باقىتجان الديار، اقىن: «ادەبيەتتە اداسىپ جۇرگەندەردىڭ اتىن اتاسام.. .»

3fcd8f90952a19354e6b0c4b58be99e3_l– باقىتجان اعا، ءبىر كەزدەرى «ارتىڭىزعا قاراۋعا» قورقاتىن ەدىڭىز. بۇگىندە ادەبيەتتە سوڭىڭىزدان ەرگەن جاستاردىڭ قاراسى كوبەيدى. ءبىر جاس اقىن «مارحابات بايعۇت ەلەنبەگەندە جاستارعا نە جورىق؟ جاستار قولداۋدى تۇستەرىندە كورەدى» دەپ ەدى. ءسىز دە ءجۇرىپ وتكەن جولدار عوي، اعا بۋىن رەتىندە ارتىڭىزدان ەرگەندەرگە قانشالىقتى الاڭدايسىز؟

– كەلە جاتقان تولقىننىڭ كەلەشەگىنە الاڭدامايتىن اعا بولماس. مەن دە الاڭداۋلىمىن. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن «ارتىما قاراۋعا قورىققانىم» دا سودان بولسا كەرەك. سول كەزدە ادەبيەتتە سوڭىمىزدان ىلەسكەن قارا كورە الماعان سوڭ قاتتى قامىقتىم. ءقازىر، شۇكىر دەيىن، ءىزىمدى باسىپ كەلە جاتقان ابايىم، داۋرەنىم، سەرىگىم، باتىرحانىم، مۇقاعاليىم، ءالىمجانىم، باقبەرىم، نۇركەنىم، لاۋرام، ماقپالىم، تاعى دا سول سەكىلدى ءبىر توپ قارام بار. وندا ەندى نەگە الاڭدايسىز دەيسىڭ عوي؟ قازىرگى جاستار ەرىنشەكتەۋ. كىتاپ وقىعاننان گورى سمارتفون سىعالاپ، نوۋتبۋك نوقتالاپ، كومپيۋتەر كولەگەيلەنگەنگە قۇمار. الەمدىك، الاشتىق ادەبيەتتەر تۇرماق ءتىپتى قازاق ادەبيەتىن قاۋزامايتىنداردىڭ قاراسى كوپ. ونى قويشى، ءتىپتى ءبىرىن- ءبىرى وقىعىسى كەلمەيتىندەردى دە كورىپ ءجۇرمىز. دەەەەپ كەيدە ءبىر كوسىلىڭكىرەپ ۇرسىپ الامىز- اۋ.. . ايتكەنمەن سونشالىقتى تاۋسىلىپ، تۇگەسىلىپ، تۇڭىلە بەرمەيىكشى. بۇل دا ۋاقىتشا قۇبىلىس قوي. بىردەڭەگە قۋانايىق، الەمنىڭ وتىزدان استام ۇلتىندا بىردە ءبىر اقىن جوق. ال ەندى جاستاردى قولداۋ ماسەلەسىنە كەلسەك، بۇگىنگى جاعداي كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا ءوتىپ جاتىر عوي. ءبىراق مارحابات اعامىزدىڭ بۇرىن ەڭبەگى ەلەنبەي قالعان كەزدەر بولسا بولعان شىعار. الايدا، ءوز باسىمىز مىنا جۇرتتىڭ مامىردا تۋىلعان مارعاسقا مارحاباتىنا ماحابباتپەن قاراپ، ماقامدى اۋەزىنە ەلتىگەنىنىڭ تالاي كۋاسى- ءدۇرمىز. مەنىڭشە، ناعىز تالانتقا ودان اسقان ماراپاتتىڭ قاجەتى شامالى شىعار.. .

– كەزىندە ءوزىڭىز ايتىسقا دا قاتىستىڭىز. قازىرگى جازبا اقىنداردىڭ اراسىندا دا ايتىستىڭ الامانىنان توبە كورسەتىپ جۇرگەندەر جەتەرلىك. ويتكەنى جازبا اقىننان گورى ايتىستان الارى بارى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. وسىنىڭ ءوزى قاشان كورسەڭىز ءحالىمىز مۇشكىل دەپ جاتاتىن ايتىسكەرلەردىڭ ءوزىنىڭ احۋالى جازبا اقىنداردان ارتىق بولىپ تۇرعانىنىڭ دالەلى سياقتى.. .

– ارينە، ارتىق! مىسالى، رەسپۋبليكالىق كەيبىر ايتىستارعا جۇلدە الماي- اق، جاي قاتىسقانى ءۇشىن دەپ جۇزدەگەن مىڭ اقشا بەرەدى. ال جازبا پوەزيادا ولەڭ جازىپسىڭ دەپ قالاماقى دا بەرمەيدى. قايشىلىق پا؟ قايشىلىق! كەيدە سونى كورىپ تۇرىپ قىنجىلاسىڭ. دەگەنمەن، ءوز باسىم وسى ەكى ونەردى ەشقاشان بولە- جارعان ەمەسپىن. ەكەۋىنىڭ اتاسى ءبىر عوي. ءبىر ۋاقىتتار كەلەدى. ول كەزدە ميلارى ميمىرتتاماعان، سانالارى سالقىندانباعان ۇرپاق شىنايى ادەبيەتتى ىزدەي باستايدى. مەن وسىعان سەنگىم كەلەدى.. .

– وسىدان بىرەر جىل بۇرىن مىرزان كەنجەباي اقبەرەن ەلگەزەك، باۋىرجان قاراعىز ۇلى، ماقپال جۇماباي سىندى ءبىرقاتار اقىنداردى سىنادى. وسىنىڭ ارتى داۋعا ۇلاستى. ءبىر كەزدەرى ءابىلدا ايماق اعامىز دا ءبىر اقىن جايلى شىندىقتى ايتام دەپ سوتتان ءبىر- اق شىعىپ ەدى. وسىنداي بىرنەشە داۋ- دامايدان بايقاعانىمىز، بۇگىنگى مەن بۇرىنعىنىڭ ۇعىسا قويۋى قيىن سىندى. قالاي ويلايسىز، قازىرگى جاستاردى سىناماۋلارىڭىزدىڭ سەبەبى جاستاردىڭ سىندى دۇرىس قابىلداي المايتىندىعىندا عانا ما؟

– «سىن شىن بولسىن» دەگەندى ايتقان مەن ەمەس. ءبىراق، سىن شىنايى، وتكىر جانە ادىلەتتى بولسا ونى كوتەرگەن ابزال. سىندى كوتەرە المايتىن جاستار دا بارشىلىق ەكەنى بەلگىلى. مارقۇم ءابىلدا ايماق اعامىز اڭقىلداعان بالا سەكىلدى ادام ەدى عوي. كىممەن سوتتاسقانىن دا بىلەم. بارىنە جالعىز اللا تورەشى. كەتكەن ادامنىڭ سىرتىنان جاقسى ءسوز ايتقان قازاقپىز. تىرىسىندە ابەكەڭمەن سوتتاسقان كىسىنىڭ سول وقيعا تۋرالى وي- پىكىرى قالاي بوپ جۇرگەنىن وزىنەن سۇراعان ءجون شىعار.. . سوسىن مىرزان كەنجەباي كەزىندە مەنى دە سىناعان. سىرتىنان ەستىگەنىم بولماسا كورگەن ادامىم ەمەس. مەن ونىڭ ءوزىن دە، ءسوزىن دە، سىناماققا سىرعىتقان پيعىلىن دا ەلەگەن جان ەمەسپىن. بۇدان كەيىن دە ەلەمەيتىن شىعارمىن. سول اقبەرەن، باۋىرجان، ماقپالدار بۇگىندە قالىڭ جۇرتقا تانىلىپ ۇلگەرگەن اقىندار. جالپى، قۇداي اركىمنىڭ پيعىلىن ءارتۇرلى ەتىپ قويادى عوي. ال پيعىل دەگەنىڭىز اۋرۋعا شالدىقتىرادى.

«مەن ايەلدەن اقىن شىقپايدى دەگەن پىكىرىمدە قالامىن!»

– سول ءابىلدا ايماق اعامىز: «جازعانىڭ كىتاپ بولىپ شىعىپ كەتكەننەن كەيىن ول ولەڭ سەنىكى ەمەس، حالىقتىكى» دەپ ەدى. جۋىردا وڭتۇستىكتەن جاس اقىن باتىرحان سارسەنحاننىڭ كىتابى شىقتى. ءبىراق كىتاپ قالقامان ساريننىڭ قاراجاتىمەن، ەشكىمنىڭ وڭدەۋىنسىز باسىلدى. جوعارىدا ءوزىڭىز ءبىراز يەك ارتقان جاس اقىنداردىڭ اتىن اتادىڭىز. الايدا وبلىستان ولاردىڭ جيناقتارىن شىعارۋعا جاردەم جوعى بەسەنەدەن بەلگىلى. اقىن- جازۋشىسى كوپ الماتى مەن استانادان ولارعا كەزەك كەلە قويۋى دا ەكىتالاي. ءوزىڭىز جازۋشىلار وداعىنىڭ وبلىستىق فيليالىنا باسشىلىققا تاعايىندالعاندا بيلىك پەن اقىن- جازۋشىلاردىڭ اراسىنا بايلانىس ورناتۋدى ماقسات ەتكەنىڭىزدى ايتىپ قالىپ ەدىڭىز.. .

– باسقا ماسەلەنى قايدام، ءوز باسىم سول كەش بەرۋدەن، كەزدەسۋلەردەن لاجى بولسا اۋلاقتاۋ جۇرەم. كەش بەرۋ دەگەن ەلدەن جىلۋ جيناپ، ماشينە نەمەسە قۇرىعاندا ات ءمىنۋ سەكىلدى بولادى دا تۇرادى. ءوز باسىم وسى جاسقا دەيىن ەكى- اق رەت كەش وتكىزىپپىن. وندا ماشينە مەن ات تۇگىلى ينە-ءجىپ تە العام جوق. ۇيالامىن. نامىستانامىن.. . شىنىندا دا، كىتاپ ماسەلەسى دەگەنىڭىز دە قيىنداپ كەتتى عوي. مەمتاپسىرىس دەگەنىڭىز ءوزىڭىز ايتقان الماتى مەن استانادان ارتىلمايتىنى دا راس. اقشا دەگەن ءبىر قۋىرشاق قۇداي بار ەمەس پە؟ ! ءبارى سوعان بايلاندى دا قالدى. ال بيلىكپەن بايلانىسقا كەلسەك.. . جۋىردا وبلىس اكىمى حالىققا ەسەپ بەردى. سوندا ول كىسىنىڭ ءبىرقاتار ادەبيەتكە بايلانىستى باستامالار كوتەرگەنىن جۇرت ەستىدى. اتاپ ايتساق، بيىلدان باستاپ «وڭتۇستىك كىتاپحاناسى» اتتى سەريامەن وبلىس اقىن- جازۋشىلارىنىڭ 100 تومدىعىن شىعارۋ قولعا الىنادى. ونىڭ ىشىندە قورقىت اتامىز بەن ياساۋي بابامىزدان باستاپ قازىرگى اقىن- جازۋشىلارىمىز دا قامتىلاتىن بولادى. بۇدان بولەك، الداعى جىلدان باستاپ وبلىس ورتالىعىندا «ادەبيەت الەمى» اتتى ورتالىق اشىلماق. وندا «اقىن- جازۋشىلار اللەياسى» جاسالاتىن بولدى. اقىن- جازۋشىلارىمىز، كەلگەن قوناقتارىمىز سول جەرگە ايالدايدى. سونداي- اق، فيليال جانىنان «قازىعۇرت. كز» جۋرنالى شىعا باستادى. ول دا وبلىس اكىمى كوتەرگەن باستاما. ماسەلەن، تارازدان «جامبىل» ، قاراعاندىدان «قاسىم» ، باتىس وڭىرىنەن «اقجايىق» ، الماتىدان «مۇقاعالي» سەكىلدى بىزدەن باسقا ءار وبلىستىڭ وزدەرىنىڭ ادەبي جۋرنالدارى جارىق كورەدى عوي دەگەن ويمەن ءبىز دە وسىنى قولعا الدىق. جۋىردا، وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، وبلىس قالامگەرلەرىنىڭ ادەبي جىل قورىتىندىسىن وتكىزدىك. ونى وتكىزۋگە، كەش قوناقتارىن كۇتۋگە، الماتىدان كەلگەن قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى، اقىن عالىم جايلىباي مەن تاعى ءبىر ورىنباسارى، اقىن جاناربەك ءاشىمجاندى كۇتىپ الىپ، شىعارىپ سالۋعا تىكەلەي قالا اكىمى كۇش سالدى. ال ەندى، سوندا بۇل بيلىك پەن اقىن- جازۋشىلار اراسىنداعى بايلانىس ەمەس پە؟

– ءقازىر عالامتوردىڭ، ياعني الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ تۇر. مۇنى پايدالانىپ جاس تۇرماق، بەلگىلى اقىندارىمىز ءوزىن جارنامالاۋعا كىرىسىپ كەتتى. ايتىڭىزشى، جاستاردىڭ ءوز- ءوزىن جارنامالاۋى قانشالىقتى دۇرىس؟

– ءقازىر ءتۇرلى تەحنولوگيالاردىڭ دامىعان زامانى عوي. راس، ارا- اراسىندا مەن دە ءبىراز الەۋمەتتىك جەلىنى «ارالايتىنىم» بار. نە ءۇشىن دەيسىز عوي؟ مەن مىناۋ زامانانىڭ كوشكىن قارداي كوشىنەن، الۋان- الۋان اعىمىنان، جاي ىلەسپەس جاڭالىقتارىنان قالىپ قويعىم كەلمەيدى. ول جامان ادەت ەمەس شىعار.. . دەگەنمەن، دۇرىس ايتتىڭىز. الەۋمەتتىك جەلىلەردە نەشەبىر «ولەڭشىلەردىڭ» ولەرمەندىگىن دە كورەمىن. جاستار دا، اعا بۋىن دا بار. ونداي- وندايلاردى كەزىندە ورىستىڭ مىقتىسى ەۆگەني ەۆتۋشەنكو «يا ۆسترەتيل «پوەتا» – يز نەدر ينتەرنەتا» دەپ ءبىر- اق اۋىز سوزبەن سيپاتتاپ بەرە سالعان. ءبىر جامانى، سول «ولەڭگە ۇقساس» بىردەمەلەردى قاراپايىم جۇرت «و، ولەڭ دەگەن وسىنداي بولادى ەكەن عوي» دەپ قالۋى ىقتيمال. سول جاعى قورقىنىشتى.. .

– ءبىر سوزىڭىزدە «مەن دە ايەلدەردىڭ اقىندىعى جونىندە ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ جاعىندامىن» دەپسىز. جۋىردا وڭىرىمىزدەگى ءبىر ءمۇشايرادا قىزدار كوبىرەك ماراپاتتالدى. بۇل ولاردان دا جاقسى اقىن شىعۋى مۇمكىن ەكەندىگىنىڭ دالەلى ەمەس پە؟

– ەسەنعالي اعامىز «ايەلدەن اقىن شىقپايدى، ءبيشى نە كۇيشى بولماسا» دەگەن بولاتىن. مەن سول ايەلدەن اقىن شىقپايدى دەگەن پىكىرىمدە قالامىن. تاعى دا نەگە دەيسىز عوي؟ ! اقىن ايەلدەردىڭ تۇرمىسىن، تاعدىرىن، تالايىن كوپ كوردىم. جانىم اشىعاننان ايتامىن عوي، اينالايىندارىم- اۋ سول.. .

«جاستاردى سىناساڭ شىرت سىنادى، ماقتاساڭ شالقاقتايدى»

– سىزگە قادىر مىرزا ءالى اعامىز: «وڭتۇستىكتە مەن بىلەتىن سۇراپىل ءبىر سارى بالا بار» ، – دەپ ءوزىنىڭ وڭ باعاسىن بەردى. بۇل قاتاردا مارحابات بايعۇت، ەرلان ءجۇنىس سىندى اعا بۋىن مەن قاتارلاستارىڭىز دا بار. ءدال ءقازىر ءسىز وڭتۇستىكتەن قاي جاس اقىنعا وسىلاي باعا بەرە الار ەدىڭىز؟

– مەن بۇل سۇراققا جوعارىدا جاۋاپ بەرىپ قويعام. دەگەنمەن، ءبىر سۇراناتىنىم، كەلە جاتقان جاس بۋىن ءسال ماقتاعانعا شالقاقتاپ، اسپانداپ كەتپەسە ەكەن. مەن ولاردىڭ وزدەرىن، قالامدارىن «بىلعاپ» الۋىنان قورقام.. .

– سوڭعى كەزدەرى «جالداناتىن» اقىندار كوبەيىپ كەتتى. امالسىز اقىعا تانىستىرۋ، ارناۋ، جوقتاۋ شىعارىپ، تاپسىرىسپەن ءان جازىپ ءجۇر. كۇنكورىستىڭ، ياعني قاراقان باستىڭ قامى ءۇشىن جالدانۋ جاس اقىنداردى دۇرىس جولدان تايدىرماي ما؟

– و، تايدىرعاندا قالاي؟ ! ارينە، تايدىرادى. ءبىراق اباي اتامىزدىڭ «ەسەكتىڭ ارتىن جۋ» تۋرالى سوزىنەن كەيىن مەن ولارعا نە دەي الايىن؟ !

– جاس اقىن باتىرحان سارسەنحان: «ءابىلدا ايماق اعامىز كەتكەلى جەتىمسىرەپ قالعاندايمىز. ولەڭدەرىمىزگە شىنايى باعا بەرىپ، ونى تالدايتىن ادام جوق» ، – دەپ ەدى. ونىڭ تىرناقالدى تۋىندىسىن وقىعان شىعارسىز.. . بۇل جاس قالامگەرلەردىڭ شىنايى پىكىرگە مۇقتاجدىعىنىڭ كورىنىسى ەمەس پە؟

– ونى باتىرحان دەگەن بوتام بالالاۋ كەزىندە ايتقان شىعار؟ ! شىنداپ كەلگەندە بۇرىن- سوڭدى ءومىرى وڭتۇستىك الماعان «شابىتتىڭ» باس جۇلدەسىن سوعان اپەرگەن جوقپىز با؟ ! جاستاردى سىناساڭ شىرت سىنادى، ماقتاساڭ شالقاقتايدى. سوندا قالاي ەتۋ كەرەكتىگىن جۇرت ماعان ايتسا ەكەن. ءبىراق مەن الدىما كەلگەن جاستارعا ءوز حال- قادەرىمشە اقىلىمدى ايتىپ جۇرگەن اداممىن.

«الماتى مەن استانادان، ەس بىلگەلى، كەرەمەت تاتۋ ادەبي ورتا كورگەم جوق»

– ادەبيەتكە «اداسىپ» كەلىپ قالعان اقىن- جازۋشىلار تۋرالى ايتىڭىزشى.. . ولاردىڭ كوبەيۋى ادەبيەتتىڭ تۇنىعىن لايلاماي ما وسى؟

– ونداي «اداسىپ» جۇرگەن اقىن- جازۋشىلار بىزگە دەيىن دە بولعان. بىزدە دە كوپ. بىزدەن كەيىن دە بولادى. ادەبيەتتە «اداسىپ جۇرگەندەردىڭ» اتتارىن اتاسام ءابىلدا قۇساپ سوتتان ءبىر- اق شىعاتىن شىعارمىن. بىزدە دە سوڭعى كەزدە كوبەيىپ بارادى. جاستاردىڭ اراسىندا ەمەس- اۋ، اعا بۋىننىڭ اراسىندا. قولى بوس، ۇيىندە زەينەتاقىسىن الىەەەپ جاتاتىن انەەەەبىر اعا- اپالارىمىزدان قالدىق قوي قالعاندا دا. اۋلەتىنە ءبىر كىتاپ، زەينەتىنە ءبىر كىتاپ، بەينەتىنە ءبىر كىتاپ ارناپ، جارىققا شىعارىپ الادى دا، سوسىن ال كەپ «مەنىڭ پالەن كىتابىم شىقتى. وداققا مۇشەلىككە نەگە قابىلدامايسىڭ؟ !» دەپ قيعىلىق سالادى عوي باياعى. وداققا مۇشەلىككە وتسە وكىمەت ولتىرمەيدى دەپ ويلاي ما ەكەن؟ ! ارينە، اعا بۋىندا جازىپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا مىقتىلارى دا بار. ءبىراق، ەكىنشى جاعى باسىمداۋ بولىپ تۇر. ولاردى شەتتەرىنەن كوڭىلشەكتىك جاساپ، وداققا توعىتا بەرسەك كۇللى قازاقستانى- مىزدىڭ تەڭ جارتىسىنان كوبىسى مۇشەلىككە وتۋگە دايىن ەكەنىنە مەن كەپىلدىك بەرەيىن.. .

– الماتى مەن استانادا اقىندار ءجيى باس قوسىپ جاتادى. ال بىزدە ونداي ءىس- شارالار جوقتىڭ قاسى. بۇل ءالى دە بولسا وڭتۇستىكتە ادەبي ورتانىڭ قالىپتاسپاعانى ما الدە قالامگەرلەردىڭ اۋىزبىرشىلىگىنىڭ جوقتىعى ما؟ !

– ايىپقا بۇيىرما، ادەبي ءىس- شارالار جوقتىڭ قاسى دەگەنگە ەش قوسىلا المايدى ەكەم. كورگىسى، قاتىسقىسى كەلەتىن جانعا ءوتىپ- اق جاتىر. ال ەندى.. . سول ءسىز ايتقان الماتى مەن استانادان ەس بىلگەلى كەرەمەت تاتۋ ادەبي ورتا كورگەم جوق. وندا ءۇش- ءتورت، بەس- التى ادامنان تۇراتىن «ادەبي ورتاشىقتار» عانا بار. ال وزىمىزگە كەلسەك، مۇندا اقىن- جازۋشى اتاۋلىنىڭ باستارى قاتتى بىرىگىپ، اۋىز جالاسىپ بارا جاتقانىن بايقامادىم. اقىن- جازۋشى دەگەنىڭىزدىڭ ءاربىرى ءارقيلى مىنەزدى، ءارتۇرلى تاعدىرلى عوي. ماسەلەن، مەن سەكىلدى «تەنتەكسۇرەي، جىندىشالىس، تارپاڭتالايعا» كەز كەلگەن قالامگەرىڭىز جولاي بەرمەيتىنىن جاسىرمايمىن.. .

– ەندى ءوز شىعارماشىلىعىڭىزعا ويىسساق. نە جازىپ ءجۇرسىز؟

– سوڭعى كەزدە شىعىستىڭ شىرايىن جىرمەن كىرگىزگەن ءماۋلانا اتايدىڭ تولىعىمەن، مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ ولەڭمەن ورىلگەن «جاھانناما» اتتى شىعارماسىن تولىق، اتى ءمالىم بابىر شاھتىڭ جەكە عازالدارىن تۇگەلدەي تۇڭعىش رەت قازاقشاعا كوركەمدەپ اۋدارىپ ءبىتتىم. ءبىراق، ءوزىم ولەڭ جازباي ءجۇرمىن. شىعىستىق جازۋ ءستيلى ادامنىڭ ىشكى ەنەرگياسىن سۋىرىپ الىپ، ءوز جازۋ قولتاڭباڭنان ءبىراز تايدىرادى ەكەن. ءبىر الىىىىىىس جاققا «لاعىپ» كەتكىم كەپ ءجۇر. جاسىرمايمىن. ونىڭ ۇستىنە، سىرلاساتىن، سۇحباتتاساتىن، سىناساتىن ادام دا ازايىپ بارادى. «ادام ىزدەپ ءجۇرمىن» دەپ اسىرەلەمەي- اق قويايىن.. .

– سۇحباتىڭىزعا راحمەت، اعا!

ماقپال تورەبەك

korrespondent.kz