ءبىز اقىن ەمەس، ولەڭ قۇراستىرا الاتىن عانا قابىلەتىمىزدىڭ بارلىعىن سەزدىك

نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى: كوكسەگەنىم – كوركەم شىندىقتىڭ جاڭا ءورىسى

cpu2npowcaam8yr

قاپ- قاراڭعى كوشە. ەشقانداي جارىعى جوق. ادام جۇرۋگە قورقادى. ءار قالتارىستا قولىنا قانجار ۇستاپ، ءبىر قاراقشى تىعىلىپ تۇرعان سياقتى. وسىناۋ تۇنەك باسقان كوشەگە قاراساڭىز، ويىڭىزعا تەك قورقىنىشتى جايتتەر ورالادى. مىنە، ادامنىڭ ساناسى دا تۋرا وسىنداي… ادام بالاسىنىڭ قاتپار—قاتپار ميىندا نەبىر سۇمدىق جاتىر. نەبىر جارىق تۇسپەگەن، تۇنەك باسقان تۇكپىرلەرىندە جانىڭ شوشيتىن قۇپيالار جاتۋى مۇمكىن. سول تۇڭعيىق تەرەڭگە ءبىلىم، ادەبيەت، كىتاپ قانا مول جارىق تۇسىرە الادى. مىنە، ءبىزدىڭ جازۋشى نەسىپبەك داۋتاي ۇلىمەن ازدى—كەمدى اڭگىمەمىز وسى توڭىرەكتە ءوربىدى. الدىمەن ع. ءمۇستافيننىڭ 100 جىلدىعىنا بايلانىستى ۇزدىك اڭگىمەلەرگە ارنالعان ادەبي بايگەنىڭ باس جەڭىمپازى، ۇلتتىق كىتاپحانا وتكىزگەن «ەڭ ۇزدىك رومان» بايقاۋىندا «قۇدىرەت پەن قاسىرەت» رومانى جۇلدەگە يە بولعان، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ، حالىقارالىق «دارابوز» ادەبي بايگەسىنىڭ باس جەڭىمپازى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنان بالالىق شاعى تۋرالى سۇرادىق.

– نەسىپبەك اعا، ادەبيەت الەمىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىڭىز بالا كەزىڭىزدەن باستالعانى انىق. دەگەنمەن دە، جاس جۇرەكتىڭ قالامعا قول سوزۋىنا، تالپىنۋىنا ءبىر جايتتەر سەبەپ بوپ جاتادى عوي. وسى تۋرالى اڭگىمە بولعاندا ەسىڭىزگە وتكەن كۇندەردەن نە تۇسەدى؟ كوز الدىڭىزعا قانداي كورىنىستەر كەلەدى؟ بالا كەزىڭىزدە نە ارماندادىڭىز، نە قيالدادىڭىز؟

– سوعىستان كەيىنگى ۇرپاق تاي ۇيرەتىپ، تاقپاق ايتىپ وستىك قوي. ەكىنشى كلاستا وقىپ جۇرگەن كەزىم. فەرمادامىز. قاقاعان قىستىڭ كەزىندە بريگادير راحىمباي دەگەن اعامىزدىڭ اتتان جىعىلىپ، اياعى سىندى. سودان قايدان ەكەنىن كىم ءبىلسىن، ەكى قورجىن باس قالىڭ-قالىڭ كىتاپتار الدىرعان. كەش باتىپ، مال جايعاپ بولعان سوڭ، بريگاديردىڭ شاقىرۋىمەن باقتاشىلار سونىڭ ۇيىنە جينالادى. كۇندىز- ءتۇنى اياعى سەرەيىپ جاتقان ادامعا ءسىرا، ەرمەك كەرەك. قارا قازاندا سوعىمنىڭ ەتى (فەرمادا سوعىم سويۋعا جاعدايى بار تەك وسى ءۇي) قايناپ جاتادى. وندىق شامنىڭ جارىعىمەن «باتىرلار جىرىنا» جابىسىپ مەن وتىرامىن. ال، وقى. ەت پىسكەنشە، ونى جەپ بولىپ، توق باسىلعانشا. مويىن تالادى، كوزگە ۇيقى تىعىلادى. كوكتەم شىققانشا كورگەن كۇنىم وسى بولدى. الايدا، ول كىتاپقا قۇمارلىقتى وياتتى. ون ءتورت جاسىمنان قوي باعىپ كەتتىم عوي. اۋەلدە قويشىنىڭ كومەكشىسى، ودان جاسىم ون جەتىگە تولعاندا، ءبىر وتار قويدى جەكە الىپ، بەس جىل بويى اڭىراقاي دالاسى، قورداي اسۋىنداعى وي جايلاۋ، كىندىكتاس، قاقپاتاس، ءۇيتاس، وتار دالاسى، ايتا بەرسەڭ اتتارى كوپ، ءبىرى تاۋ، ءبىرى جايلاۋ، ءبىرى كوكتەۋ، ءبىرى كۇزەۋ دەگەندەي جەرلەردە قوي سوڭىندا جۇردىك. اۆتوكلۋب كەلەدى، 2 كىتاپتان ارتىق بەرمەيتىن. مالشىلاردىڭ ۇيىنەن كىتاپ- جۋرنال ۇرلاپ اكەتۋ بار، «جۇلدىز» جۋرنالى قويىن- قونىشىمنان تۇسپەيتىن. ءورىسىمىز ءبىر مالشىلار: «ءاي، وسى سەن وقيسىڭ دا جاتاسىڭ، بىزگە دە ايتىپ بەرسەڭشى قىزىعىن» ، – دەيدى عوي. ايتام، قىزا-قىزا كەلگەندە، ودان ءارى ۇزدىكتىرە تۇسەيىن دەپ جانىمنان قوسىپ جىبەرەتىن دە ەدىم. بۇگىنگى كۇنىمە سول سەبەپ بولدى دەپ ايتۋ قيىن. بالا كەزىمدە تەزىرەك وسسەم، اكەسىز قالىپ، جاداۋ كۇي كەشكەن ءۇي- ءىشىمىزدى اعايىن- تۋعان ەلەيتىنگە، قاتاردان قالماۋعا جەتكىزۋدى كوكسەدىم. سەگىزىنشى كلاستان كەيىن قوي باعىپ كەتكەنىم دە سوندىقتان.

– قاشاندا ادام مەن ۋاقىت ارباسىپ جاتادى. ءسىز ءوزىڭىزدى التىن ۋاقىتىڭىزدى ءتيىمدى پايدالانعان جازۋشىمىن دەپ ايتا الاسىز با؟

– التىن ۋاقىتتى جازۋشىلىققا كەڭ-مولىنان پايدالانۋ قايدان بولسىن. تاعدىردىڭ تالەيى دەگەن بار. اكەدەن 5 جاسىمدا قالدىم. جەتىم- جەسىردىڭ كورەتىن قۇقايى جەتىپ ارتىلادى. ودان ءارى قاتارلارىم ينستيتۋتتا وقىپ، الماتىدا الشاڭ باسىپ جۇرگەندە، مەنىڭ كۇنىم تاۋ مەن تاستىڭ اراسىندا، قوي سوڭىندا ءوتتى. ەس تۇزەلىپ، ەڭسە كوتەرە باستاعاندا جىگىتتىكتىڭ پەرىلىك، سەرىلىگى بار. ادەبيەتىڭىزگە جاسىم 30 عا تاياعاندا كەلدىم. راس، جيىرماعا جەتە قويماعان كەزىمدە شىعار، ولەڭ ۇيقاستارى يەكتەي باستاعان. سۋىرىپ سالاتىنمىن. سول- اق ەكەن قويلى اۋىلدا، كوپ ۇزاماي اۋىلدا اقىن بالا اتانعانىمدى ايت. ءتىپتى، ايتىسقا دا قاتىستىم. مارقۇم تىنىشباي راحيموۆ ەكەۋمىز وبلىستىق ايتىسقا بىرگە شىققانبىز. ونىمىز كوپكە بارمادى. ەندى ولەڭ جازايىن. «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش» ) گازەتىندە ء«سات ساپار» دەگەن ايدارمەن توپتامالارىم جارىق كوردى. ودان ساعي جيەنبايەۆتىڭ باستاماسىمەن «بالاۋسا» دەگەن جاس اقىنداردىڭ جيناعىنا ەندىك. كەيىنىرەك سول جيناققا بىرگە ەنگەن جازۋشى راقىمجان وتاربايەۆ ايتادى: «اعا، ءبىزدى قۇداي ساقتاعان ەكەن» – دەپ. «نەدەن؟ » دەيمىن عوي. «بۇرىن دا قاپتاپ جاتقان، ءقازىر دە ءورىپ جۇرگەن ولەڭشىنىڭ ءبىرى بولىپ كەتەتىن ەدىك قوي…»

راس. ءبىز اقىن ەمەس، ولەڭ قۇراستىرا الاتىن عانا قابىلەتىمىزدىڭ بارلىعىن سەزدىك. جان تەبىرەنىسىن تۋدىراتىن قۇدىرەتتى پوەزيانىڭ قۇيرىقتى جۇلدىزداي قۇبىلىپ تۋاتىن قاسيەتىنسىز سان كوبەيتەتىن ساندالباي «اقىندىقتى» دەر كەزىندە جايىنا قالدىرىپپىز. التىن ۋاقىتىمىزدى ءراسۋا ەتپەگەن تۇسىمىز وسى شىعار.

– جازۋشىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك كەيىپكەرلەرىن ءوز ومىرلەرىنەن الادى عوي، ايتەۋىر، ءوز توڭىرەگىنەن تابادى… ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىزدا دا سولاي ما؟

– كەيىپكەردى ومىردەن الۋ نەمەسە شىعارماڭا كەيىپكەر ىزدەۋدى كوركەم شىعارمادا باستى ماقسات تۇتۋ ەسكىرگەن ءۇردىس. وسى تۇرعىدا «كوركەم شىعارمانىڭ باس كەيىپكەرى – كوركەم شىندىق» دەگەن ءبىر ماقالام بار. ادەبيەت پورتالى ارقىلى كەڭىنەن تاراپ، اجەپتەۋىر رەزونانس تۋدىرعان. تاياۋدا تۇرىك ادەبيەتشىلەرىنىڭ اۋدارعانىن ەستىدىم. امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى دەگەن مىقتى سىنشىمىز تەلەفون شالادى: «اعا، وسى ماقالانى تاياۋدا جازدىڭىز با؟ » دەپ. ماقالا ەرتەرەكتە جازىلعان ەدى. ون- بەس جىل بۇرىن شىعار. مەنىڭ ايتقانىم – وزىندىك ۇستانىمىم. جازۋشى – جاراتىلىستىڭ بار قۇبىلىستارى، جان دۇنيەنىڭ كوزگە كورىنە بەرمەيتىن، جارىق ساۋلەسى مەن جابىڭقى كۇيى، الاقۇيىن اعىستارى، سالعان جەردەن سامعاپ شىعا كەلەتىن ەرەن قيالى مەن قۇيىلىپ تۇراتىن قيسىندارى بەينەسىنىڭ پورترەتىن سوزبەن سالاتىن سۋرەتكەر. كوركەم شىندىققا وسىلاي جاقىندايتىن ۇردىستە بولاتىن ادامدار (كەيىپكەرلەر) تابيعي ورىسىمەن نە ءوسىپ شىعادى، نە ءوشىپ تىنادى. باسقاشا ايتقاندا، ءوز شىعارمامدا ناقتى بىرەۋدى پروتوتيپ ەتىپ العان ەمەسپىن. ءوزىم تۋعان كەنەن اۋىلىندا كىتاپتارىمدى بىرىنەن ءبىرى الىپ وقيتىنداردىڭ: «ارى اقتارامىز، بەرى اقتارامىز، اۋىلداعىلارعا ۇقسايتىن ەشكىمدى تاپپادىق» دەيتىندەرى سوندىقتان. راس، ومىردەگى ەلەڭ ەتكىزەتىن دەتالدار نەمەسە جەكە ادامداردىڭ بولمىسىنداعى ەلەۋلى مىنەز، ارەكەتتەرى بولادى، ءبىراق ولار شىعارمانىڭ ورىسىمەن وڭدەلىپ كەتەدى.

– قالاي ويلايسىز، قازىرگى وقىرمان ادامنىڭ كوڭىل- كۇي، سەزىمىن اسىرەلەپ سۋرەتتەۋدەن گورى وقيعانىڭ تەز ءوربىپ، ءسات سايىن وزگەرىس بولىپ وتىرعانىن قالايتىن سياقتى.. .

وقيعانىڭ تەز ءوربىپ، ءسات سايىن وزگەرىس بولىپ وتىراتىن ءۇردىسى شەتەل ادەبيەتىندە ەتەك العالى قاشان. ماعان كەلىپ ءتۇسىپ جاتاتىن جاس جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنان سولارعا قاتتى ەلىكتەۋدى بايقايمىن. دۇرىس تا شىعار. ءبىراق، ەمەكسي بەرۋ، ەلىكتەي بەرۋ وپا بەرمەيدى. ادەبيەتتەگى ىزدەنىس، ەكسپەريمەنت – وزىندىك قولتاڭبا، وزگەشە مانەر. ەكىنشىدەن، ادەبيەت جان- دۇنيەنىڭ ءتۇرلى قۇبىلىستارىنىڭ قۇپياسىن، الەۋمەتتىك سەبەپتەرىن كوركەم زەرتتەۋدى ەندىگى جەردە اينالىپ وتە بەرسە، موڭعول مالشىسىنىڭ ءومىرى تۋرالى تۇسىرىلگەن ءبىر كينودا اعاسى مالشى ىنىسىنە سوڭعى جىلدارى قالانىڭ كەز كەلگەن دۇكەنىندە ساتىلا بەرەتىن اتاۋى انايىلاۋ قاجەتتى ءبىر زاتتى الىپ بەرىپ، كەلەسى كەزدەسكەندە: «قالاي ەكەن؟ » – دەپ سۇراعاندا، انانىڭ: «كەرزى ەتىكتى شۇلعاۋسىز كيگەن سياقتى ەكەن» – دەپ بەرگەن جاۋابىنىڭ كەرى كەلمەسىن دە. شىندىقتى ايتۋ كەرەك. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىندا ءومىردىڭ بارلىق سالاسى بويىنشا وزگەرىستەرمەن ورلەپ وستىك دەسەك، ادەبيەتتە پروزا ماندي المادى. كەيبىرەۋلەر ونى جازۋشىلار وداعىنان نەمەسە ونىڭ ايماقتارىنداعى فيليالدارىنان كورگىسى كەلەدى. سوندا نەمەنە، وداق پەن فيليالدار بىرەۋگە تالانتتى شىعارمالار جازىپ بەرۋى كەرەك پە؟ .. تۇپتەپ كەلگەندە، اركىم وزىنە- ءوزى وداق، فيليال. شىن اقىن، جازۋشىنىڭ سەنەرى – تەك ءوزى.

پروزامىز ماندي المادى دەگەندە، تالانتتى شىعارمالاردىڭ ازدىعىن، ونىڭ ورنىنا ويىنا كەلگەندى وڭدى- سولدى كىتاپ قىلىپ جازاتىنداردىڭ قاراداي قاپتاپ بارا جاتقانىن، وسىلاي بولا بەرسە، ادەبيەتىمىز حالتۋرشيكتەردىڭ قولجاۋلىعىنا اينالىپ كەتەرى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ەسكە سالىپ وتىرمىن.

بۇگىنگى ادەبيەتىمىز مەنىڭشە، كوركەم زەرتتەۋدىڭ جاڭا ورىستەرىنە ءزارۋ. ومالىپ وتىرعان ورنىڭنان وقىس تۇرعىزىپ جىبەرە الاتىنداي…

– قازىرگى پروزاعا قاراعاندا پوەزيانىڭ وتى لاۋلاپ، جالىنداپ جاتقانىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ جالپى، بۇگىنگى جاستاردىڭ شىعارمالارىن وقىپ تۇراسىز با؟

– ولەڭ – قازاقتىڭ تابيعاتى عوي. «اۋىلدىڭ التى اۋىزى» دەگەن بەكەرگە ايتىلماعان. كەنەن اتامنىڭ «…قارا سوزدەن ولەڭ وڭاي» دەپ جۇرگەنى دە سول. ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاستارىمىز ۇيقاسقا ءماز ولەڭ- سولەڭنىڭ ەمەس، مارتەبەلى پوەزيانىڭ پارمەنىن تۇسىنەدى. وقىپ تۇرامىن، ول از دەسەڭىز، «جامبىل» جۋرنالىنا ەلىمىزدىڭ ءتورت قۇبىلاسىنان تالانتتى جاس اقىنداردى ۇزبەي جاريالاپ ءجۇرمىن.

جالپى، تالانتتى بولىپ تۋعاندارعا كەرەگى – تانىم. پۋشكين زامانىنىڭ ءبىر اقىنى دەلۆيگ جاس ادەبيەتشىلەر ءۇشىن كلۋب اشقان. وعان جاس اقىندارمەن بىرگە، ورتانىڭ وزىق ويلى ادامدارى دا قاتىسىپ وتىرعان. اۋەلدەگى ولەڭدەرى سىنعا ۇشىراپ جۇرگەن جاس پۋشكين دە وسى جەردەن ءتالىم الادى. سول ءتالىم- تانىمنىڭ ارقاسىندا تۋا تالانتتى ا. پۋشكين كەمەڭگەر اقىنعا اينالدى، دەپ جازىپ قالدىرعان ونىڭ ءوز زامانداستارى.

جاس اقىندارعا، ارالارىندا ونەر يەلەرى دە بار، شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى ورتالىق كىتاپحانا جانىنان «قايران جاستىق» كلۋبىن اشىپ بەرگەم. تانىمدىق تاعىلىم السىن دەپ.

– ءسىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا ادەبيەتتىڭ اۋسەلەسى اسەرىندە دەگەندى ايتىپ ەدىڭىز؟ ..

– ءبىز ادەبيەتتەگى جاڭا ۇردىستەر جايلى كوپ ايتامىز. نەبىر «يزم» – دەر» بار. بۇرىنىراقتا ميفتىك تاسىلدەرگە كوبىرەك كوڭىل بولىنسە، ەندى ماگيالىق، ميستيكالىق رەاليزمدەر قولدانىسقا ەندى. مۇنىڭ بارلىعى كوركەمدىك شىندىقتىڭ ۇشار بيىگىنە قاراي ۇمتىلىس، سونىڭ قۋاتىمەن قوعامعا، ادامعا اسەر ەتۋ. گابريەل ماركەستىڭ «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىعى» سياقتى. تاعى ءبىر اسەر ەتۋدىڭ جولى – ءومىر شىندىعىنىڭ شەبەر تۇسپالى. گوگولدىڭ «ريەۆيزورىن» قارا. سونداعى ورىس قوعامىنىڭ ابدەن ازعىنداعانىن ءبىر كەيىپكەرىنىڭ «و، قۇداي، بىزگە تەكسەرۋشىنىڭ كەرەگى نە!» دەگەن جالعىز اۋىز سوزىمەن- اق كورسەتىپ بەرەدى. سىبايلاستىققا، پاراقورلىققا كەڭىردەگىنەن باتقان قالا بيلىگىندەگىلەر وبال- ساۋاپ، ۇيات پەن ءتاۋبانى ۇمىتقان ەدى. ولارعا تەكسەرۋشى تۇگىلى، قۇدايدان دا قورقۋدىڭ كەرەگى بولماي قالعان. ف. دوستويەۆسكيدىڭ «قىلمىس پەن جازا» رومانىنىڭ سۇمدىق ءبىر اسەرى راسكولنيكوۆتىڭ بولمىسى ارقىلى الەمدە تۇڭعىش رەت فاشيزم قۇبىلىسىن ەسكە سالعانى.

وسى شىعارمالار جازىلعان ساتىنەن بەرى قانشا ۇرپاققا اسەر ەتىپ كەلەدى. شىعارمانىڭ اسەرىن ويلاماساڭ، جازۋدىڭ كەرەگى نە؟

ءارقايسىمىزدا ءار قيلى كوزقاراس تۋدىراتىن، الايدا كۇللى الەم جاپپاي وقىپ جاتقان جاپوندىق مۋراكامي كەزەكتى ءبىر سۇحباتىندا: «جازعاندارىڭدى ءوزىڭ ولگەننەن سوڭ 30 جىلدان كەيىن قايتا باسىپ شىعارسا، كلاسسيك سول» – دەپتى. ال ەندى كوزىڭ تىرىدە جازعاندارىڭدى وقيتىن جان تابىلماسا نە بولعانى.

ال، جالپى، قولىما قالام العاننان كوكسەگەنىم – كوركەم شىندىقتىڭ جاڭا ءورىسى. سوعان جاقىنداي الدىم با، جوق پا، ونى بىلمەيمىن.

اڭگىمەلەسكەن
ورالحان ءداۋىت،
«ەگەمەن قازاقستان»

جامبىل وبلىسى