داۋرەن بەرىكقاجى ۇلىنىڭ 1-ورىن العان ولەڭدەر توپتاماسى

b29d287042d8d9df1b72b77f0564f285

داۋرەن بەرىكقاجى ۇلى 1974 -جىلى 15 -مامىردا سەمەي وبلىسى، ماقانشى اۋدانى، قارابۇتا اۋىلىندا (قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسى، ءۇرجار اۋدانى) دۇنيەگە كەلگەن. قازا  مەملەكەتتىك الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازىرگى ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتى) تۇلەگى.

1996- 1999 ج ج. ورتا مەكتەپتە، 1999- 2002 ج ج. ءالفارابي اتىنداعى قاز م ۇ ۋ دا اعىلشىن تىلىنەن ءدارىس بەردى. ءقازىر «قازاقستان» تەلەراديو كومپانياسىنىڭ اۋدارما جانە دۋبلياج بولىمىندە قىزمەت ەتەدى.

ولەڭدەرى 1994 -جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق گازەتجۋرنالداردا جاريالانىپ كەلەدى. شىعارمالارى 2000 -جىلى جارىق كورگەن «سبورنيك. يزبراننوە» («قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» ) ، «جاس اقىندار جىرلارىنىڭ انتولوگياسى» («ولكە» ) جيناقتارىنا ەنگەن. 1996 -جىلى جارىق كورگەن «وتتەگىم مەنىڭ، وت دەمىم مەنىڭ – جىرلارىم» («جازۋشى» ) جانە 2001 -جىلى «وتىرار كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن شىققان «Ante ءءmerىdىەm» جىر جيناقتارىنىڭ اۆتورى. 2008 -جىلى «گۇل مەن قىلىش جىرلارى» اتتى جيناعى جارىق كورگەن.

“اۋىلىم – التىن تۇعىرىم” ءمۇشايراسىندا 1-ورىندى اقىن داۋرەن بەرىكقاجىۇلى العان بولاتىن

اۋىلعا بارساڭ.. .

***

ەڭ ادەمى تاڭ بولسىنشى مىنا تاڭ!
مەن ءوزىمدى سەن بار عوي دەپ جۇباتام.. .
ەڭ اقىرى تامىزدى دا جانى ىزگى
سەنى ماعان بەرگەنى ءۇشىن ۇناتام.

ەڭ ادەمى تاڭ بولسىنشى تاڭ مىنا!
تەك سەن عانا مەنى الاسىڭ تاڭ قىلا.
تۇرا سالا سۋرەتىڭدى سۇيەمىن
شۋاق بولىپ تۇسە قالعان الدىما.

ەڭ ادەمى تاڭ بولسىنشى تاڭ بۇگىن!
سەنەن باسقا سەنەتۇعىن بار كىمىم؟
جالعىز ءوزى مىڭ شاقىرىم الىستا
تىم الاڭسىز ۇيىقتاپ جاتقان جارقىنىم!!!

***

ايتپاعانمەن ءسوزىمدى ولەردەگى
(وكىنىش قوي شەرگە سان كومەر مەنى!)
ساۋلەلى ءسات سىيلاعان ويدا- جوقتا –
سىزگە قاراپ وتىرا بەرەر مە ەدى!

شوق جۇلدىزداي شىرايلى سونەردەگى –
سىزگە قاراپ وتىرا بەرەر مە ەدى.
بىرەر ساعات باسىمدى بوساتىپ اپ
اككى الەمنەن اپەندە كورەر مەنى.

ءادىرام قاپ ءفاني دە مول ەرمەگى،
سىزگە قاراپ وتىرا بەرەر مە ەدى –
ءومىر اڭقىپ انتەك ءبىر جىميىسى،
كوبەلەكتى كوكتەمگە كومەر دەمى!

سىزگە قاراپ وتىرا بەرەر مە ەدى،
سىزگە قاراپ ساعاتتار ولەر مە ەدى.. .
سۇرى قاشقان سۇرقيا دۇنيەنى
كوزىڭىزبەن ءبىر ءسىزدىڭ كورەر مە ەدى!

سىزگە قاراپ وتىرا بەرەر مە ەدى،
سىزگە قاراپ.. .
ومىرگە كەلەر مە ەدى.
قارسى تۇرىپ جانە دە تارس ۇمىتىپ
تىرشىلىكتى – جانشۋعا شەبەر تەگى!

***

توزىپ بىتكەن جيھاز سىندى ەڭ كونە
كۇننەن- كۇنگە سىيماي بارام بولمەگە.
مەن شىركىندى ەسىنە دە المايدى
ەستى جۇرتىم ەسىل- دەرتى تەڭگەدە.

كۇننەن- كۇنگە كەمىپ ابدەن ءقادىرىم،
ءقادىرلىنىڭ باعىپ تۇرام ءامىرىن.
كىم ويلاعان و زامان دا بۇ زامان
وسىنشالىق كۇشتى ەكەن دەپ سابىرىم!

ءمىز باقپاستان تۇرا بەرەم بار سىندى،
تۇرعان سايىن وسى دۇنيە تار سىندى.
تۇرعان سايىن ءزىل باسادى ەڭسەمدى،
تۇرعان سايىن شاڭ باسادى شارشىمدى.

بوياۋ كەتىپ، بولعاننان سوڭ ۇستالىپ،
تىرشىلىكتەن تۇراسىڭ تەك تىس قالىپ.
كۇننەن- كۇنگە وي شىركىنىڭ ۇزارىپ،
كۇننەن- كۇنگە بوي شىركىنىڭ قىسقارىپ.

ءبۇيتىپ بەرگەن كۇنى قۇرسىن كەتكەننىڭ،
داتكە قۋات بولمايدى ەكەن وتكەن كۇن.
ءبىز دە ءبىر كۇن قار استىندا قالارمىز
ءيسى شىقسا ءيىسالماس كوكتەمنىڭ!

ديسترەسس

ەش نارسەگە زاۋقىم جوق.
كەشىرىڭدەر.. .
كۇندىز- ءتۇنى قۇلىپ تۇر ەسىگىمدە.
ەشتەڭەگە بۇل كۇندە سەلت ەتپەيمىن،
سەلت ەتپەيمىن ەشقانداي ەسىل ۇنگە.

جاقسى كورە المايمىن ەشتەڭەنى،
قىزىق ەمەس جالعاننىڭ ەش دەرەگى.
تىرشىلىگى بار جاننىڭ قوڭىراۋىن
تىرشىلىگى جوق جانىم كەش كورەدى.

كومىپ كەتە بەرەدى كۇلكىمدى مۇڭ.
ءبارى بەكەر سياقتى.. .جۇلقىن، جۇگىن!
قاباعىمدى بىردەڭە اشتىرمايدى،
بىردەڭە تۇر ۇستىندە كىرپىگىمنىڭ.

تىستى قايدام، ءىش تۇتاس ءولىپ قالعان.
تۇسىنبەيمىن جانداردى ءولىپ- تالعان.
جىندى ادامداي ايتەۋىر بار قىلىعىم
جاقىن ماڭنان اجالدى كورىپ قالعان.

تىرس ەتكەندى توسىرقاپ قۇلاعىم دا،
قۋانعىم دا كەلمەيدى، جىلاعىم دا!
قيۋى جوق سوزدەر كوپ جاۋابىمدا،
قيسىنسىزداۋ ويلار ءجۇر سۇراعىمدا.

تۇزىك وزگە ايتسا دا، ۇلىق وزگە،
جىلىنبايتىن بوپ الدىم جىلى سوزگە.
سۇلەدەرىمدى سۇيرەتىپ جۇرەم سوسىن
كورىنگەنمەن ايتەۋىر ءتىرى كوزگە.

تىرشىلىگىڭ، تىرلىگىڭ قىبىرلاعان
ءبارى- ءبارى جاساندى بۇگىن ماعان.
ەش نارسەگە زاۋقىم جوق،
كەشىرىڭدەر!
.. .كەشىرىڭدەر جانىمدى ۇعىلماعان.. .

***

تيتتەي بولىپ اينالىسقان يتتىكپەن
كيت بولعىسى كەلەدى ەكەن بيت بىتكەن!
كىلەڭ يت پەن بيتتەن جۇرگەن سىي كۇتىپ
جوق ەكەن اۋ مەندە ءتۇيىر مي تىپتەن.

ءوزىم عوي دەپ ەزىلىپ ءبىر، ەرىپ ءبىر
ءجۇز مىستانعا كەلىپپىن عوي سەنىپ قۇر:
اڭقاۋ ەلگە كورىنەتىن اردا ۇل،
اڭعال جۇرتقا كورىنەتىن ەڭلىكگۇل!

بىلايعى جۇرت پەرىشتە دەپ بىلەتىن
جۇرەگىمنىڭ سولار سوگىپ ءجۇر ەتىن.
جاساي بەرسىن الباستىلار ادام بوپ
ادامداردىڭ اراسىندا جۇرەتىن!

وتىرىك كۇلىپ، ءوپ- وتىرىك قۇشاقتاپ
تالايدى ولار ولتىرەدى ءالى پىشاقتاپ!
كورىنگەنگە اشا بەرگەن قۇشاعىن
قايران مەنىڭ كوڭىلىم- اي ءتۇسى اپپاق!

تۋماي جاتىپ اينالىسقان يتتىكپەن،
يتتىگىمەن ءۇي ىشىنەن ءۇي تىككەن.
شيق ەتەتىن داۋسى دا جوق، و توبا،
كيت بولعىسى كەلەدى ەكەن بيت بىتكەن!

***

قىر سوڭىنان قىبىر- جىبىر قول ەرگەن
ولەردەي- اق شارشاتتى وسى ولەرمەن!
اتاق دەسە، اقشا دەسە الدى- ارتىن
اتتاپ، تاپتاپ، تۇرا شابا جونەلگەن.

توي- دۋمان دەپ جۇرگەن جەرى، توي- دۋمان
سۋرەتتەر دە شارشادى ونى ايتۋدان!
ءبىراق ءوزى شارشامايدى ەشقاشان
دانىشپان بوپ كورىنۋدەن وي قۋعان.

ول تۋعاننان بار بالەنى بىلەدى:
كۇلگەندە دە پەرىشتەدەي كۇلەدى.
سالداقىداي سودان كەيىن كۇنى- ءتۇن
جىلت- جىلت ەتىپ ەفيرلەردە جۇرەدى!

جاندايشاپتار جۇرگىزەتىن ەسەبىن
سول سەبەپتى اكىم- قارا دوسى ونىڭ،
جاھانداعى گازەت- جۋرنال جابىلىپ
جاڭالىق قىپ بەرەدى ونىڭ وسەگىن!

ابايدان دا اسىپ كەتكەن اتاعى
ەشكىمدە ونىڭ جوق دەي كورمە شاتاعى:
ابىزدارعا ۇكىم ايتىپ سول عانا،
اقساقالعا سول بەرەدى باتانى!

اعانى پۇل، كورەتۇعىن دوستى قۇل
ءوسسىن دەگەن بالا وسىلاي ءوستى ءدۇر.
وسىلارعا سەنگەن مەنى كەش، ولەڭ!
وسىلارعا كونگەن مەنى كەش، عۇمىر!

قىر سوڭىنان قىبىر- جىبىر قول ەرگەن
ولەردەي- اق شارشاتتى وسى ولەرمەن!
سەن وسىنى بىلەمىسىڭ، تىڭدارمان؟
سەن وسىنى ۇعامىسىڭ، كورەرمەن؟

 

اۋىلعا بارساڭ.. .

1

اۋىلعا بارساڭ كوك تۇگىل، ءشوپ تە اڭقىلداپ،
بىرەر كۇن عۇمىر كەشەسىڭ، ايحوي، ءسال قىمبات!
شەشىلمەي جۇرگەن شەرىڭدى تەرەك، تال تىڭداپ،
باقىر باسىڭدى تاستايدى ءبارى التىنداپ.

اۋىلعا بارساڭ اۋىزدىعىمەن الىسقان
اساۋلار داعى كورەدى سەنى دانىشپان!
ءبىر جىلعا جەتەر اڭگىمە ايتىپ كەتەدى
شاڭقاي شال كەلىپ اتاعى جەلمەن جارىسقان.

اۋىلعا بارساڭ داستارقان، شىركىن، استا- توك،
بولمەيدى ەشكىم بوتەن دەپ جانە باسقا دەپ.
ناۋقان كەزىندە اسىرە تويشىل الەشا
شىرت- شىرت تۇكىرىپ، شىلىم شەگەدى «ساسپا!» دەپ.

اۋىلعا بارساڭ ءبارى دە ايتەۋ كەرەمەت:
جارق ەتكەن كوز بەن جارق ەتكەن سوزدەن كورەم وت!
«باۋىرىم- ايلاپ» تۇراتىن سىندى توبەلەر،
كوڭىلىڭدى ويلاپ ۇشاتىن سىندى كوبەلەك.

اۋىلعا بارسام، اۋىلدا قالسام دەپ ەدىم،
سۇلەسوق كۇيدە كوشەدە جالعىز كەلەمىن:
تەك ايتەۋ بيىل بولماسا ەكەن قىس قاتتى،
بيىلعى جازداي بولماسا ەكەن كوپ ءولىم!

2.

“بۇل اۋىلدىڭ بار بايلىعى سۋ ەدى،
بۇل اۋىلدىڭ بار بايلىعى نۋ ەدى” –
دەسەم، كانال قازىپ جۇرگەن جاز بويى
ۋاحيت اعام ميىعىنان كۇلەدى.

سۋدىڭ بويى الا جازداي دۋ ەدى،
نۋدى ەندى ايتپاسا دا ەل بىلەدى.
سۋ مەن نۋدىڭ ارقاسىندا بۇل اۋىل
شيپاجايدان كەم ەمەس- ءتىن ءبىر ەلى.

جولى ناشار دەمەسەڭىز باراتىن،
بارعان ادام قايتپاستاي بوپ قالاتىن
المالارىن سيىر جەيتىن بۇل اۋىل
ەسكە ەرىكسىز يران باقتى سالاتىن!

“ءبىرىنشىمىز دەسەم اقار- شاقار بوپ،
تالاساتىن جەر بەتىندە شاھار كوپ،
الەمدەگى ەڭ تازا سۋ ەكىنشى
ءبىراق بىزدە” دەۋشى ەد مارقۇم ساپاربەك.

قارا جەردىڭ قاسيەتىن بىلەتىن،
قارا نارداي قاسقايىپ ءبىر جۇرەتىن
اقساقالدىڭ ءبارى كەتىپ، ءبىر ۋىس
كەۋدەمدەگى شانشىپ ەندى ءجۇر ەتىم.

“بۇل اۋىلدىڭ بار بايلىعى سۋ ەدى،
سۋدىڭ بويى بالا سالعان شۋ ەدى” –
دەسەم، كانال قازىپ جۇرگەن جاز بويى
ۋاحيت اعام ميىعىنان كۇلەدى.

ايتار ءۋاجى: “سويا كەرەك اۋدانعا،
جان بىتە مە جالعىز جاڭبىر جاۋعانعا؟ !
وعان باقشا، بىزگە اقشا كەرەگى
از دا بولسا تىرلىك تۇزەپ العانعا”.

وسىلاي دەپ اعام قالدى، مەن كەتتىم.
بار وبالىن كوتەرگەندەي جەر- كوكتىڭ
شىم- شىتىرىق ءتۇس كورەمىن ەندى كەپ:
ەرلىك قايسى؟
ەلدىك قايدا؟
ەرمەك كىم؟

3

(تولەۋعازى اعاما)

اعىتسا كومەيىن كورىنگەن جۇرەگى –
اڭقىلداپ اۋىلدا ءبىر اعام ءجۇر ەدى!
ەندى كىم ول قۇساپ دۇرىلدەپ تويلاردا،
ەندى كىم ول قۇساپ رياسىز كۇلەدى؟ !

سول اعام جۇرگەندە اۋىلىم گۇل ەدى.. .
ويتكەنى ءبىر ەدى جۇرەگى، تىلەگى!
كىم ەندى ول قۇساپ بالبىراپ نۇر ءوڭى
ماسپەن دە، جاسپەن دە حوش ءومىر سۇرەدى؟ !

سەرىدەي توكەم- اۋ، اجالعا قيماعان،
پەرىدەي كوكەم- اۋ، فانيگە سىيماعان!
قاۋىمعا نە ايتام بوق دۇنيە جيناعان،
باۋىرعا نە ايتام تەنتەگىن تىيماعان؟

سەن ەمەس، قۋلاردىڭ ساتۋلى قۇشاعى،
سەن ەمەس، سۇمداردىڭ جانۋلى پىشاعى
اندىزداپ جۇرگەنىن ويلاسام اۋىلدا
اقىلىم الجاسىپ، يمانىم ۇشادى!

وزەككە تۇسىرەر ونبەيتىن وكپەنى
التى ءۇيلى اۋىلدىڭ اقىنى كوپ پە ەدى؟
ارداعى – التى الاش،
رۋحى – كوك ءبورى،
التى ءۇيلى اۋىلدىڭ باتىرى كوپ پە ەدى؟

سەرىدەي توكەم- اۋ، اجالعا قيماعان،
پەرىدەي كوكەم- اۋ، فانيگە سىيماعان!
قاقباسقا نە ايتام كەر سويلەپ قيناعان،
ساپپاسقا نە ايتام ايىلىن جيماعان؟ !

بالاشا بالبىراپ تۇراتىن رەڭى،
اۋىلدا ءان ايتىپ ءبىر اعام ءجۇر ەدى!
ەندى كىم ول قۇساپ كوپپەنەن كوپ بولىپ،
ەندى كىم اقىننىڭ ءومىرىن سۇرەدى؟
@db

adebiportal.kz