ەرلان ءجۇنىس. جەتى ءتۇتىن

81a428bb31871f935308d259b471048b

1984 -جىلدىڭ 7- قاراشاسىندا الماتى وبلىسى، جامبىل اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. حالىقارالىق «شابىت» شىعارماشىل جاستار فەستيۆالىندە «ادەبيەت» اتالىمى بويىنشا گران- پري جانە پرەزيدەنت كۋبوگىن يەلەنگەن. «كيەلى تۇندەردىڭ دۇعاسى» ، «ءۇمىت جىرلارى» اتتى كىتاپتارى جارىق كورگەن. 2012 -جىلعى مەملەكەتتىك ستيپەنديانىڭ يەگەرى. ق ر مەملەكەتتىك «دارىن» سىيلىعىنىڭ يەگەرى.

جەتى ءتۇتىن
(يديلليا)
اڭداتپا

ءبىر اۋىل بار، مەن كورگەن، ءسىز دە كورگەن،
جازدا كورگەن، و، بالكىم، كۇزدە كورگەن،
اتپەن ءجۇرىپ قاراساڭ، تابىلادى،
تابىلمايدى كارتادان ىزدەگەنمەن.

مۇمكىن، اۋىل تەڭىزدىڭ جاعاسىندا،
مۇمكىن، اۋىل تاۋلاردىڭ اراسىندا،
مۇمكىن، اۋىل وزەننىڭ ساعاسىندا،
ءبىر اۋىل بار قازاقتىڭ دالاسىندا.

ءدال قاي جەردە ەكەنىن، ءسال ۇمىتتىم،
ونى مەنەن سۇرايدى ساعىنىپ كىم؟ !.
سول اۋىلدىڭ ءبىلۋشى ەم قۇپياسىن،
تاعى ۇمىتتىم، ياپىر- اۋ، جاڭىلىپ تىم.

ەستە بارىن ايتايىن، قالاساڭىز،
جاڭا ءتامسىل ەمەس بۇل، جاڭاشا اڭىز.
.. .بىرەۋ، ەكەۋ، ءۇش، تورتەۋ.. . التى ءۇي تۇر،
جەتەۋ بولار، باسقاشا ساناساڭىز.

المالى باق – بۇل اۋىل، باقىتتى اۋىل،
بەينە ءبىر العان سىندى جاقۇت تاۋىپ.
بۇل اۋىلدى جوعالتقان بىردە ۋاقىت،
جوعالتىپ تا العان- دى ۋاقىتتى اۋىل.

ءدال وسىدان جيىرما جىل بۇرىن دەيدى،
بۇل اۋىل – ولگەن اۋىل- تۇعىن دەيدى.
ال، ءقازىر، عاجاپ اۋىل – جول بويىندا،
جاراسى، تىرتىعى دا بىلىنبەيدى.

ايتايىن، سول باياعى شاقتار جايلى،
ءساۋىر جايلى، سونداعى اقپان جايلى،
بۇل اۋىل – قىزىق اۋىل،
ال، تىڭداڭىز،
جيىرما جىل بۇرىنعى وتكەن جايدى.

جەتىم شال

شەتكەرىدە، بۇل اۋىلدىڭ شەتىندە،
بولەك قونىپ، بەيىت جاتقان بەتىندە،
جالعىز ءۇي تۇر. جالعىز ۇيدە – جەتىم شال،
وتىرادى وكپەك جەلدىڭ وتىندە.

جەتىم دەگەن ەل قويعان ات، دۇرىسى –
تاعدىرىنا ايتىلعان- اۋ مۇنىسى.
جۇمىسشى بار بۇل اۋىلدا، جۇمىس جوق –
جەتىم شالدا بارلىعىنىڭ جۇمىسى.

اركىمگە ءبىر جالدانادى جەتىم شال،
جەر جىرتادى، مال باعادى جەتىم شال،
بالالارمەن بىرگە وينايدى كەي ۋاق،
كەيدە سولاي الدانادى جەتىم شال.

بوقىراۋدا پەش جوندەيدى جەتىم شال،
قويدى قۇرتتاپ، ەشكى ەمدەيدى جەتىم شال،
اتا- انادان ەرتە قالىپ، كىرمە بوپ،
كىسى ۇيىندە وسكەن دەيدى جەتىم شال.

مۇندا اۋىپ كەلگەن دەيدى جەتىم شال،
نە سۇمدىقتى كورگەن دەيدى جەتىم شال،
ۇلدى – اۋعانعا، ال كەمپىرىن – اۋرۋعا،
سوناۋ جىلى بەرگەن دەيدى جەتىم شال.

جارتى كۇلشە – جەتىم شالدىڭ تاماعى،
جارتى كۇلشە سەكىلدى ەدى جانارى،
جالعىزىنان قالعان كۇشىك – قالادا،
بار تاپقانىن سول كۇشىككە سالادى.

بۇل اۋىلدىڭ قولبالاسى جەتىم شال،
تاعدىرىنىڭ ءپارۋاناسى جەتىم شال،
ۇيىتقىپ سوعىپ وتپەپ پە ەدى ءبىر ۋاقىت،
سول ۋاقىتتىڭ ءار بالاسى – جەتىم شال.

انگور ەشكى تەرىسى

كىسى بويى كورىنبەس قورشاۋىنان،
تاستاردان تەكشەلەنىپ جول سالىنعان،
مىنا ءۇي – بولدى وسىنداي، ورالعان سوڭ،
ءتورت ءجۇز شاقىرىم جەردەگى كورشى اۋىلدان.

مۇنى وندا عاجايىپقا كەز قىلىپتى،
دۇنيەنىڭ قۇپياسىن سەزدىرىپتى.
سارى ساقاۋ – دەۋشى ەدى ەل – سازعا تاقاۋ،
سارى ساقاۋ سيقىرلى ءسوز ءبىلىپتى.

كەلگەن بەتتە، وزەككە وت سالىپتى:
«دۇنيەدە نە مىقتى؟ اقشا مىقتى!» ،
ايتساڭشى ەندى، ول نە ءسوز دەگەن ەلگە:
«كووپەعاتيۆ، كوممەعتسيا» دەپ سالىپتى.

سودان ساباز قورشاۋ ساپ، ءداتى جامان،
ساڭىلاۋدان التى ءۇيدى باقىلاعان.
داربازاعا بورمەنەن جازىپ قويعان:
«انگور ەشكى تەرىسىن ساتىپ الام!» .

ساناعا بوتەن قوي، وي، بوتەن وي كەپ،
ءبىر- بىرىنە جولىقتى ەل، جەكەلەي كەپ:
«كووپەعاتيۆ، كوممەعتسيا» دەگەنى ونىڭ –
انگور ەشكى تەرىسى ەكەن عوي دەپ.

ينتەر

ايتپاقشى، سارى ساقاۋدىڭ ءتىسى سىنعان،
ءتىسىنىنىڭ سىرتى ەمەس، ءىشى سىنعان.
كورشى اكەي تۇندەلەتىپ توسىپ الىپ،
كوزىنەن بۇلدىر- بۇلدىر قۇس ۇشىرعان.

اكەيدىڭ ۇلكەن قىزىل كىتابى بار،
تاعى دا كوكشىل ءتۇستى جۇتاڭى بار.
بىرەۋىن جاستىق، ءبىرىن توسەك قىلىپ،
كەي- كەيدە كورشى دويمەن جۇتارى بار.

ەكەۋى تاڭنان تاڭعا، داۋلاسادى،
عاسىر مەن عاسىر بولىپ جاۋلاسادى،
ءبىر قاراساڭ، بۇل دا ءبىر – ينتەرمەديا،
جىندىدا ەسەبى جوق، ساۋدا سانى.

«اتامدى نەگە ءولتىردىڭ؟ » دەيدى وڭى،
«اتامدى نەگە ءولتىردىڭ؟ » دەيدى سولى،
ءبىر قاراساڭ، بۇل دا ءبىر – ينتەرماتىن،
ينتەرناتسيوناليزم… ءاي، مەيلى سونى.

ساقاۋعا قىسقا كۇندە ول بەس كەلەدى،
ساقاۋدىڭ ساندىعىندا – كەشكى ولەڭى.
اۋىلدا ءتورت بالاعا – ءبىر ءمۇعالىم،
ءبارىن بىلەر ءھام بىلمەس ەشتەڭەنى.

كوردىم دەگەن كىسىلەر نە كورىپتى،
كورۋ كەرەك كورگەن سوڭ – شەمەنوۆتى!
ۇلكەندەر ايتۋىنشا، اكەسى ونىڭ:
«تارت قولىڭدى ۆەتنامنان!» دەپ ءولىپتى.

قوس قوڭىر قاز

مىنا ۇيگە – بيىل قۇس ۇيالاپتى،
بىلمەيتىن جاندار شىعار قياناتتى.
موماقان ءۇي. مۇنتازداي تازا اۋلاسى.
قىز جيناعان جۇكتەي- اق. تياناقتى.

جىل سايىن ەسىك الدى گۇلدەيدى ەكەن،
گۇلدى دە، قۇدايىم- اۋ، كۇندەي مە ەكەن؟ !
«كۇيەۋى قاتتى سۇيسە – قىز تۋادى،
ايەل سۇيسە – تۋارى ۇل» دەيدى ەكەن.

«قاتىنشىل كۇيەۋى ونىڭ» دەپ سوگەدى،
سوگۋدىڭ ءدال بۇلارداي جوق شەبەرى:
«قىزدارى قالا كەزىپ، قاڭعىپ كەتتى،
مايىسىپ جۇرگەن شىعار وكشەلەرى»

ياپىر- اۋ، ەل نە جايدى ەسكەرۋشى ەد،
سولاردىڭ ءسوزىن كەيدە قوش كورۋشى ەد.
ورىستەن مالدى كۇتىپ، سونى ايتاتىن،
بويانىپ شىققان كورشى قوس كەلىنشەك.

قوس قىزى مومىن ءۇيدىڭ قالا كەتكەن،
قالاعا – مال جاقسىسىن الا كەتكەن،
اۋلاققا الا قاشقان اربا جولعا،
ەكەۋدىڭ ۇزىن كۇنى قاراپ وتكەن.

قالا كەتۋ – قوس قىزدىڭ ارمانى ەدى،
ارمانى ۇسىنادى الدا نەنى؟
كەيىنگى بەس جىلدىقتىڭ وقيعاسى –
قوس قىزدان حات كەلگەنى بولعان ەدى.

ول حاتتى ون كۇن وقىپ، بەس كۇن ايتقان،
جەتى ءۇيدى جۇدىرىقتاي ساستىرا ايتقان،
ءبىر كۇنى – ەزۋلەرىن مايلاپ تۇرىپ،
ءبىر كۇنى – جانارلارىن جاس قىلا ايتقان.

قىزدىرىپ، كەلگەن كەزدە جەمە- جەمگە،
ايتىپتى جاڭالىقتى – تولەگەنگە.
«استانامىز اۋىستى» دەگەندى وقىپ،
«الماتىنى كوشىردى» دەگەن ەلگە.

مومىن ءۇيدى حات ءۇشىن تورىدى اۋىل،
تۇسىنگەن سوڭ كەتكەنىن كارى ءداۋىر.
«بىزدەر بارىس بولامىز» دەگەندەرىن،
«قىزدار ءارتىس بولدى» دەپ جورىدى اۋىل.

جاقسىلىققا باستاپ تۇر جوعارعى جاق،
جاڭارادى ەل – جاساردى وي، جاڭاردى باق.
«دجون دەگەن نەگىرگە.. .» دەگەن جەردەن،
جىرتىلدى دا، سول كۇيى جوعالدى حات.

قارا سيىر

قارا شايىر توبەسىن قاپتاي جاپقان،
قىم- قيعاش قىپ ۇستىنەن تاقتاي قاققان،
قاراشا ءۇي، جوق توقال تام – كەبىستەي ءبىر،
كوكتەمگى مي باتپاقتا باتپاي جاتقان.

باتپاققا ءۇي باتپاعان، كىسى باتقان،
ءدوي كىسى – باتقان كىسى – كۇشى باتپان.
باتپاقتا وتىر ەدى باقىرايىپ،
بالاداي بىلامىقتان ءىشى قاتقان.

قوس كوزى ءدوي كىسىنىڭ تۇزداي بولىپ،
قۇلاماي ءقايتسىن جەردى مۇزداي كورىپ:
قىزىل كويلەك كيىپ اپ قارا قاتىن،
الدىنان شىعا كەلسە قىزداي بولىپ.

جار ەمەس، جاۋدان قاشقان جات كورگەندەي،
توماردى اپ – تۋداي ەتىپ، تاپ بەرگەن دە،
قىزدايدى قاق ماڭدايدان قويىپ قالعان،
قىزىلدى ۇزىنمويىن قاق بولگەندەي.

ايەلى قورا جاقتى قاشتى اينالىپ،
بوياۋى – كەمپىرقوساق جاسقا اينالىپ،
«قاشقاننان» ۇركىپ قاشتى قارا سيىر،
ءباتىر- اۋ تۇرسا كەرەك بوس بايلانىپ.

قاراڭىز، قارا سيىر – تۇنعان بۇلىك،
بۇلىكتىڭ ءبىر بولارىن تۇرعان ءبىلىپ،
بۇيىردەن ءدوي كىسىنى ءبىر- اق سوققان،
ايىزىن كەلىنشەكتىڭ ءبىر قاندىرىپ.

قارادان ءبىر كورگەنى – قارا سيىر،
قارايىپ كۇنكورگەنى – قارا سيىر،
كۇيەۋدەن سيىر سۇلۋ كورىنەتىن،
سيىر دا كەلىنشەككە بالاشا ءۇيىر.

تۇرادى تالماي كۇتىپ شىعان بەلدەن،
توركىننەن قالعان جالعىز تۇمار كورگەن.
ءدوي كىسى بار تاپقانىن – ءىشىپ كەلسە،
سيىرى بار تاپقانىن بۇعان بەرگەن.

ءسۇت بەرسە بۇل سيىرىن «ەركەش» دەيتىن،
جابۋلاپ، ءشوبىن سالىپ الپەشتەيتىن.
كۇيەۋدەن ءسوز ەستىسە – سيىرعا ۇرسىپ،
سوققى السا – جەلىنىنەن تومپەشتەيتىن.

كوز جاسى كەلىنشەكتىڭ مولتىلدەيدى،
«قۋ القاش قىزعاندى ما، بالكىم» دەيدى.
ۇستىندە – جەتىم شالدان سۇتكە العان،
سابەتتىڭ قىزىل تۋى جەلپىلدەيدى. .

ءۇنسىزدىڭ ءۇيى

بىلمەيمىن، نەگە مۇنى ءۇنسىز دەيدى،
ءۇنسىزدى كىم، قۇداي- اۋ، مۇڭسىز دەيدى؟ !
«كىمسىز؟ » دەسە، ول سىزگە «كىممىن؟ » دەيدى،
«كىممىن؟ » دەسەڭ، ول سىزگە «كىمسىز؟ » دەيدى.

باسقا ءسوز جوق. ايتپاعان. ايتا الماعان؟
ايتقىسى كەلگەنى دە بايقالماعان.
كەزدەسسە، كوزىن بۇرار باسقا جاققا،
جانداي ءبىر ءجاي اۋادان وي قارماعان.

بەلگىسىز، وكپەلەتتى، وكپەلەدى،
كوپتەن بەرى سول جاننىڭ جوق دەرەگى.
ءبىر كۇنى ول بار اۋىلعا ايقاي سالدى،
اۋىل ونى ۇمىتىپ كەتكەن ەدى.

العاش رەت سويلەدى ول، ەل بىلەدى،
ءبىلدى نەنى، قۇداي- اۋ، كوردى نەنى؟
العاش رەت سويلەدى ول، العاش رەت،
العاش رەت ايتقانى: ء«ولدى!» دەدى.

…جەتىم شالدىڭ ولگەنى – نەتكەن قايعى،
اۋىل ءىشىن ازالى وت قارمايدى.
ەندى ەشكىم قورانى تازالاماس،
ەندى ەشكىم قولامتا شوقتى المايدى.

كورسەڭىز، جانازاعا كەلگەن ەلدى،
جىلاتار كەلگەندى دە، كەلمەگەندى.
التى ءۇيلى بۇل اۋىل ازا تۇتىپ،
جەتىم شالدى ارۋلاپ جەرگە بەردى.

اڭشى

كوپ بولدى ول ۇيىنە قونباعالى،
سول ۇزاق ورالعان جوق جولدان ءالى.
بۇل، بالكىم، ءانى شىعار كورشى قىزدىڭ،
كوپ بولعان ول دا انىنە سالماعالى.

بەلگىسىز قاشان كەلەر، قايدا كەتتى،
ول جايلى بولجام دا كوپ، وي دا كوپ- ءتى.
ول جاندى اڭشى قىلعان دالا ءوزى،
ال ەندى اڭشىلىعى بويداق ەتتى.

«دالادا تۋعان بالا، دالادا ولگەن
شىعار…» دەپ، التى ءۇيلى جان قالا بەرگەن.
كەي- كەيدە بۇلان ەتىن ارقالاپ كەپ،
بۇلاندى بولىسەتىن ءتامام ەلمەن.

دالادا اعاش ات جوق، ءبارى – جەلدەن،
سوعاتىن القام- سالقام سارى بەلدەن.
بۇل ءوزى ءبىر حيكمەت: جەل تۇلپارى،
ءوزىنىڭ ەكپىنىنەن جانىپ ولگەن.

دالادا جەل جانادى، لاپىلدايدى،
توراڭعى، توبىلعىلار ساتىرلايدى.
بىردە اڭشى سەكىلدەنىپ سول جەلىڭىز،
الىستاپ، ەندى بىردە جاقىندايدى.

كورشى قىز سول سامالعا ءجۇزىن توسقان،
دەرتى دە، سەرتى دە ءام بۇزىلماستان.
اڭشى ءۇيى جانىنداعى جولعا تۇسكەن
ءبىر جاننىڭ كورىپ قالدى ول ءىزىن… باسقان.

«اڭشىدا ءىز بولماۋشى ەد، ەندى… بوتەن؟ ..
قۇدايىم، قايتا اينالىپ كەلدى مە ەكەن؟ ،
حاتىمدى بۇلتقا جازعان كوردى مە ەكەن،
جوق، الدە ءولدى مە ەكەن؟ !.
جوق، جوق، بالكىم…

دەگەنشە، اڭشى كەلدى!
وت جاعىلدى،
اڭىزى سار دالانىڭ اقتارىلدى،
اڭشىنىڭ اڭگىمەسى – ول ءبىر اڭىز،
جاڭعىرتار جۇرەكتەگى شاتقالىڭدى.

جەتى ءۇيلى جان جيىلدى، ەل ەمەس پە،
ايتىلدى بار جاڭالىق، كەلەر ەسكە.
جاس اڭشى ءجاي جىميىپ، كۇبىر ەتتى:
«زامان دا مەن سەكىلدى جەل ەمەس پە؟ !» …

ءتۇيىن

جەل ەكەن، ءبىزدىڭ ۇلى دالا تۋعان،
جانىنان كوشپەندىنىڭ جاراتىلعان.
جەل ەكەن، داۋىلداي بوپ ەسىپ تۇرعان،
تاۋەلسىزدىك قۇسىنىڭ قاناتىنان.

ەسكىرسە، جەل سەرگىتپەي ەس تە بوتەن،
سول جادى قۇس جادىنا كوشكەن ەكەن.
سول قۇستىڭ پاناسىندا قاناتىنىڭ،
جەتىم شالدىڭ كۇشىگى وسكەن ەكەن.

ۇناسا، مۇنى دا ءبىر ويعا ءىلىپ ءجۇر،
سول پەرزەنت ەل ءۇشىن دەپ قايعىرىپ ءجۇر.
«اتاسىن ارۋلاعان التى ءۇيدى،
المالى باق ەتىپتى ول» دەيدى بۇل جىر.

ۇلىستىڭ وسەر شاعى – ۇل وسكەنى،
ۇلىستىڭ مۇراتى ءۇشىن كۇرەسكەنى،
ۇلدارى ءار اۋىلدىڭ ۇلان شىقسا،
اق سامال ايدارىڭنان شىن ەسكەنى!

لاپىلداپ اق سامالمەن وي دا ەسەدى،
وي مەنەن وي شاتتانىپ سويلەسەدى.
الما باقتى التى ءۇي – اناۋ تۇرعان،
جيىرما جىلدان كەيىنگى بەينەسى ەدى.

ەشكىم كوشىپ كەتپەگەن، كەلمەگەن دە،
التى ءۇي – مۇقتاج دا ەمەس كولدەنەڭگە،
ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ءبارى اعايىن،
ەزىلگەن ەمەشەگى ەل دەگەندە.

ءوستى اۋىل، وسەر اۋىل، ونەر اۋىل،
ەس، داۋىل!
ءدۇر سىلكىنتىپ كونەنى اۋىر،
…بايتەرەك كوشىرمەسى تۇر – ورتادا،
سول ءتىرى ەكەنىنە سەنەدى اۋىل!

بۇل اۋىل – باسقا الەم، بولەك الەم،
شارۋام بولماسا داعى كەلە بەرەم،
كەلگەن سايىن سوعامىن اڭشى ۇيىنە –
كەتىك ۇل ءتىل شىعارعان كەرەگەدەن.

adebiportal.kz

1 پىكىر