التايداعى اۋستريا جولى

rvv-1

تاياۋدا وسىدان 100 جىل بۇرىن شىعىس وڭىرىندە تاۋ قوپارىپ، تاس قاشاعان ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇتقىندارى تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىلدى

ءور التايدى ارالاساڭىز، قوس ساۋىرىنداعى كاتونقاراعايلىقتار دا، مارقاكولدىكتەر دە اسقاق اسۋلاردى اساتىن «اۋستريا جولى» اتالاتىن كونە سوقپاقتىڭ بولعانىن ايتادى. التاي جىرشىلارى قاليحان ىسقاق، ورالحان بوكەي شىعارمالارىندا بۇل تۋرالى تام- تۇمداپ جازىلعان. ءيا، ادام اياعىنا الىس اسقارلار اراسىنداعى جۇمباق جول كىمدى بولسا دا قىزىقتىراتىنى انىق. وسى قىزىعۋشىلىق ارقاسىندا تاۋ باسىنداعى جولدىڭ تاريحى سوڭعى جىلدارى بىرتىندەپ اشىلىپ كەلەدى. انەبىر جىلدارى ءبىرقاتار جەرگىلىكتى جۋرناليستەر ءجۇرىپ ءوتتى. ەكى جىل بۇرىن سەمەي اۋەجايىندا تۇرعانىمىزدا اۋستريالىق زەرتتەۋشىلەر وسى جولدىڭ جاي- جاپسارىن سۇراعان. ۇلت تاريحىن تۇگەندەپ جۇرگەن ەۋروپالىقتار باستاعان ءىسىن اياقسىز قالدىرماپتى. جۋىردا اۋستريانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى 1914-1918 -جىلدارداعى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە كاتونقاراعاي مەن مارقاكول اراسىن جالعاعان جول قۇرىلىسىندا جۇمىس ىستەگەن اۋستريالىق اسكەري تۇتقىندار تۋرالى دەرەكتى ءفيلمدى نازارىمىزعا ۇسىندى. رەجيسسەر رۋسلانا بەرندلدىڭ ورىس جانە سۋبتيترداعى اعىلشىن تىلىندە تۇسىرگەن كارتيناسىنىڭ ۇزاقتىعى – 38 مينۋت. دەرەكتى دۇنيە ا. س. پۋشكين اتىنداعى شىعىس قازاقستان وبلىستىق كىتاپحاناسىنىڭ ءماجىلىس زالىندا كورسەتىلدى.

– گەرمانيادا بولعانىمدا جول كورسەتكىش پاراقشادان شىعىس قازاقستاندا جۇيكەسى ناشار ادامدار كورۋگە شىدامايتىن بيىك زاڭعارلار اراسىندا اۋستريا جولى بار دەگەن قىسقا جازۋدى وقىدىم دا، وعان بارۋعا بىردەن اڭسارىم اۋدى. بۇل قانداي جول؟ نەگە «اۋستريا جولى» اتالعان؟ ونى كىمدەر سالدى؟ مەنىڭ زەرتتەۋىم وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋدەن باستالدى، – دەيدى رەجيسسەر. ۆەناداعى تاريح ينستيتۋتىنىڭ دوكتورانتى بۇل تۋرالى دەرەكتەردىڭ وتە سيرەك، قات ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى، ومبى، بارناۋل ارحيۆتەرىندەگى ىزدەنىستەرىنەن دە وڭدى ناتيجە شىقپاعان. ال كەي مۇراعاتتار جابىق. قۇرىلىستى سالعاننان بەرى ءبىر عاسىر ۋاقىت وتكەندىكتەن ارامىزدا ءتىرى كۋاگەرلەر جوق. دەسە دە، جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن قۇرىلىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ ۇرپاقتارىنان ءبىراز جايعا قانىققان. ول بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋىن ءارى قاراي جالعاستىرا بەرمەك نيەتتە. ايتۋىنشا، ۇلتى فرانتسۋز، اسپازشى بولىپ ىستەيتىن كۇيەۋى وپەراتور رەتىندە ءتۇسىرۋ جۇمىستارىنا كومەكتەسكەن ەكەن. ەرلى- زايىپتىلار فيلمگە 10 مىڭ يەۆرو جەكە قارجىسىن جۇمساعان. راس، كينو ايتارلىقتاي كاسىبي ءھام ساپالى ەمەس. ەسەسىنە، تىڭ تاقىرىپقا بويلاعان العاشقى تۋىندى ەكەندىگىمەن قۇندى. بۇل كونە سۇرلەۋدىڭ ورنىن بۇگىندە ءشوپ- شالام مەن تاس باسقان. ادەيى كەلگەن تۋريستەر مەن ەكسترەمالدى جاعدايدى سۇيەتىن سپورتشىلار بولماسا، قاراپايىم تۇرعىندار كوپ جۇرە بەرمەيدى.

ەڭ الدىمەن، شىعىستىڭ كاتونقاراعاي مەن مارقاكول ءوڭىرىن جالعاعان ەسكى جول – تاريحي، مادەني، تابيعي ءمانى زور ەسكەرتكىش ءھام ادامنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. قازاقستان، رەسەي، موڭعوليا جانە قىتاي ەلدەرىنىڭ شەكارالارى تۇيىسكەن تۇستاعى جاعرافيالىق ورنى عالامات. سونداي- اق، «اۋستريا جولى» اڭىز بەن اقيقاتى ارالاس قۇرىلىس دەۋگە بولادى. ويتكەنى، قاي كەزدە دە جەتكىلىكسىز اقپاراتتىڭ ورنىن جەل ءسوز تولتىرىپ وتىردى. انىعى، جولدى اسكەري تۇتقىندار سالدى. ولار ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە اۆستريا- ۆەنگريا تاراپىندا سوعىسقا كىرىپ، تۇتقىنعا تۇسكەن چەح، ماجار جانە سلوۆاك جاۋىنگەرلەرى بولاتىن. شايقاستا جاپپاي تىزە بۇگىپ بەرىلگەن سوڭ ولاردى كاتونداعى شىڭعىستاي مەن مارقاداعى تەرەكتى اۋىلدارىنىڭ اراسىن جالعايتىن جولدى جاساۋعا الىپ كەلگەن بولۋى مۇمكىن. اسكەري تۇتقىندار ءۇش باراك سالىپ، ءار باراكتا 100 تۇتقىننان تۇرعان. جەرگىلىكتى حالىق ولاردى ۇكىمەت تاۋلاردىڭ جالاڭاش قۇزدارىنىڭ اراسىنا اكەپ تاستاي سالعاندىعىن، بەيباقتار ءوز تاماقتارىن وزدەرى تاۋىپ كۇن كورگەنىن ايتادى. ياعني، جول قۇرىلىسىمەن بىرگە بيداي، كارتوپ ەككەن. ەن جاتقان ورمان قاراعايلارىن قيىپ سالعان لازارەت پەن ەگىنجايلار ورنى ساقتالعان. ءبىر ەرەكشەلىگى، تۇتقىندارعا ارنايى كۇزەت قويىلماعان. ولاردىڭ قاشاتىن جەرى دە جوق ەدى. وڭتۇستىگى قىتايدىڭ قۇم باسقان ءشول دالاسى بولسا، سولتۇستىگى باس اينالاتىن بيىك تاۋلار. سوندىقتان، كۇزەتسىز تۇتقىندار كاتونقاراعاي بازارىنا بارىپ، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جۇمىسىنا جالدانىپ، ءناپاقالارىن تاۋىپ جۇرگەن. ارينە، اۋىر قۇرىلىس پەن اشتىق، جۇقپالى اۋرۋ بولماي تۇرمايدى. اۋستريا جولىنىڭ ۇستىندە كازاكتار تۇرعان زيموۆە ەلدى مەكەنى بۇگىندە بوس قالعان ەسكى جۇرت. وسى جەردە كازاكتار مولاسىنان بولەك اۋستريالىق قورىم بار. التايدا ءدام- تۇزى تاۋسىلعان 30-دان استام تۇتقىن وسىندا جەرلەنگەن ەكەن.

تەڭىز دەڭگەيىنەن 2 مىڭ مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان تراسسانى قايلا مەن كۇرەكتى پايدالانعان قول ەڭبەگىمەن قالاي سالعانىن ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. قۇرىلىس كەزىندە اۋىر جۇمىسقا جەگىلگەن جاۋىنگەرلەردىڭ تاۋدان قۇلاعان تاس استىندا قالعانى دا، شاتقاياقتاعانىنىڭ سايعا سىرعىپ مەرت بولعانى دا شىن. اسۋلار مەن جوتالارعا ورمەلەيتىن قىلداي جولداردىڭ جوبالاۋشىسى تۇتقىندار اراسىنداعى اسكەري ينجەنەرلەر بولىپتى. ولار قۇرىلىستى الپىدەگى جولداردىڭ جوباسىمەن سالۋعا تىرىسقان. ياعني، جولدىڭ وزىندىك ينجەنەرلىك شەشىمدەرىنىڭ دالدىكپەن شىعۋى بەكەر ەمەس. اتاقتى گولليۆۋد اكتەرى، كاليفورنيانىڭ 38- گۋبەرناتورى ارنولد شۆارتسنەگگەردىڭ اتاسىنىڭ سول سوعىستا تۇتقىنعا ءتۇسىپ، تۋعان جەرىنە ورالماعاندىعى جانە وسى قۇرىلىسقا قاتىسۋى مۇمكىن ەكەندىگى ايتىلادى. بۇل جونىندە «تەرميناتوردىڭ» ءوزى دە حاباردار ەكەن. ءتىپتى، ءبىر جىلدارى التايعا كەلىپ، اتاسىنىڭ ءىزى قالعان جولدى كوزىمەن كورۋگە بەل بايلاپ وتىر دەگەن دە سىبىس تاراعان بولاتىن.

ەڭ باستىسى، بۇل جولدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بولدى. ويتكەنى، ونى قىتايمەن اراداعى شەكارانى بەكىتۋگە پايدالانۋ كوزدەلگەن ەدى. جوعارعى ەرتىستەگى پاروحود تاريحى دا جولدىڭ ماڭىزىن ايشىقتاي تۇسەدى. سەمەيلىك جانە وسكەمەندىك پاروحود كومپانيالارى ادامدار مەن جۇكتى تيەۋ تۋرالى العاشقى تاپسىرىستى اسكەري ۆەدومستۆودان العانى بەلگىلى. ياعني، قىسقا جول ارقىلى قارۋ- جاراقتى، اسكەردى تەز جەتكىزۋگە بولادى. جول قۇرىلىسى قاۋىرت جۇرگەنى سونداي، جۇمىسشىلار ەرسىلى- قارسىلى ەكى باعىتتا دا ەڭبەك ەتىپتى. قانشا جاننىڭ قۇربان بولعانىنا قايعىرعان ەشكىم جوق، ەكى جىلدان كەيىن جولمەن الدىمەن جۇك تيەلگەن اربالار، سونان سوڭ جۇك ماشينالارى جۇرە باستاعان ەكەن. 1918 -جىلى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا اۋستريالىق تۇتقىندار ساپقا تۇرعىزىلىپ، بارجامەن وسكەمەنگە، ءارى قاراي ومبىعا جونەلتىلەدى. سودان سوڭ قيىر شىعىسقا جەتكىزىلىپ، تەڭىز ارقىلى تۋعان جەرلەرىنە قايتارىلادى. ر. بەرندلدىڭ ايتۋىنشا، بۇل تۇتقىنداردىڭ ىشىندە كىمدەر بولعانى تۋرالى دەرەك اۋستريا ارحيۆتەرىنەن دە تابىلماي وتىر.
ەكىنشى نۇسقا رەتىندە ءسوز ەتىلىپ وتىرعان جولدىڭ شارۋاشىلىق ماقساتتا سالىنعان بولۋى كەرەكتىگى ايتىلادى. ويتكەنى، بۇل – بيىك زاڭعارلار ءبولىپ جاتقان ەكى اۋداندى جالعايتىن جەر. وسى ارقىلى تاۋدى اينالىپ باراتىن 500 شاقىرىمدىق جول 90 شاقىرىمعا دەيىن قىسقاردى. بۇگىن دە ۋاقىتتى ۇنەمدەۋ ءۇشىن ءارى تابيعاتتىڭ تۇمسا كوركىنە تامسانۋ ماقساتىندا اۋستريا جولىمەن ورمەلەيتىندەر بارشىلىق. مۇنداعى ءمارمار، وڭتۇستىك التاي، تارباعاتاي جايلاۋى، بۇرقات اسۋلارى، مارقاكول، ۇلى جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك تارماعىن قيىپ بۇقتىرما مەن قاراقابا وزەندەرى اعىپ جاتقان جازىقتار، بارلىعى دا تابيعات- انانىڭ ۋىز بەينەسى. قاراقاباداعىداي ءمولدىر سۋ تەك وسى جەردە كەزدەسەدى. ءتىپتى، كوز الدايتىن تۇنىقتىعىنان ءبىر قارىس ىسپەتتى سۋ ءتۇبى، بويلاساڭىز، ادام بويىنان اسادى. ىلكىدە وزەننەن 300 گرامدىق سوم التىن تابىلعان ەكەن. وسى ارادان قىتاي جەرىندەگى قىزىلقۇم بارحاندارى كورىنەدى. مۇندا كاتونقاراعاي ۇلتتىق تابيعي پاركى مەن مارقاكول قورىعى ورنالاسقان. مەملەكەت قورعاۋىنداعى بۇل ايماق ءتۇرلى وسىمدىك پەن جانۋارلار الەمىنە باي. ايتالىق، باسقا جەردە كەزدەسپەيتىن تاۋ جاڭعاعى وسەدى. بۇرقات بيىگىندە، دالىرەك ايتقاندا، تەڭىز دەڭگەيىنەن 2141 مەتر جوعارىدا قار بارىسى، تاۋەشكىلەر مەكەندەيدى. ءدال وسى ارادان كۇن رايى اشىق بولسا، مۇزتاۋدىڭ ءبىر- بىرىنە مىنگەسكەن قوس قۇزار شىڭىن كورۋگە بولادى. التاي مەن ءسىبىردىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى سانالاتىن مۇزتاۋدىڭ ماڭگى قار باسقان، مۇز جاستانعان 4506 مەترلىك بيىكتىكتەگى شىڭدارى ءوزىنىڭ تاكاپپار كەيپىن تەك جانى تازا، جۇرەگى شۋاقتى، ساناسى ساۋلەلى ادامدارعا عانا كورسەتەدى، قالعان كەزدە تۇمان بۇركەنىپ تۇرادى دەگەن اڭىز بار.

ارينە، ساۋساعىڭدى شوشايتساڭ اسپانعا تيەتىندەي كورىنەتىن ايگىلى بۇرقات اسۋىندا قانداي تاجىريبەلى جۇرگىزۋشى بولسا دا، تابان استىنان سىرعىعان، توبەدەن قۇلاعان تاستار ادام ومىرىنە ءقاۋىپتى. ورگە شىققاندا كولىكتى يتەرگەندەي كۇي كەشسەڭىز، تومەنگە ىلديلاعاندا تەجەگىشتى ءوزىڭىز باسىپ وتىرعانداي اسەردە بولاسىز. ۇيدەي تاستار باسىپ قالۋى دا مۇمكىن. اسىرەسە، جاۋىن- شاشىندى كۇندەرى تاۋەكەل ەتۋدىڭ قاجەتى جوق. كوكتەمگى- كۇزگى ماۋسىمدا جول بويىنا ءىرىلى- ۇساقتى تاستار جينالىپ قالادى. جەرگىلىكتى تراكتورشىلار ءارى- بەرى جول جۇرگەندە وزدەرىنىڭ تازالاۋلارىنا تۋرا كەلەدى. ياعني، جولدىڭ كۇتىمىنە جاۋاپ بەرەتىن مەكەمە جوق. وندا ءتۇرلى دارەجەدە سالىنعان 16 كوپىر كەزدەسەدى. بارلىعى دا تيپتىك جوبالار. ءتورت مەترلىك قالىڭدىقتا قار جاۋاتىندىقتان تاۋدىڭ اساۋ وزەندەرى كوپىردى ءجيى بۇزىپ كەتەدى. دەگەنمەن، 100 جىل بۇرىن سالىنعان كوپىرلەردىڭ ساۋلەتتىك نەگىزى تابيعاتتىڭ قاتاڭ رايىنا شىداس بەرىپ، ءالى ساقتالىپ كەلە جاتقانى تاڭعالدىرادى. مۇندا «سولدات قۇلاعان» دەگەن جەر بار. اسكەري تۇتقىنداردىڭ ءبىرى قۇلاعان جەر بولۋى ابدەن مۇمكىن. كەڭەس وداعى كەزىندە دە تالاي تەحنيكا شىڭىراۋ تۇبىنە كەتكەن. تراكتورىمەن كەلە جاتقاندا قۇزدان اۋدارىلىپ كەتىپ، ءتىرى قالعاندار دا بار ەكەن. سونىڭ ءبىرى اۋرۋحانادا ۇزاق جاتىپ، لوتورەيادان جەڭىل كولىك ۇتىپ الىپتى. ءقازىر التايدىڭ ويلى- قىرلى جولىندا ۇتقان كولىگىمەن ىزعىتىپ ءجۇر. جەرگىلىكتى جۇرگىزۋشىلەر قيادان كەيىن جازىق جولدا كولىكتى قالاي جۇرگىزۋدى ۇمىتىپ قالاتىندارىن ايتىپ ازىلدەيدى.

100 جىل بۇرىن جولدى سالعان قۇرىلىسشىلاردىڭ ۇرپاقتارى بۇگىندە كاتونقاراعايدا، زىرياندا، ريددەردە، وسكەمەندە تۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىندا تۋعان جەرىنە قايتپاي، شىعىس جەرىندە قالىپ قويعان اۋستريالىق يان ميتسونىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى ايتۋعا بولادى. وسكەمەندە تۇراتىن قىزى ۆيكتوريا يانوۆنا پوپوۆانىڭ ايتۋىنشا، اكەسى كەلبەتتى، ەشكىممەن سوزگە كەلمەيتىن، بالالاردى جاقسى كورەتىن، جۇمىسكەر جان بولىپتى. بەرەلدە، زىرياندا، كاتونقاراعايدا تۇرىپ، ءتورت بالا ءوسىرىپ، تاربيەلەگەن ەكەن. بۋداپەشت تۋرالى ءجيى ءان سالعانىمەن، تۋعان شارىنە قايتۋعا قۇلقى بولماسا كەرەك. ونى 1938 -جىلى «حالىق جاۋى» دەپ الىپ كەتەدى. 1944 -جىلى قايتىس بولادى. كەيىن اقتالادى. ايەلى اناستاسيا شيپيتسينانىڭ العاشقى نەكەسىنەن ەكى بالاسى، ياننان ەكى بالاسى بولعان كورىنەدى. نەمەرەسى ليۋبوۆ ميحايلوۆنا ودەسسادا تەحنولوگيالىق ينستيتۋتتا وقىعان جىلدارى ماروككولىق مۇحامەد بۋجنانمەن تانىسىپ، تۇرمىسقا شىققان. ماروككودا گراف شەرەمەتيەۆتەرمەن كورشى تۇرادى. 1970 -جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن وندا ورىس ەميگرانتتارى كوپ بولىپتى. ءار جازدا تۋعان جەرىنە كەلىپ تۇراتىن ليۋبا «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەن قازاقى بايلامدى ەندى تۇسىنگەنىن، تۋعان جەرىن تۇسىندە ءجيى كورەتىنىن ايتادى. ياننىڭ ماروككولىق شوبەرەلەرىنىڭ ءبىرى كانادادا، ءبىرى پاريجدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سونداي- اق، قۇرىلىس جۇمىستارى كەزىندە جەرگىلىكتى ارۋدى ءسۇيىپ، قالىپ قويعان تۇتقىندار دا بار. ولار دا 1937 -جىلدارى بىردەن «حالىق جاۋى» رەتىندە كورسەتىلىپ، اتىلىپ كەتكەن. اۋستريالىق تۇتقىنمەن كوڭىل قوسقان باستاۋىش سىنىپ ءمۇعالىمى نينا پەتروۆنا تەرەنتيەۆانىڭ ۇرپاقتارى بۇگىندە كاتونقاراعايدا تۇرادى. مىنە، «ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى» ، دەپ قازاق وسىنداي تاعدىرلاردى مەڭزەپ ايتقان بولار.

P. S: تاۋ قوپارىپ، تاس قاشاعان تۇتقىنداردىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ كۋاسى بولعان كونە جولدى دايىن تۋريستىك باعىت رەتىندە پايدالانۋعا ابدەن بولادى. ارينە، ونىڭ قۇس قاناتى تالاتىن بيىگىنە جالعىز ورلەۋ وتە ءقاۋىپتى. جولاي تاعى اڭعا جەم بولۋىڭىز دا، قالىڭ جىنىستا اداسىپ كەتۋىڭىز دە كادىك. سوندىقتان، ارنايى تۋريستىك توپتار ارقىلى ىشكى جانە سىرتقى تۋريستەردىڭ ءجيى كەلەتىن نىسانىنا اينالسا، قۇبا- قۇپ دەيمىز. بۇل تۋريزممەن بىرگە سپورتتى دا، تاريحتى دا قامتيتىن بىرەگەي جوبا بولار ەدى. شەتەلدىكتەر تۇسىرگەن فيلمنەن كەيىن تۇيگەن ويىمىز وسى.

دۋمان اناش،

شىعىس قازاقستان وبلىسى

«ەگەمەن قازاقستان»