«دۇنيەدەگى ەڭ جاقسى حالىق – قازاق»

300x219
سەبەبى، ول ۇلى دالاداي دارقان، ماڭگىلىك كۇندەي مەيىرلى، بەيبىتشىل حالىق، – دەيدى قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، ۇعا اكادەميگى، پروفەسسور مۇرات جۇرىنوۆ.
– قۇرمەتتى مۇرات جۇرىن ۇلى، ءوزىڭىز عىلىمعا كەلگەن، ۇلكەن ومىرگە ەنگەن جىلدارداعى قوعام ىزگىلىگى، ادامي قاسيەتتەر قانداي ەدى؟ قولۇشىن بەرگەن قامقور جاندار ۇشىراستى ما؟
– ەكى مىسال ايتايىن. عىلىمي جولىمدى شىمكەنتتەگى حيميا- تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ بەسىنشى كۋرسىندا وقىپ ءجۇرىپ باستادىم. ەلەكتروحيميا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى راۆيل ساميەۆيچ ۆاحيدوۆ دەگەن كىسى. ۇلتى – تاتار. ناعىز ۇستاز ەدى. زاۋىتقا باراتىن بولىپ كەلىسىپ قويعان جەرىمنەن توقتاتىپ، اقىل- كەڭەسىن ايتىپ، بولاشاعىما جاناشىرلىعىن تانىتىپ، وسى كىسى مەنى كافەدراعا الىپ قالدى. ءسويتىپ، عىلىمدى تاڭداۋىما سەبەپشى بولدى.
ودان سوڭ ماسكەۋدەگى مەندەلەيەۆ اتىنداعى حيميا- تەحنولوگيا ينستيتۋتىنا بارىپ، اسپيرانتۋراعا ءتۇستىم. عىلىمي جەتەكشىم بولىپ ميحايل ياكوۆليەۆيچ فيوشين دەگەن كىسى تاعايىندالدى. جاسى قىرىقتار شاماسىنداعى پروفەسسور. اتاعى دا، بولاشاعى دا زور بولعانمەن، قارىم- قاتىناستا قاراپايىم. باعىت- باعدارىن بەردى دە، مەنى كۇندە باقىلاپ، الپەشتەپ وتىرمايتىنىن، ارى قاراي ءوزىم ىزدەنىپ الىپ كەتۋىم كەرەكتىگىن ايتتى. مۇنىسى ناعىز اعىنان جارىلعان ادال ءسوز ەدى. تالاپ تا، تاربيە دە وسىعان سىيىپ جاتتى. ءيا، الىپ كەتە الماسام – وزىمە سەرت…
سودان باستادىق. 1967 -جىل. تاڭعى ساعات 8 دەن كەشكى 10-11 لەرگە دەيىن زەرتحانادان شىقپايمىز. ءارى فاكۋلتەت دەكانى قىزمەتىندەگى جەتەكشىمىزدىڭ دە جۇمىستاعى داعدىسى سول. ونىڭ وسى ەڭبەكقورلىعىن مەن دە بويىما ءسىڭىردىم. جۇمىسىم ىلگەرى باسىپ، تاڭداعان تاقىرىپ تا ەڭسەرىلە باستاعان. ءبىراق ءبىر جىلدان كەيىن شەشەم قايتىس بولىپ، قاتتى كۇيزەلدىم. اكەمدى، قارىنداسىمدى، سولاردىڭ قاسىنداعى جاس بوسانعان كەلىنشەگىم مەن ءسابيىمدى ويلاپ، ءبارىن تاستاپ اۋىلعا كەتىپ قالۋعا بەكىندىم. مىنە، وسى قاتە قادامنان اعالىق، اكەلىك اقىلىن ايتىپ توقتاتقان ادام جاڭاعى جەتەكشىم، ماعان التى الاسى، بەس بەرەسى جوق ادىلەتتى ورىس ادامى ميحايل ياكوۆليەۆيچ. ء«قازىر جۇمىسىڭ جاقسى ءجۇرىپ جاتىر. تولقۋىڭدى دا بايقاپ ءجۇرمىن. ءبىراق ءىسىڭدى اياعىنا جەتكىز. ەندى ءبىر جارىم- اق جىلىڭ قالدى. سەن بىتىرەسىڭ مۇنى. شاماڭ ابدەن جەتەدى. سەنىڭ قابىلەتىڭمەن ودان دا ەرتە ءبىتىرۋىڭ مۇمكىن. ساعان ءوزىم جاردەمدەسەمىن. نە دە بولسا ءبىتىرىپ، قورعاپ كەت. عىلىم كانديداتى بولماساڭ، ول جاقتاعى جاعدايىڭ دا ءماز بولماس» دەگەن اقىل ءسوزى مەنىڭ دە زەردەمە جەتتى. جەتەكشى ۇستازىم، ورىس عالىمىنىڭ پەيىلى قايمانا قازاق جاسىنا قۇلاپ، مەنى جارتى ستاۆكا كەلىسىمشارتپەن ءبىر جۇمىسقا دا قويىپ قويدى. سونداي قامقور كومەكتىڭ ارقاسىندا عىلىمي ەڭبەگىمدى مەرزىمىنەن ەكى اي بۇرىن قورعاپ، ەلگە كەلىپ ەدىم.
– سول كەزدەگى ماسكەۋدىڭ جالپى اسەرى قانداي بولدى؟
– جاستىق شاققا ءبارى جاراسىمدى عوي. دەگەنمەن، ول ۋاقىتتاعى ماسكەۋ ءبىر عاجاپ دۇنيە. عالىمدار ورتاسى، كوڭىل اۋانى كەرەمەت- ءتىن. مىنا ايتىپ جۇرەتىن شوۆينيزم اتىمەن جوق ەدى. وتە تازا، ناعىز زيالى عالىمدار بولدى. ماسكەۋ قالاسىنىڭ ءوزى دە ۇلكەن مادەنيەت ورداسى، تاربيە ورتالىعى. قازاق جاستارىنىڭ 3-4 جيىن جەرى بار. زەملياچەستۆو، جەرلەستەر دەيمىز. مگۋ- ءدىڭ بالالارى بىزگە كەلەدى، سوكولعا. ءبىز دراگوميلوۆكاعا بارامىز. جاسپىز. كەش قايتامىز. سوندا تۇنگى ساعات 2-3-تەردە سونداي تىنىش. كوشەدە بىرەۋگە ءتيىسىپ شۋلاتىپ جاتقان ەشكىمدى كورمەيسىڭ. سونداي مامىرا- جاي، بەيبىتشىل قالا بولاتىن.
سونداي جاستىق شاعىمنىڭ شامشىراق شاھارى مەن ءۇشىن اسا قىمبات. ءبىراق سول ماسكەۋدىڭ كەيىن وزگەرگەنى وكىنىشتى. اسىرەسە، كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان بەرگى جىلداردا. سكينحەد دەگەن بەيباس بالەلەر شىقتى. ورىس ەمەس ادامدى كورسە ساباپ كەتە بەرەدى. ەشتەڭەگە قارامايتىن حايۋاندىق ارەكەت. كوڭىلىمىز ايتادى: نەشەمە جىلداردان بەرى تىيىلماي قويعان ونداي باسسىزدىقتاردى توقتاتۋعا بەيىلدى بولسا، باسشىلىق الدەقاشان توقتاتار ەدى. ءبىراق سوعان ولار ىقىلاستى دا، مۇددەلى دە ەمەس سىڭايلى. توقتاتپاي تۇر. دەمەك، بۇل تارتىپسىزدىكتەر ولارعا ۇنايدى. بۇدان تۇيەرىمىز: جالپى شوۆينيزم قازىرگى ماسكەۋدە بەلەڭ العان كورىنىس. بۇرىن وزىمىزبەن بىرگە وقىعان، ارالاس- قۇرالاسىمىز ۇزىلمەگەن جولداستارىمىزدىڭ ءبىرازى ماسكەۋدە تۇرادى. كوزدەرىن اشقاننان ماسكەۋلىك. سولاردىڭ وزدەرىنە دە وسىنداي اسقىنعان جاعداي ۇنامايدى. اشىق ايتادى. «مىناۋ ناعىز ماسقارا، بانديتيزم، ماسكەۋدىڭ سۇيەگىنە تاڭبا!» دەپ نامىستانادى. بۇرىن دا وسى ماسكەۋدە 9 ميلليون حالىق تۇردى عوي. بىرەۋ بىرەۋدىڭ سومكەسىن تارتىپ الىپتى دەگەندى ەستىمەيتىنبىز. بىرەن- ساران بولعان شىعار. ءبىراق ءدال مىناداي سۇمدىقتار تۇسىمىزگە دە كىرمەيتىن.
– وسىنداي تارتىپسىزدىكتەردەن شىققان دۇربەلەڭ، تولقۋلار كەيدە بۇكىل قوعامدى توڭكەرىپ تاستاپ جاتىر- اۋ بۇگىنگى زاماندا…
– ءوز باسىم ساياساتپەن شۇعىلدانبايمىن. مەن – عالىممىن. ءبىراق ساياسات ساڭىلاۋ تاۋىپ ومىرىڭە ءوزى كىرەدى. مىسالى، وسىدان 3 جىل بۇرىن مىنا ۋكرايناداعى جاعداي باستالار كەزدە ءبىر ۇلكەن كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ، كيەۆكە جول ءتۇستى. كوشەگە شىقساق، كرەشاتيكتەگى الاڭدا مىڭداعان ادام. كوز تۇنادى. ابايلاپ بارىپ، شەتىنەن كىرىپ سويلەستىك. سۇرايمىز – مۇندا نە بوپ جاتىر؟ .. ءبارىنىڭ ءبىراۋىزدان ايتاتىنى: ەلدى كوررۋپتسيا جايلاعان، ءتارتىپ جوق، دەيدى. ء«بىز كوزىمىز اشىق حالىقپىز. مىنا ىرگەمىزدەگى ەۋروپاعا بارىپ تۇرامىز. بالام مەن كەلىنىم چەحيادا جۇمىس ىستەيدى. اناۋ سلوۆاكيا، پولشا، گەرمانيا. سولاردا ءبارى تازا، سەنەن پارا سۇراپ تۇرعان ەشكىم جوق. ءبارى زاڭ سوزىمەن، زاڭ جۇزىمەن جۇرەدى. نەگە ءبىز سولاي ءومىر سۇرمەيمىز؟ !» … الاڭعا شىققاندار كىجىنىپ، ىزالانىپ، نازالانىپ تۇرىپ وسىنى ايتادى. داۋدىڭ باسى وسى. ەل تىنىشتىعىنا پالەكەت بولىپ جابىسقان پاراقورلىق ەكەن.
– ال ەندى كەيبىر حالىقارالىق وقيعا، كەلىسپەۋشىلىكتەردىڭ تىنىش وتىرعان ەلدى دە تۇرتپەككە ۇشىراتاتىنى قيىن ەكەن…
– ءيا، اسىرەسە، دۇنيە ءدۇبىر- دۇربەلەڭگە تولى قازىرگى كەزدە. حالىقارالىق قاتىناستار وتە نازىك، كوكتەمگى مۇزداي شىتىناپ تۇر. تاياقتىڭ ەكى ۇشى ەمەس، الدەنەشە ۇشى بار سياقتى. ايتالىق، رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى كيكىلجىڭنىڭ سالقىنى بىزگە دە تيمەي قويمايدى. ويتكەنى، ەكەۋى دە بىزگە دوستاس ەلدەر. ورىستارمەن وداقتاسپىز، تۇرىكتەرمەن تۋىسپىز. قازاقستان – تۇركىتىلدەستەردىڭ قانات قاققان قاراشاڭىراعى. ال ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدى بۇكىل تۇركى دۇنيەسى كوشباسشى- كوسەمىمىز دەپ تانيدى. ءبىر قىنجىلارلىعى، جاڭاعى داۋ- شار اياسىندا «تۇركسويعا» دا تاياقتىڭ ءبىر ۇشى ءتيىپ جاتىر. ءبىز بىلەتىن «تۇركسوي» مادەني ۇيىم. ساياساتتا ەش شارۋاسى جوق. تىپتەن، وعان رەسەيدىڭ وزىنەن دە تاتارستان، باشقۇرتستان، ساقاستان، تىۆا، چۋۆاش، التاي سياقتى تۇركىتىلدەس التى ۇلىس مۇشە. ول حالىقتاردىڭ دا پىكىرىنە قۇلاق اسقان، تالاپ- تىلەگىن قۇرمەتتەگەن ءجون بولار.
– ال ەندى سول رەسەيدى دە باتىس قىرىنا الىپ وتىرعان جوق پا؟
– الەمدە جان كۇيزەلتەر تەكەتىرەستەر تىيىلار ەمەس. اقش رەسەيدى مۇقاتامىن دەپ مۇناي باعاسىن ورەسكەل ارزانداتىپ جىبەردى. بۇل ارادا دا تاياقتىڭ تاعى ءبىر ۇشى بىزگە ءتيدى. سەبەبى، ءبىز مۇناي شىعارىپ ساتىپ وتىرعان ەلمىز. مۇناي قورىمىز الەم بويىنشا 9-ورىندا. رەسەي ەكونوميكاسىن قۇلاتۋ ماقساتىندا مەتالل، اليۋميني، قورعاسىن، مىس، مىرىش، ت. ب. دا باعاسىن ءتۇسىرىپ جىبەردى. وسى سالادا جۇمىس ىستەگەندىكتەن، مۇنىڭ كەسەلى قازاقستاندى اينالىپ وتپەيدى. باعا تۇسكەن سايىن ءبىزدىڭ قالتامىز سايازۋدا. مۇناي شىعارىپ ەكسپورتتايتىن ەلدەردىڭ بارىنە اۋىرتپالىق ءتۇسىپ جاتىر. ال مۇنايدى ساتىپ الىپ پايدالاناتىن ەلدەر پايدا كورۋدە. جاپونياعا، ەۋروپاعا، امەريكاعا بۇل جاقسى.
ەكىنشى ءبىر ماسەلە، الەمدىك الپاۋىتتار ءوز تارتىپتەرىن، دەموكراتيا ورناتامىز دەپ تىنىش جاتقان اۋعانستاندى، يراكتى، ەگيپەتتى، ليۆيانى، سيريانى بىت- شىت قىلدى. ەندى سول ەلدەردە قاپتاعان قاراقشىلىق، توناۋ، ءولتىرۋ، زورلىق پەن زومبىلىق. حالىقتىڭ قالىپتى ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن بولماي قالدى. ۇرەي، قورقىنىش. سولار ەندى مىڭ- ميلليونداپ ەۋروپاعا بوسىپ جاتىر. ولار: «نەگە كەلەدى؟ » دەيدى… اۋ، ءوزىڭ ەمەس پە تىنىش ەلدىڭ بەرەكەسىن قاشىرىپ، توز- توزىن شىعارعان. سونىڭ قارىمتاسى، ءومىردىڭ زاڭى بۇل.
جالپى، بۇرىننان قالىپتاسقان نارسەنى بۇزۋ قاتە. اركىم اللا تاعالا ءناسىپ ەتكەن ءوز ءومىرىن ءسۇرسىن. سىرتتان بىرەۋ بارىپ: «ولاي ەمەس، بىلاي ءومىر ءسۇر!» دەپ وزبىرلىق جاساۋى دۇرىس ەمەس. ساۋدا- ساتتىق، قارىم- قاتىناس جاقسى. ال ىشكى ىسىنە قول سۇقپا. مىنە، وسىنداي كەۋدەمسوق شيەلەنىستەردەن تۋاتىن قازىرگى حالىقارالىق جاعداي تۋرالى سوڭعى ۋاقىتتاعى بىرنەشە اڭگىمە- سۇحباتتارىندا ەلباسىمىز وتە جاقسى ايتتى. قازاقستان بەيبىتشىل ەل. ءبىز كىم- كىمدى دە جاراستىرۋعا دايىنبىز. بىتىمگەرشىلىك ميسسيامىزدى ۇسىنامىز.
– قانىمىزعا بىتكەن بەيبىتشىلدىك وسىدان- اق كورىنەدى ەمەس پە؟
– نەبىر قىرعىن الاساپىرانداردان، الاپات ناۋبەتتەردەن قازاقتى قۇدايدىڭ ساقتاپ قالعاندىعى دا وسى بەيبىتشىلدىگىنەن، نيەتىنىڭ تۇزۋلىگىنەن بولسا كەرەك. ايتكەنمەن، كوپ قىرىلدىق. ايتپەسە، وسى كىندىك ازياداعى ەڭ ۇلكەن حالىق قازاق بولاتىن. سوعان وراي اتا- بابا ميراس ەتكەن جەرىمىز دە كەڭ. سول كەڭ جەرىمىزگە سۇقتانىپ، الىپ قويعىسى كەلىپ كوز الارتقاندار قانشاما. وڭتۇستىگىمىزدەن وزبەكستانعا قيقىمدادى. كەيىن ايتەۋىر ءبىرازىن ءۇزىپ- جۇلىپ قايتاردى. بەس وبلىستى رەسەيگە بەرىپ جىبەرگىسى كەلگەن حرۋشيەۆ تىڭدى كوتەرۋگە وڭكەي ماسكۇنەم، بۇزاقىلارىن توگىپ- توگىپ جىبەردى. سول كەزدە اتامەكەن جەردى تالاپايعا سالۋعا كەلىسپەي، جۇرەكجۇتقاندىق پەن جانپيدالىققا بارعان جۇمابەك تاشەنوۆكە قازاق ءالى ءوزىنىڭ باعاسىن بەرە الماي كەلەدى. ول كىسى وسى جولدا باس كەتەرىن بىلسە دە، ەل ءۇشىن، جەر ءۇشىن باسىن باسكە تىككەن ەدى. سول ۋاقىتتاردا جەرىمىزدى بولشەكتەۋگە بەرمەي امان ساقتاپ قالعانىمىز كەيىنگى بۋىن ۇرپاقتاردىڭ ۇلكەن باقىتى بولدى.
حرۋشيەۆتىكىنەن اسىپ تۇسپەسە كەم ەمەس وسپادار قىلىقتاردى گورباچيەۆ تا جاسادى. ءوزى كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتىپ تىندى. جۇرتتىڭ ءبارىن ارازداستىرىپ كەتەيىن دەگەن ارامزالىقپەن وتقا ماي قۇيىپ، الدەبىرەۋلەردىڭ قولتىعىنا سۋ بۇرىكتى. بيلىكتەن كەتىپ بارا جاتىپ: «مىنا قىرىمدى ۋكرايناعا بەرمەۋ كەرەك ەدى. سولتۇستىكتەگى 5 وبلىس قازاقستانعا قاتەدەن كەتىپ قالدى. ول دا رەسەيدىكى ەدى» دەپ قاق دۇشپاننىڭ ءسوزىن ايتتى. ىرىتكى سالىپ، ىشكى ىسىمىزگە كىرىستى. انە، سول ءازازىل قىزدىرمامەن ەرتىستىڭ وڭ جاعالاۋىن رەسەيگە قوسۋ كەرەك دەپ كەرگىگەن كەيبىر قىزىلكوزدەر تاۋەلسىزدىك العان كەزىمىزدە كوتەرىلە جازداعان. سونداي جاعدايلاردىڭ ءبارى ەلباسىمىزدىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ساباسىنا ءتۇسىپ، بەرەكەت- تىنىشتىعىن تاپتى. ال گورباچيەۆ بولسا ايتارىن ايتىپ الىپ، نە بەتىمەن كەلگەنىن بىلمەيمىن، ۇيالماي- قىزارماي، ودان كەيىن قازاقستانعا كەلىپ كەتتى عوي، ايتەۋىر. تەك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سالقىن سابىردان، سابات سارابدالدىقتان جاڭىلمادى.
– قازاقتىڭ جەرىن كوكپارلاۋعا قۇمارتقانداردىڭ ەشقايسىسى سودان ابىروي تاپتى دەي الماسپىز. ال ەندى وسى گورباچيەۆتىڭ قازاقستاندا نەسى بار؟ بيلىككە كەلە سالا بىزگە شۇيلىككەنى نەسى؟
– گورباچيەۆتىڭ قازاقستان دەسە تىكسىنىپ تۇراتىن سەبەبى، ءبىر جايدى كەك تۇتىپ قالعان سياقتى. بۇل – قونايەۆقا دەگەن كوزقاراستىڭ دۇرىس بولماۋى دەپ ەستىدىم. كەزىندە گورباچيەۆ ستاۆروپول ولكەسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعانى بەلگىلى. سول ولكەگە قاراشاي- شەركەس اۆتونوميالىق وبلىسى كىرەدى. مەنىڭ ءبىر جاقسى قاراشاي دوسىما قوناق بولىپ كيسلوۆودسك، مينۆودىعا بارعاندا ەستىگەن اڭگىمەم. كەزىندە لەنيندى كورگەن ءبىر قاراشاي قارت بار ەكەن. سول كىسى بۇكىل قاراشايلاردىڭ قولىن جيناپ ارىز جازادى. كومپارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنە. گورباچيەۆتىڭ ۇستىنەن. ء«بىز، قاراشايلار، ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدە، جەرىمىزدە تۇرىپ ءبىر دە قاراشاي ءبىرىنشى باسشى ەمەس. بۇل حالىققا سەنۋگە بولمايدى دەپ تىيىم سالىپ تاستاعان. ويتكەنى، سوعىس كەزىندە قاراشايلار گيتلەرگە سىيلىققا تارتۋعا ارعىماق ات دايىنداعان ەكەن دەگەن الىپ- قاشپا اڭگىمەلەر بار. ونداي پيعىلداعى ادامدار بولعان دا شىعار. ءبىراق ول ءۇشىن ەندى ونداعان جىلدار وتكەندە بۇكىل قاراشاي حالقى جاۋاپ بەرۋى ءتيىس ەمەس قوي. سونىڭ سالدار- سالقىنىنان ءقازىر ءبىر دە قاراشاي ءبىرىنشى باسشى قىزمەتىنە قويىلمايدى. ءبىرىنشى باسشى – ورىس، ءيا چەركەس نەمەسە باسقا ۇلت. قاراشاي تەك ەكىنشى بولۋعا عانا قاقىلى. قازىرگى باسشى بولاتىن ازاماتتار سول قارعىس اتقىر سوعىس كەزىندە تۋعان دا جوق. نەمەسە جاڭا تۋىپ، ەڭبەكتەپ جۇرگەن بالالار. وبال ەمەس پە؟ ولاردىڭ قانداي جازىعى بار؟ » دەپ مۇڭ شاعادى.
سودان برەجنيەۆ ول شاعىم حاتتىڭ انىق- قانىعىن تەكسەرۋدى قونايەۆقا تاپسىرادى. ويتكەنى، قاراشايلار جەر اۋدارىلعان كەزدە نەگىزىنەن قازاقستاندا تۇرعان. «وزدەرى قانداي حالىق؟ » دەپ سۇراعاندا دا ديمەكەڭ ايتادى: «جاقسى حالىق. مال باقتى. قازاقتارمەن ءتىل تابىسىپ كەتتى، قۇدا- جەكجات بولدى. كوڭىلدەرى اق، نيەتتەرى تازا. مومىن» دەيدى. سودان تەكسەرەدى. حاتتا ايتىلعان جايلار انىقتالادى. گورباچيەۆكە ەسكەرتۋ جاسالادى. قاراشايلاردى ەندىگى جەردە كەمسىتىپ شەتتەتۋگە بولمايتىنىن، مۇنىڭ پارتيا ساياساتىمەن قابىسپايتىنىن ايتىپ، بەتىنە باسادى.
قوش. ءبىر جىل وتكەندە باياعى قول جيناعان قاراشاي شال الماتىعا، قونايەۆقا كەلەدى. ءسويتىپ، الدىنا كىرىپ: ء«سىز كوميسسيا قۇردىڭىز. تەكسەردىڭىز. كوزىڭىز جەتتى. ەسكەرتتىڭىز. ءبىراق سودان بەرى ءالى جوندەلگەن ەشنارسە جوق. باياعى قالپى. بۇل قالاي؟ » دەپ سۇرايدى. ديماش احمەت ۇلى ساياسي بيۋرو كوميسسياسىنىڭ پارمەنى ورىندالماۋى مۇمكىن ەمەستىگىن ايتادى. سودان بۇل ماسەلەنى قايتا تەكسەرتكىزىپ، گورباچيەۆتى ماسكەۋگە شاقىرىپ شىجعىرادى. «كوميسسيا شەشىمىن نەگە ورىندامايسىز؟ !» دەپ قاتتى تالقىعا سالىپ، ءبىراز سىلكىلەسە كەرەك.
– كەيىن باس حاتشى بولا سالا قونايەۆتى قىرىنا العانى سول ەكەن عوي؟ ..
– ءيا. گورباچيەۆ تەكشىل ەمەس، كەكشىل بولىپ شىقتى. كەڭەس وداعىنىڭ تىزگىنى قولىنا تيىسىمەن قونايەۆقا، قازاقستانعا شۇيلىكتى ەمەس پە. تسەلينوگرادقا كەلىپ، كومباينشىلارمەن سويلەسىپ، تاۋداي ديمەكەڭدى كىسى قۇرلى كورمەي تۇردى عوي. الماتىعا كەلمەدى سوندا. وداقتاس، دەربەس رەسپۋبليكانىڭ استاناسىن سىيلامادى. ساياسي ادەپ- مادەنيەتتەن جۇردايلىعىن كورسەتتى. ويىنا كەلگەنىن ىستەپ، وجار، ىشىمدىككە قۇمار كولبيندى اكەلىپ قونجيتتى. ماسكەۋدە بىرگە وقىعان گرۋزين دوسىم ءبىر كونفەرەنتسيادا جولىعىپ قالعاندا سول ازامات: «مۋرات، ۆام وچەن نە پوۆەزلو» دەپ ەدى. ول بۇرىن گرۋزيا تسك- سىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولعاندا زىمياندىعىمەن كوپ ادامداردىڭ وبالىنا قالىپ، گرۋزيندەردىڭ دە داستارقانىنا تۇكىرىپ كەتكەن سۇرقىلتاي ەكەن. دوسىم ماعان سونى ايتتى. سول كولبين قازاقستاندا دا ءبىراز تايراڭداپ شۋلىعان جاسادى. حالىقتىڭ قارعىسى جىبەرمەگەن شىعار، ارتىنان ءوزى دە وڭبادى عوي. مەن جاقىندا ەلباسىمىزدىڭ ء«ومىر وتكەلدەرى» اتتى سۇحبات كىتابىن وقىپ شىقتىم. كەزىندە بارشا تاراۋلارى «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانسا دا قايتالاي، قىزىعا وقىدىم. سول كىتاپتا پرەزيدەنتپەن سۇحباتتاسۋشى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ كولبيننىڭ اياقاستى، ءجولۇستى ولىمىنەن كەيىن مورگكە تۇسكەنىن، ونى بەس كۇن بويى ەشكىم ىزدەمەگەنىن، ءۇيسىز- كۇيسىز بىرەۋ رەتىندە جەرلەنگەلى جاتقان جەرىنەن ءبىر ميليتسيونەر تانىپ قالىپ، سودان كەيىن بارىپ تۋىسقاندارى تابىلعانىن جازعان الەكساندرا سكۆورتسوۆا دەگەن ءجۋرناليستىڭ ماقالاسىن كەلتىرىپتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل جونىندە: «كوز جاسى جىبەرمەيدى عوي. زاۋال دەگەن بار» دەپ قىسقا عانا ءتۇيىپ ايتىپتى دا قويىپتى. ءبارى دە تۇسىنىكتى.
ايتىڭىزشى، وسى قازاق جاماندىققا قياتىن حالىق پا؟
– قازاقتى جامان دەگەننىڭ اۋزى قيسايىپ قالسىن. قازاقستاندى بايىرعى حالىقپەن باۋىرلاسا مەكەندەپ جاتقان ءجۇز سان ۇلتتىڭ وكىلدەرى قازاقتىڭ ءقادىر- قاسيەتىن بىلەدى دە، ايتىپ تا ءجۇر. ولاردى ءبىزدىڭ اتاجۇرتىمىزدا تاعدىر توعىستىردى. كاۆكاز حالىقتارىن ەشەلونعا ءبىر تۇندە سالىپ ايدادى دا جىبەردى. قانداي ايىبى بار ولاردىڭ؟ قازاقستانعا كەلگەنى ءۇشىن قاراپايىم حالىقتىڭ ەشبىر كىناسى جوق. سوندىقتان، ەلباسى: «سەندەردىڭ قۇقىقتارىڭ بارشامەن بىردەي. ءبارىمىز قيىندىقتا دا، قۋانىشتا دا بىرگەمىز. تەڭبىز. ەشبىر حالىق ءبىر- بىرىنەن ارتىق تا ەمەس، كەم دە ەمەس. ەندەشە، ىنتىماقپەن، بەرەكە- بىرلىكپەن بىرلەسىپ تۇرايىق» دەدى. ەندى، بۇل دەگەن ناعىز اۋليەلىك ءسوز ەمەس پە. سول كورەگەندىكتىڭ، اقكويلەك ءارى اقجولتاي كوبەگەندىكتىڭ ميۋا جەمىسىن ءقازىر تەرىپ جەپ وتىرمىز. حالقىمىزدىڭ اق تىلەۋىنىڭ، بەيبىتشىلدىگىنىڭ ارقاسى وسىنىڭ ءبارى.
بۇرىندارى مىنا كاۆكازدان كەلگەندەردىڭ ايتاتىنى ەسىمدە. «ەگەر ءبىزدى قازاقستانعا اكەلمەي، باسقا جاققا اپارعاندا ءبارىمىز اشتىق پەن سۋىقتان قاتىپ ءولىپ قالاتىن ەدىك. قازاقتار ءبىر ءۇزىم نانىن ءبولىستى، قايىرىمىن ايامادى. سونىمەن، امان قالدىق. سىبىرگە كەتكەن اعايىندارىمىزدىڭ ەشقايسىسى كەيىن قايتپادى. ءتىرى قالعان بەس- التاۋى بىزگە قاشىپ كەلىپ قوسىلدى» دەيدى.
– قازاقتىڭ وسى قوناقجايلىق، قايىرىمدىلىق قاسيەتتەرى يۋنەسكو ارقىلى الەمگە پاش ەتەتىن جالپىادامزاتتىق رۋحاني قۇندىلىققا جاتپاي ما؟
– ادام تۋعان جەرىنە تارتادى. قازاقتىڭ دارقاندىعى – دالادان. ءبىز كەڭ دالادا، ۇلان- عايىر ساحارادا ءوسىپ ءومىر كەشكەن حالىقپىز. جولاۋشى قۇلا دۇزدە شارشاپ كەلە جاتادى. سىزبەن سويلەسۋگە دە شاماسى كەلمەيدى. سول مەيماندى اتتان ءتۇسىرىپ الىپ، سۋسىن ىشكىزىپ، جاعدايىن جاساپ، سودان كەيىن عانا بارىپ اڭگىمەلەسەدى قازاق. مۇنىڭ ار جاعىندا «كەڭ بولساڭ – كەم بولمايسىڭ» دەگەن دالا فيلوسوفياسى جاتىر. بۇگىنگى قازاق تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءبىر ۇستىندى تىرەگى دە وسى كەڭدىك، دارقاندىق.
«دۇنيەدەگى ەڭ جاقسى حالىق – قازاق» دەگەن ءسوزدى وزگەلەردىڭ تالاي ايتقانىن ەستىدىك. ول ءسوزدى ولار نەگە ايتادى؟ سەبەبى، ول ۇلى دالاداي دارقان، ماڭگىلىك كۇندەي مەيىرلى، بەيبىتشىل حالىق. جاقىندا ماسكەۋدەن ءبىر توپ عالىم جولداستارىمىز كەلىپ: «زا لۋچشي نارود ۆ ميرە – كازاحوۆ!» دەپ توست كوتەرىپ جاتىر. ارينە، ماقتاعاندى كىم جەك كورسىن. مەرەيلەندىك. ءبىر جاعىنان، قابىلداۋىمىزعا، قوناقجايلىعىمىزعا ريزاشىلىعى. ەكىنشى جاعىنان، ايتقاندارى شىندىق، شىن مانىندە، جاقسى حالىق. قاراڭىز: بۇل ءوزى – مومىن، قوناقجاي. ءوزى قولداعى بارىن بەرىپ جىبەرگىسى كەلىپ تۇراتىن جومارت، استىنداعى جالعىز اتىن دوستان ايامايتىن ءمارت. كەكشىلدىگى جوق، كەشىرىمدى. جەر بەتىندە مۇنداي اڭقىلداعان ادال جۇرەكتى، اق پەيىلدى حالىق كەمدە- كەم، سيرەك كەزدەسەدى.
ءبىر كەزدەگى كەڭەس يدەولوگياسىندا بارلىق حالىقتار بىردەي دەگەن قاعيدا ۇسىنىلعان. ەشقانداي دا بىردەي ەمەس. ءار حالىق ءارتۇرلى. ءارقايسىسىنىڭ ءوز بولمىسى، دارالىعى مەن ەرەكشەلىگى بولادى. باتىستىڭ ءبىر فيلوسوفى: «وبشەستۆو كاك سۆەرنۋتىي ينديۆيديۋم، ا ينديۆيديۋم كاك رازۆەرنۋتوە وبشەستۆو» دەيدى. ءبىزدىڭ قازاقى ۇعىمعا سالساق، قوعام – قۇپياسىن ىشكە بۇككەن جەكە ادام، ال جەكە ادام – ايقارا اشىلعان قوعام. ياعني، ءبىر ادام بۇكىل حالىقتى پاش ەتەتىندەي پىكىر تۋعىزادى. سول ايتقانداي، حالىق جەكە ادامداردان، بولەك- بولەك تۇلعالاردان قۇرالادى. سونىمەن بىرگە، ورىس پەن قازاقتى مۇلدەم سالىستىرۋعا كەلمەيدى، ءبىر- بىرىنە ەش ۇقسامايدى. قازاق پەن نەمىستى نەمەسە چەشەندى قالاي سالىستىراسىڭ؟ ءارقايسىسى ءارتۇرلى، ءار سانالى. ار جاعىن تەرەڭدەتسەڭ، گەنەتيكاعا، تەككە بارىپ تىرەلەدى. تەگىمىز ۇلى دالا ەلىنىڭ تەرەڭ تامىرلارىنان، كەمەل قاسيەتتەرىنەن ءنار العان.
شىن مانىندە دە، ەلباسى «ۇلى دالا ەلى» دەگەندە حالقىمىزدىڭ تەرەڭ تامىرلارىن، بارلىق قازىنا- قاسيەتتەرىن، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن، ارىداعى ەجەلگى ۇلى مەملەكەتتىگىن قوسا قاۋسىرىپ ايتىپ وتىر ەمەس پە؟
– ۇلى دالا دەگەن، البەتتە، الدىمەن قازاقتىڭ كەڭ جازيرا دالاسى. قازاقتىڭ كوڭىلى دە سول دالاداي كەڭ. جەر بەتىندە ەشقايدا دا بىزدىكىندەي ۇلى دالا جوق. ۇلى دالا دەگەنىمىز – سوناۋ ساق، عۇنداردان، كوك تۇرىكتەردەن قالعان ميراس. التىن وردا بيلەپ تۇرعان تۇركىلەردىڭ دالاسى. ودان كەيىنگى اق وردا تىكەلەي قازاقتارعا تيەسىلى. ۇلى دالا دەگەن – نەگىزىنەن قازاقتىڭ جەرى. وسى ۇلى دالا قازاقتىڭ مىنەزىن، جان- دۇنيەسىن، دارقاندىعىن، قورمال قاسيەتتەرىن قالىپتاستىردى، مەملەكەتىن نەگىزدەدى، ەلدىگىن ۇيىستىردى. وسى جايدى ەلباسى تامىرشىداي تاپ باسىپ ۇستاعان. بۇل – پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇلكەن تولعانىس، تەرەڭ تەبىرەنىسپەن تاۋىپ ۇسىنعان اسا ۇلاعاتتى يدەياسى. ماڭگىلىك ەل مەن ۇلى دالا ۇعىمى ءارۋاقىتتا ءبىزدىڭ جادىمىزدا، جان- جۇرەگىمىزدە ءجۇرۋى كەرەك!
ال ەندى كۇنى كەشە قازاق حاندىعىنىڭ 550 -جىلدىعىن ەلباسى استانادا ءوزى باستاپ، ءوزى قولداپ، تارازدا تۇيىندەپ، ءبىر كوتەرىپ تاستادى. بۇل، ءارى، قازاقتىڭ مەملەكەتتىگى بولماعان دەپ وزەۋرەگەندەرگە بايىپتى ەسكەرتۋ بولدى. قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. حاندىققا عانا 550 جىل. ال جالپى مەملەكەتتىك – ول سوناۋ تۇركى قاعاناتىنان، كەرەك دەسەڭىز، ودان دا ارىدەن باستالادى. سول قاعاناتتى قۇراعان رۋلاردىڭ كوپشىلىگى كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرامىندا باس قوسىپ، بىلەك بىرىكتىرىپ، تىلەك ۇشتاستىردى. التىن وردا جۇرتىنىڭ جەتپىس پايىزى كىردى بۇل بىرلەستىككە. ول دا قازاقتىڭ بايىرعى ورداسى، ءبىز ونىڭ تىكەلەي مۇراگەرىمىز. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى، ءبىز ەرتەدە دە ۇلى مەملەكەت بولعان حالىقپىز. سول رۋح بۇگىنگە دەيىن جوعالماي ساقتالعانى ءسۇيىنىش. ءبىز ەكى رەت ۇشتەن ەكى بولىگىمىزدەن ايىرىلعان حالىقپىز. ەگەر تاريحىمىزداعى جوڭعارلارمەن بولعان قىرعىن سوعىس پەن 1932-1933 -جىلدارداعى ستالين مەن گولوشەكين ۇيىمداستىرعان اشتىق قىرعىنى بولماعاندا، ءقازىر قازاق 100 ميلليوننىڭ ول جاق، بۇل جاعى بولىپ تۇرار ەدى. سوندىقتان، ەڭسەمىزدى كوتەرىپ، ۇلى دالا ەلى دەگەن سەزىم، ماڭگىلىك ەل مۇراتى سانامىزدان ءبىر ساتكە دە وشپەۋى ءتيىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول،
«ەگەمەن قازاقستان» .
الماتى.