تۇعىرى بيىك تارلان تاريحشى

manash-kozybaevtyn-85-zhyldygy
ۇلتتىق تاريحتى زەرتتەپ، زەردەلەۋ ىسىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان بەلگىلى عالىم، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ماناش قوزىبايەۆتىڭ 85 جىلدىعىنا ارنالعان «اكادەميك م. قوزىبايەۆ جانە وتان تاريحىن زەرتتەۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تۇجىرىمدارى» اتتى عىلىمي- تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا تەك تاريحشىلاردىڭ عانا ەمەس، مەديتسينا، ەكونوميكا، فيلولوگيا سەكىلدى جەتەكشى سالالاردىڭ كوشىن العا سۇيرەپ جۇرگەن زيالىلاردىڭ دا باسىن قوستى. كونفەرەنتسيانىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى – ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى.

قازاقستانداعى تاريح عىلىمىنىڭ دامۋى جولىندا قارىمدى ەڭبەك ەتكەن، ەسكى قۇندىلىقتاردان باس تارتىپ، جاڭا قۇندىلىقتاردى قابىلداۋ مەن پايىمداۋ ءۇشىن جاڭا تۇجىرىمدامالىق تاريحي ەڭبەكتەر قاجەت بولعان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ كوشباسىندا تۇرعان اكادەميك ماناش قوزىبايەۆ عالىم رەتىندە دە، قايراتكەرلىك قىرىمەن دە ۇلتىنا ادال قىزمەت ەتكەن تۇلعا. قازاق تاريحىنىڭ تۋىن ۇستاعانداردىڭ قاتارىندا قاجىرلى مىنەز تانىتىپ، تالاستان، ايتىس- تارتىستان تۇراتىن تاريحتىڭ اقتاڭداعىن ارشىپ كورسەتۋدە قايسار قارىم تانىتىپ، كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن عالىم باقيلىق بولعان سوڭ ورنى ويسىراپ قالعانداي بولعانى دا راس. دەگەنمەن، قوزىبايەۆ سەكىلدى عيبراتتى عۇمىر يەلەرىنىڭ سوڭىنان تاريحتىڭ شىندىعىن تابانداپ تۇرىپ ايتا الاتىن، وتاندىق تاريحتى تانۋدا تالماي ەڭبەكتەنىپ، وتكەندى بۇگىنگە ساباقتاستىراتىن تالاپتى، تالانتتى تاريحشىلاردىڭ تولقىنى ەرىپ كەلەدى. قازاقستان تاريحىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋار عالىمنىڭ اتقارعان ءىسىن سول ۇزەڭگىلەس ارىپتەستەرى، ىزىنەن ەرگەن شاكىرتتەرى جارىسا اڭگىمەلەپ، اكادەميكتىڭ ادامي قىرىن، تۇلعالىق قاسيەتىن تۇشىمدى مىسالدارمەن تولىقتىرا ءتۇستى.

جيىندى تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى حانگەلدى ءابجانوۆ پەن ەكونوميست- عالىم، اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ جۇرگىزسە، عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ، اكادەميك كامال ورمانتايەۆ پەن ءال- فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى عالىمقايىر مۇتانوۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ، اكادەميكتەر سەرىك قيرابايەۆ، ءاليا بەيسەنوۆا ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى. «اكادەميك اماناتى جانە وتان تاريحى» تاقىرىبى بويىنشا ح. ءابجانوۆ، تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتتارى قايدار الداجۇمانوۆ پەن ءزيرابۇبى تولەنوۆا «اكادەميك قوزىبايەۆتىڭ ەڭبەكتەرىندەگى 1941-1945 -جىلدارداعى سوعىس تاريحى» جانە «قاراپايىمدىلىق پەن ۇقىپتىلىق ۇلىلىققا اپارار جول» ، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى، پروفەسسور ءنابيجان مۇحامەتحان مەن بەرەكەت كارىبايەۆ «اكادەميك قوزىبايەۆتىڭ مادەنيەت كونتسەپتسياسى جانە مادەنيەت قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى» ، «اكادەميك قوزىبايەۆ ءومىرىنىڭ كوپشىلىككە بەيمالىم تۇستارى تۋرالى» دەگەن تاقىرىپتاردا مازمۇندى باياندامالار جاسادى. كونفەرەنتسيا اياسىندا اكادەميك ماناش قوزىبايەۆقا بايلانىستى جارىق كورگەن ءۇش كىتاپتىڭ تۇساۋىن ءۇش اكادەميك كەستى: سەرىك قيرابايەۆ، امانجول قوشانوۆ، ءازىمحان ساتىبالدين سەكىلدى ايتۋلى اكادەميكتەر سياسى كەپپەگەن جاڭا كىتاپتاردىڭ سالتاناتىن اسىرىپ، ءراسىم جاسادى.

عالىمنىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگىن ەسكە الىپ، عىلىمي مۇراسىنىڭ ايرىقشا ءرولى مەن ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارى جيىن سوڭىندا قارار قابىلداپ، اكادەميك م. قوزىبايەۆتىڭ عىلىمي مۇراسىن ودان ءارى تەرەڭدەتىپ، زەرتتەۋدى قاجەت دەپ تانۋدى، ياعني نەگىزگى جەتىستىكتەرى مەن تۇجىرىمدارىن وتان تاريحىن تۇزۋدە تولىعىمەن پايدالانۋدى؛ عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ الەۋمەتتىك- گۋمانيتارلىق پاندەر كافەدرالارىنىڭ وقۋ جانە عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارلارىنا عالىمنىڭ ءومىرىن، عىلىمي- پەداگوگيكالىق قىزمەتىن، شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋدى قوسىپ ۇسىندى. بۇل ءوز كەزەگىندە، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن عىلىمعا ادال قىزمەت ەتكەن ماناش قوزىبايەۆ مۇراسىنىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىك پەن ۇلتجاندىلىققا تاربيەلەۋ ىسىندە قاجەت ەكەنى تالاس تۋدىرماسا كەرەك.

ايگۇل احانباي قىزى،
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى