شەكارامىز قالاي شەگەندەلدى؟

25 جىلدىڭ 25 ءساتى

img-php_

پرەزيدەنتتىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى

ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن مەملەكەت باسشىسى ن. ءا. نازاربايەۆ ۇكىمەتكە، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە، باسقا دا مۇددەلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شەكارالاس مەملەكەتتەرمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن زاڭدى تۇردە رەسىمدەۋ ۇدەرىسىن باستاۋدى تاپسىردى. ويتكەنى، شەكارانىڭ مىزعىماستىعىن قامتاماسىز ەتۋ – كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ باستى مىندەتى.

كوپ كەشىكپەي پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءتيىستى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن ۇكىمەتتىك كوميسسيا كورشى ەلدەرمەن شەكارانى رەسىمدەۋدى قولعا الدى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن، قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن، تۇرىكمەنستانمەن جانە وزبەكستان رەسپۋبليكاسىمەن كەلىسسوزدەرگە بەلسەنە كىرىستى.

ءبىزدىڭ ەلىمىز ەكى ءىرى مەملەكەت – رەسەي مەن قىتايدىڭ اراسىندا ورنالاسقان. سوندىقتان دا بۇل ەلدەرمەن شەكارا سىزىعىن بەلگىلەۋگە، ونىڭ تياناقتى ورىندالۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا مۇشەلەرى بارلىق ماسەلەدە ءوز كوزقاراستارىن بەرىك ۇستاندى جانە كەلىسسوز جۇرگىزۋشى تاراپتاردىڭ ۇسىنىستارى مەن دايەكتەرىنە قۇرمەتپەن قارادى.

ەسەمىز كەتپەدى، ەڭسەمىز تۇسپەدى

1991 -جىلعا دەيىن قىتايعا قاتىستى كەلىسسوزدەردى وسى ەلمەن شەكارالاس جاتقان بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ دەلەگاتسياسى جۇرگىزىپ كەلگەن بولاتىن. ال 1992 -جىلدان باستاپ قازاقستان شەكارا ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ءوز دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىن بەكىتىپ، قىتايمەن شەكاراعا بايلانىستى كەلىسسوزدەردى تاۋەلسىز ەل رەتىندە قولعا الدى. ەلىمىز ديپلوماتتارىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان 1992-2005 -جىلدار ارالىعىندا ازيا قۇرلىعىنداعى الىپ قىتايمەن مەملەكەتتىك شەكاراسىن بارلىق پەريمەترى مەن ولشەمدەرى بويىنشا ناقتىلاپ الۋعا قول جەتكىزدى.

شەكارا شەتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان مەملەكەت باسشىسى ەڭ الدىمەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي، قۇجاتتاردى زەرتتەپ، ولارعا تالداۋ جاساعاندا قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا مەملەكەتتىك شەكارا ورناتۋدىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان اسا قيىن دا كۇردەلى تاريحى بار بولىپ شىقتى. سونداي- اق، قازاقستان- قىتاي شەكاراسى ءۇش عاسىر بويى قالىپتاسىپ كەلگەن ەكەن. ونىڭ العاشقى قۇجاتتى رەسىمدەۋى 140 -جىلدان استام بۇرىن باستالعان، ول كەزدە قازاقستان رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا بولعانى بەلگىلى. ال 1860 -جىلعى بەيجىڭ قوسىمشا شارتى مەن 1864 -جىلعى چۋگۋچاك حاتتاماسى بۇل جۇمىستىڭ نەگىزىن قالاعان. سودان كەيىن 1881 -جىلى پەتەربۋرگ شارتى بەكىتىلگەن، بۇل ۇدەرىس ورتالىق ازيا شەكتەرىندە رەسەي- قىتاي شەكاراسى ورناۋىمەن اياقتالعان.

ال شەكارا سىزىعىنىڭ ءوتۋى تۋرالى ۋاعدالاستىققا ەكى كەزەڭدە قول جەتكىزىلدى. ونىڭ العاشقىسى 1994 -جىلدىڭ ساۋىرىندە قحر مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ پرەمەرى لي ءپەننىڭ الماتىعا ساپارمەن كەلۋىنە بايلانىستى. وسى ساپار بارىسىندا قازاقستان مەن قىتاي مەملەكەتتىك شەكارالارىنىڭ ەكى داۋلى ۋچاسكەسىنەن باسقا شەكارانىڭ بارلىق ءوتۋ سىزىعى بويىنشا كەلىسىمگە قول قويىلدى. جەر اۋماقتارىنا قاتىستى كەز كەلگەن ساتتە جانجال تۋ مۇمكىندىگىن باسەڭدەتكەن شەكارا تۋرالى بۇل العاشقى كەلىسىمنىڭ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە بولدى. ەكىنشى ۋاعدالاستىق «داۋلى» دەپ اتالىپ كەتكەن ۋچاسكەلەر – بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىسىنداعى سارىشىلدە وزەنى اۋدانى مەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شاعانوبا اسۋىنا قاتىستى (بۇل ۋچاسكەلەرگە جەكە توقتالامىز) .

جالپى، ەكى ەل اراسىنداعى شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر التى جىل بويى جۇرگىزىلدى، ال دەماركاتسيالاۋ 2002 -جىلى تولىق اياقتالدى. قۇجاتتارعا قاراعاندا، جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەرگە رەسەي يمپەرياسى مەن قىتاي اراسىنداXIX عاسىردا جاسالعان سەگىز شارت پەن حاتتاما نەگىز بولعان. دەليميتاتسيالاۋ جۇمىستارىن التى جۇمىس توبى 1992 -جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ 2001 -جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن ىسكە اسىردى جانە 2002 -جىلى بەيجىڭدە قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قاسىم- جومارت توقايەۆ پەن قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تان تسزياسيۋان ەكى ەل ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى قازاقستان- قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ سىزىعىن دەماركاتسيالاۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويدى.

شىندىعىنا كەلگەندە، قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارانىڭ شەگەندەلۋى – ەلباسىمىزدىڭ ناعىز ەرلىكپەن پاراپار سىندارلى سىرتقى ساياساتىنىڭ جەمىسى. ەكىنشى جاعىنان، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ پەن قحر- دىڭ سول كەزدەگى ءتوراعاسى تسزيان ءتسزەميننىڭ ءوزارا دوستىعى جانە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءبىر- بىرىنە دەگەن شىنايى سەنىمدىلىگى. رەتى كەلىپ تۇرعاندا مىنا جايدى ايتا كەتەيىك. سول جىلدارى قازاقستان- قىتاي شەكاراسى تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتقاندا، ەكى ەلدىڭ شەكارا ماسەلەسى جونىندە كەلىسىمگە كەلۋى مۇمكىن ەمەس دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلعان بولاتىن. ال عاسىرلار بويى مويىندالماي كەلگەن ءبىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى الىپ قىتايدىڭ مويىنداپ، شەكارا تۋرالى شارتقا قول قويعانى الەمدىك قوعامداستىقتى قايران قالدىردى. ويتكەنى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى – بۇرىننان قىتايمەن شەكارالاس جاتقان 15 مەملەكەتتىڭ ىشىندە قىتاي ۇكىمەتىنىڭ كەلىسىمىمەن شەكارا اۋماعىنىڭ 100 پايىزىن تياناقتاپ، ارا- جىگىن اشىپ العان بىردەن- ءبىر مەملەكەت. سونداي- اق، قىتايدىڭ تاريحتا وزىمەن شەكارالاس جاتقان ەلدەردىڭ ەشقايسىسىمەن شەكاراعا بايلانىستى كەلىسىم جاساۋعا ەشقاشان مۇددەلى بولماعانى تاعى بار.

جالپى، قازاقستان- قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسىن حالىقارالىق- قۇقىقتىق رەسىمدەۋ ماسەلەسى ەكى ەل باسشىلارىنىڭ، سونداي- اق، ءتيىستى ۆەدومستۆولار جەتەكشىلەرىنىڭ كەزدەسۋلەرى بارىسىندا تالقىلانعان تاقىرىپتاردىڭ نەگىزگىسى بولدى دەسەك، قاتەلەسە قويماسپىز. تاراپتاردىڭ كەلىسسوزدەرى جيىرمادان اساتىن كەزەڭنەن تۇرعان ەكەن. اسا ساقتىقپەن جانە تىڭعىلىقتى دايىندىقپەن جۇرگىزىلگەن سول كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسى 1994 -جىلعى 26- ساۋىردە قازاقستان مەن قىتاي باسشىلارىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى كەلىسىمگە قول قويۋعا مۇمكىندىك بەردى. كەلىسىم 1995 -جىلعى 11- قىركۇيەكتە راتيفيكاتسيالانىپ، گراموتالار الماسقاننان كەيىن قولدانىسقا ەنگىزىلدى.

قازاقستان مەن قىتايدىڭ مەملەكەتتىك شەكارالار تۋرالى تولىق ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلۋىنىڭ ماڭىزدىلىعى نەدە؟ قازاقستاننىڭ بۇكىل تاريحىندا تۇڭعىش رەت قىتايمەن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان جانە زاڭدى رەسىمدەلگەن مەملەكەتتىك شەكاراعا يە بولعاندىعىندا جاتىر. بۇدان كەيىن تاراپتار مەملەكەتتىك شەكارانى تولىعىمەن حالىقارالىق- قۇقىقتىق رەسىمدەۋ ماقساتىندا ونى دەماركاتسيالاۋعا كىرىستى. ءسويتىپ، 1997-1998 -جىلدارى مەملەكەتتىك شەكاراعا بەلگىلەر ورناتۋ ءۇشىن ءتيىمدى دالا جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋعا ىقپال ەتكەن نورماتيۆتىك- قۇقىقتىق بازا ازىرلەندى. ال شەكارا بەلگىلەرىن ورناتۋ جۇمىستارى 2001 -جىلدىڭ سوڭىندا اياقتالدى. ناتيجەسىندە ۇزىندىعى 1783 شاقىرىم بولاتىن مەملەكەتتىك شەكاراعا 688 شەكارا بەلگىلەرى ورناتىلدى. ونىڭ 346 سى – قازاقستان، 342 ءسى قىتاي جاعىندا.

كەلىسسوزدەر وتە كۇردەلى جاعدايدا ءوتىپ ەدى…

قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا شەكارا سىزىعىن ايقىنداۋ جۇمىستارى ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ ۋاعدالاستىعىنا سايكەس قولعا الىندى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا قۇرىلىپ، ونى پرەمەر- مينيسترلەر باسقاردى. ولارعا مەملەكەتتىك شەكارا سىزىعىنىڭ ءوتۋىن انىقتاۋ ءۇشىن بارلىق قۇجاتتاردى مۇقيات زەرتتەۋ جانە تالداۋ جاساۋ تاپسىرىلدى. ايتا كەتۋ كەرەك، مۇندا 1991 -جىلدىڭ 21 -جەلتوقسانىنداعى تمد قۇرىلعانىن جاريا ەتكەن الماتى دەكلاراتسياسىنا قول قويىلعان كۇنگە دەيىنگى اكىمشىلىك شەكارا نەگىزگە الىندى. سەبەبى، وسى قۇجاتتا بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ سول ساتكە دەيىنگى قالىپتاسقان اكىمشىلىك شەكارالارى مەملەكەتتىك شەكارا بولىپ قالاتىنىن تمد- عا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەر مويىنداعان ەدى.

كەزىندە وسى شەكارا سىزىعىن بەلگىلەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقان ماماندار وزبەكستان رەسپۋبليكاسىمەن مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر وتە قيىن جانە كۇردەلى وتكەنىن ايتادى. ال قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا زاماناۋي شەكارا قۇرۋ تاريحى كەڭەس وداعى پايدا بولعان كەزدەن باستالادى. شەكارانى ناقتى بەلگىلەۋ ورتالىق ازياداعى رەسپۋبليكالاردىڭ ۇلتتىق مەجەلەۋىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا 1924-1925 -جىلدارى بەكىتىلگەن. بۇل جەردە ءسوز ركفسر مەن وزبەك كسر- ءى اراسىنداعى شەكارا سيپاتتاماسى تۋرالى بولىپ وتىر. ويتكەنى، ول كەزدە قازاقستان رەسەيدىڭ قۇرامىندا بولاتىن. شەكارانى سيپاتتاۋ 1925 -جىلعى 9- قاراشادا ركفسر- ءدىڭ بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋشى كوميتەتى پرەزيديۋمى ءماجىلىسىنىڭ №28 حاتتاماسىنىڭ 9-تارماقشاسىنىڭ قوسىم- شاسىندا كورسەتىلگەن.

ناقتى جۇمىس جاعدايىندا قازاقستان- وزبەكستان اكىمشىلىك- اۋماقتىق شەكاراسىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن 1956-1971 -جىلدارداعى قۇجاتتار قۇراعان. وتكەن تاريحتان بەلگىلى، سول قۇجاتتاردا قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى جەر القاپتارىن وزبەك اعايىندارعا ەداۋىر كوپ مولشەردە ءبولۋ تاسقا قاشالعانداي انىق كورىنىپ تۇر. ءبىراق ۋاعدالاسقان تاراپتار دەليميتاتسيانى زاڭدى نەگىز دەپ قابىلداعان سوڭ، كەتكەن جەر جونىندە ماسەلە كوتەرىپ، ءسوز قوزعاۋعا تاعى بولمايدى. ەگەر ءبىزدىڭ تاراپ سولاي ىستەسە، وندا 1991 -جىلعى 21 -جەلتوقسانداعى الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ جانە 1998 -جىلعى 31- قازانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى شارتتىڭ ەرەجەلەرى مەن قاعيداتتارىن بۇزعان بولىپ شىعار ەدى.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، قۇقىقتىق بازانىڭ بولعانىنا قاراماستان، قازاقستان- وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ ۇدەرىسى وتە قيىن جاعدايدا ءوتتى. ويتكەنى، ەكى ەلدىڭ شەكاراسىندا كۇرمەۋى كوپ، شەشىلۋى كۇردەلى ۋچاسكەلەر دە بارشىلىق ەدى. وكىنىشكە قاراي، سول ۋچاسكەلەردىڭ كوپشىلىگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سارىاعاش جانە ماقتاارال اۋداندارىنداعى حالىق كوپ قونىستانعان اۋماقتاردا بولاتىن. سونىمەن قاتار، اكىمشىلىك- اۋماقتىق شەكارانىڭ سوڭعى سيپاتتاماسى بەلگىلەنگەننەن بەرى 40 جىلداي ۋاقىت وتكەن ەكەن. وسى كەزەڭ ىشىندە ەلدى مەكەندەر ەلەۋلى وزگەرىستەرگە ۇشىراعان، اۋىلدار مەن كەنتتەر سانى كوبەيگەن، جاڭا قۇ- رىلىستار مەن شارۋاشىلىق نىساندارى پايدا بولعان. جانە دە شەكارانىڭ جەكەلەگەن ۋچاسكەلەرىندە بىرلەسكەن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى نىساندار قۇرىلعان. وسىنىڭ بارلىعى قازاقستان جانە وزبەكستان دەلەگاتسيالارىنىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى شىنايى جاعدايدى مۇقيات زەرتتەۋىن قاجەتسىندى، مۇمكىندىگىنشە قالىپتاسقان تۇرمىس جاعدايلارى مەن شەكاراداعى حالىقتىڭ شارۋاشىلىقتارىن بۇزباۋعا دايەكتى شەشىمدەر قابىلداۋدى تالاپ ەتتى.

جالپى، قازاقستان- وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ جۇمىسى ەكى كەزەڭدى قامتىدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە 2001 -جىلى 16- قاراشادا استانادا پرەزيدەنتتەر – نۇرسۇلتان نازاربايەۆ پەن يسلام كاريموۆ قول قويعان قازاقستان- وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى شارت دايىندالدى. وسى قۇجات قازاقستان مەن وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكارا سىزىعىنىڭ جالپى ۇزىندىعىنىڭ 96 پايىزىنىڭ ءوتۋىن ايقىنداپ بەردى. بۇل كورشىلەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى دوستىق قاتىناستاردى قامتاماسىز ەتۋ جاعىنان العاندا كەلەشەگى زور، اسا ماڭىزدى تاريحي وقيعا بولدى. ال شەكارالىق اۋماقتىڭ قالعان 4 پايىزى سول جىلدار ءۇشىن شەشىلمەس تۇيىنگە اينالدى…

شەكارا سىزىعىنىڭ ءوتۋىن سيپاتتاۋ شىعىستان باتىسقا قاراي باعىتتالدى. ەكىنشى كەزەڭدە 2002 -جىلعى 9- قىركۇيەكتە استانادا مەملەكەت باسشىلارى قول قويعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ جەكە ۋچاسكەلەرى تۋرالى شارت ازىرلەندى. وسى شارتتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قوسىمشا زەرتتەۋ ءۇشىن قالدىرىلعان ءۇش ۋچاسكەنىڭ مەملەكەتتىك شەكارا سىزىعىنىڭ ءوتۋ سيپاتتاماسى مەن كولەمى 1:25000 جانە 1:100000 بولاتىن توپوگرافيالىق كارتاسى جاسالدى. قورىتىندىسىندا وزبەكستانمەن 2351 شاقىرىمدى قۇرايتىن شەكارا سىزىعى ناقتىلاندى. شەكارا سىزىعى 1565 شەكارالىق بەلگىمەن بەلگىلەنگەن، ونىڭ 776 سىن قازاقستان تاراپى ورناتقان.
ەڭ ۇزىن شەكارا سىزىعى دا شەشىمىن تاپتى

قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ ۇدەرىسىنىڭ ۇزاققا سوزىلاتىنى جانە كوپ ۋاقىت الاتىنى باستاپقى كەزدە- اق بەلگىلى بولدى. سەبەبى، ەكى ەلدى ءبولىپ تۇرعان شەكارا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇزىن قۇرلىقتاعى شەكارا بولىپ تابىلادى جانە ونى دەليميتاتسيالاۋ مەن دەماركاتسيالاۋ جۇمىستارى حالىقارالىق- قۇقىقتىق تاجىريبەدە بۇرىن- سوڭدى كەزدەسپەگەن بىرەگەي قۇبىلىس ەدى. ال كورشىلەس ەلدەردىڭ شەكارا ماسەلەسىن ءىس جۇزىندە قولعا الۋى 1998 -جىلعى 12- قازاندا قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى الماتىدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويۋدان باستالدى.

اتالعان قۇجاتقا سايكەس، تاراپتار الدىمەن قاجەتتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت دەڭگەيىندەگى دەلەگاتسيالار قۇرىپ، دەلەگاتسيالار 1999 -جىلدىڭ سوڭىنا قاراي كەلىسسوزگە كىرىستى. ءوزارا ۋاعدالاستىققا بايلانىستى قازاقستان- رەسەي شەكاراسىنىڭ ءوتۋ سىزىعىن سيپاتتاۋ جانە ونى كارتاعا ءتۇسىرۋ باتىستان – ۆولگا وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىنان باستالىپ، 2005 -جىلعى قاڭتاردا شىعىستا – التاي تاۋىنىڭ وڭتۇستىك التاي جوتاسىندا اياقتالدى. قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى شەكارانى دەليميتاتسيالاۋدىڭ باستاپقى قۇقىقتىق نەگىزى – بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار مەن كسرو- نىڭ زاڭنامالىق اكتىلەرى جانە ءتيىستى كارتوگرافيالىق ماتەريالدار بولدى. شەكارا سىزىعىنىڭ سيپاتتاما جوباسىن دايىنداۋ كەزىندە نەگىزىنەن وسى قۇجاتتار پايدالانىلدى. كوپ كەشىكپەي، ياعني 2005 -جىلدىڭ 18- قاڭتارىندا ماسكەۋدە مەملەكەت باسشىلارى قازاقستان- رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اراسىنداعى شارتقا قول قويدى. وسىعان بايلانىستى وتكەن باسپا ءسوز ءماسليحاتىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: ء«بىز ءبارىمىز ماڭىزدى تاريحي وقيعانىڭ كۋاگەرى بولىپ وتىرمىز. قازاقستان- رەسەي شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. تاريحي بولىپ سانالاتىنى – ءبىز ءبىرىنشى رەت شەكارانى شارتتىق تارتىپپەن بەلگىلەدىك» ، – دەپ اتاپ وتكەن ەدى.

ەلباسىمىز سول كەزدە اتاپ وتكەندەي، اتالعان شارت الەمدەگى ەڭ ۇزىن شەكارانىڭ ءوتۋ سىزىعىن انىقتايدى. ال ونىڭ ۇزىندىعى 7591 شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇگىندە كورشى ەلدەر اراسىنداعى بۇل شەكارا دوستىق پەن تاتۋ كورشىلىكتىڭ شەكاراسىنا اينالىپ وتىر. بۇعان قوسا، 2005 -جىلعى 2 -جەلتوقساندا قازاقستان مەن رەسەي ءبىر مەزگىلدە شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ قابىلدادى. سونداي- اق، رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ 2006 -جىلعى 12- قاڭتارداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ساپارى بارىسىندا راتيفيكاتسيالىق گراموتالارمەن الماسۋى ءوتتى جانە وسى تاريحي قۇجات قولدانىسقا ەنگىزىلدى. قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى قازاقستان- رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى شارتتىڭ قولدانىسقا ەنگىزىلۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماق شەكتەرىنىڭ حالىقارالىق- قۇقىقتىق رەسىمدەلۋىن زامانالىق ماڭىزى بار دەپ اتاۋعا ابدەن بولادى.

* * *

ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ قىرعىزستانمەن جانە تۇرىكمەنستانمەن شەكارا سىزىقتارىن بەلگىلەۋگە قاتىستى كەلىسسوزدەر تاراپتاردىڭ ءوزارا سىيلاستىق، تەڭ قۇقىلىق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلىپ، ىسكەرلىك جانە سىندارلى جاعدايدا ءوتتى. جالپى، قازاقستان- قىرعىزستان مەملەكەتتىك شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر 1999 -جىلدىڭ قاراشاسىنان 2001 -جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن جۇرگىزىلدى. سول كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسى بويىنشا مەملەكەت باسشىلارى 2001 -جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى قازاقستان- قىرعىز مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى شارتقا قول قويدى. شارت 2008 -جىلعى 5- تامىزدا كۇشىنە ەندى. شەكارا بەلگىلەرىن ورناتۋ 2008- جىلى باستالىپ، 2014 -جىلى اياقتالدى. ەكى ەلدىڭ شەكارا سىزىعىندا 1055 شەكارا باعانالارى ورناتىلعان. ال قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان اراسىنداعى شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ كەلىسسوزدەرى 2000-2001 -جىلدارى ءوتتى.

«داۋلى» ۋچاسكەلەر ءتۇيىنى قالاي تارقاتىلدى؟

مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ ۇدەرىسى ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلعانىمەن، جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي، شەكارانىڭ ءوتۋ سىزىعىن بەلگىلەۋ بارىسىندا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى، بارىنشا تالداپ- تارازىلاۋدى قاجەت ەتەتىن «داۋلى» ۋچاسكەلەر دە كەزدەستى. سول كەزدەرى وسىنداي «داۋلى» ۋچاسكەلەرگە قازاقستان- قىتاي شەكاراسىنداعى سارىشىلدە وزەنى اۋدانىنداعى ۋچاسكە، شاعانوبا جانە بايمىرزا اسۋلارى اۋدانىنداعى ۋچاسكە، سونداي- اق، قازاقستان- وزبەكستان شەكاراسىنداعى ارناساي بوگەتى، باعىس كەنتى مەن تۇركىستان كەنتى جاتقىزىلعان.

ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارىنىڭ سىزىعى وتۋگە ءتيىس ەكى ارالىقتاعى اتالعان جەر ۋچاسكەلەرى قالاي ءبولىندى؟ الدىمەن قازاقستان- قىتاي شەكاراسىنداعى «داۋلى» دەپ تانىلعان ۋچاسكەلەردىڭ بولىنىسىنە توقتالايىق. ول ءۇشىن 1998 -جىلدىڭ 4 -شىلدەسىندە الماتىدا قول قويىلعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى قازاقستان- قىتاي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى قوسىمشا كەلىسىمدى نەگىزگە العانىمىز ءجون. ويتكەنى، ەرەكشە ماڭىزدى بۇل قۇجات قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ (قازاقستان، قىتاي جانە قىرعىز رەسپۋبليكالارى اراسىنداعى ءۇش مەملەكەتتىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارىنىڭ ءتۇيىسۋ نۇكتەسىن قوسپاعاندا) ۇدەرىسىنىڭ تولىق اياقتالعانىن دالەلدەيدى.

ال شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ كەزىندەگى ەكىجاقتى كەلىسسوزدەردە پىكىرتالاسقا وزەك بولىپ، دالەلدەۋدى قاجەت ەتكەن جەرلەردىڭ ءبىرى – سارىشىلدە وزەنى اۋدانىنداعى جالپى الاڭى 315 شارشى شاقىرىمعا جۋىقتايتىن ۋچاسكە بولدى. وسىعان قاتىستى قۇجاتتارعا قاراعاندا، ونىڭ وڭتۇستىك- شىعىس جارتىسىندا شابىندىق پەن جەكەلەگەن ورمان القاپتارى ورنالاسقان. جول جۇيەسى ناشار دامىعان، تۇراقتى تۇرعىندارى جوق. شولاق اسۋىنان باستاپ سارىشىلدە وزەنىنە دەيىن ۋچاسكەنىڭ ءبىر بولىگىن قازاقستاندىق تاراپ ءشوپ دايىنداۋ ءۇشىن جانە مالدىڭ ماۋسىمدىق جايىلىمى رەتىندە پايدالانىپ كەلگەن. قول قويىلعان كەلىسىم بويىنشا وسى ۋچاسكەنىڭ قازاقستان اۋماعىنا سارىشىلدەنىڭ شىعىس باستاۋىنان چەرەمحوۆايا وزەنىمەن قوسىلاتىن جەرگە دەيىن وزەننىڭ سول جاعالاۋىنداعى ايماق، سونداي- اق، چەرەمحوۆايا وزەنىنىڭ بۇكىل ارناسىن جانە شولاق (سودابان) اسۋىنىڭ اۋدانىن قامتيتىن جەرلەر بەكىتىلگەن. بۇل جەرلەردىڭ جالپى كولەمى 95 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. قازاقستان شەگىندە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ ءداستۇرلى ايماقتارى، مال جايىلىمى، شابىندىقتار مەن ورمان القاپتارىنىڭ ءبىر بولىگى ساقتالعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ال قىتاي جاعىنا سارىشىلدە وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىن جانە قۇلاعانساي جىلعاسىنىڭ سول جاق سالاسىنداعى اۋداندى قامتيتىن اۋماق تيەسىلى دەپ شەشىلگەن.

وسى سارىشىلدە ۋچاسكەسىنە قاتىستى كەزىندە قازاقستان تاراپىنا اراگىدىك سىن پىكىرلەر دە ايتىلعان بولاتىن. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي، ول پىكىرلەر دالەلسىز بولىپ شىقتى. سەبەبى، شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى كەلىسسوزدەردە قىتايلىقتار وتكەن عاسىرداعى شارتتىق قۇجاتتاردى نەگىز ەتىپ العان. مىسالى، وسى ۋچاسكەدەگى شەكارا 1864 -جىلعى چۋگۋچاك حاتتاماسىنىڭ 3-بابىندا «التان- تەبشي تاۋىنىڭ شىعىس جاعىنداعى شەكارا اياعىنان باتىسقا قاراي ورتاق اتپەن الاتاۋ دەپ اتالاتىن تاۋدىڭ ۇلكەن جوتاسى بويىنشا، اتاپ ايتقاندا، التان- تەبشي، سودابان جانە باسقا دا تاۋ شىڭدارى بويىنشا جۇرەدى. وسى كەڭىستىكتەگى وڭتۇستىككە قاراي اعاتىن وزەندەر مەن جەرلەر قىتايعا ءبولىنسىن» دەپ كورسەتىلىپتى.

ال تاعى ءبىر «داۋلى» ۋچاسكە دەپ تانىلعان شاعانوبا جانە بايمىرزا اسۋلارىنداعى جەرلەرگە كەلسەك، ونىڭ جالپى اۋماعى 629 شارشى شاقىرىمعا جۋىق. بۇل جەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى، ياعني 442 شارشى شاقىرىمى قازاقستان جاعىنا بەكىتىلگەن. ولار – باتىستان شاعانوبا اسۋىنا دەيىن ساۋىر جوتاسىنىڭ وڭتۇستىك باۋرايىن، جۇرەكتاۋ القابىن جانە ونىڭ سالالارىمەن قوسا، شاعانوبا مەن كەرەگەتاس وزەندەرىنىڭ اڭعارلارىن الىپ جاتقان ايماقتار. بۇل ماسەلەلەردە قازاقستان تاراپىنىڭ اناعۇرلىم جەتكىلىكتى دە بۇلتارتپايتىن دالەلدەمەلەرى ەسكەرىلگەنىن باسا ايتقان ءجون. سونىمەن قاتار، ەلىمىزدىڭ شەگىندە ەكى شەكارالىق زاستاۆا مەن ورمان شارۋاشىلىعى، بۇكىل ورمان القابى جانە مال شارۋاشىلىعى اۋداندارىنىڭ كوپشىلىگى ساقتالىپ قالدى. قىتاي جاعىنا ادىرباي مەن تالدىايرىق وزەندەرىنىڭ جوعارعى اعىستارىنىڭ اڭعارلارى، بايمىرزا اسۋى اۋدانىنداعى تارباعاتاي جوتاسىنىڭ وڭتۇستىك باۋرايىن قامتيتىن اۋماق ءوتتى. بۇلاردىڭ جالپى الاڭى 187 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى.

وسىلايشا، ءبىزدىڭ ەلىمىز كورشى قىتاي ەلىمەن ەكىجاقتى ءتيىمدى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ارقىلى كەلىسۋى قيىنداۋ سوققان ەكى ۋچاسكەنى قۇقىقتىق تۇرعىدا رەتتەپ جانە بەلگىلەپ العان ەدى. بۇل «داۋلى» ۋچاسكەلەردىڭ جالپى اۋماعى شامامەن 944 شارشى شاقىرىمداي. ونىڭ 537 شارشى شاقىرىمى، ياعني 56,9 پايىزى قازاقستانعا، 407 شارشى شاقىرىمى، ياعني 43,1 پايىزى قىتايعا تيەسىلى دەپ تابىلدى.

ال قازاقستان مەن وزبەكستان شەكارالارىنداعى «داۋلى» ۋچاسكەلەرگە كەلسەك، ونىڭ ءبىرى – ارناساي بوگەتىنە بايلانىستى تۋىندادى. ويتكەنى، كارتالاردى زەرتتەۋ جانە سالىستىرۋ كەزىندە ارناساي بوگەتىنىڭ سۋ باسسەينى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا، ال گيدروجۇيەلەر وزبەكستان اۋماعىندا قالاتىنداي ەتىپ بولىنەتىنىن كورسەتتى. شىنىندا دا، ءبىر سۋ قويماسىن ەكىگە ءبولىپ، ارالىعىنان شەكارا سىزىعىن جۇرگىزۋ ەكى جاققا دا ءتيىمسىز ەدى. قازاقستان تاراپى بوگەتتى تولىعىمەن قازاقستان شەگىندە قالدىرۋدى ۇسىندى، بۇعان وزبەكستاندىقتار كوپكە دەيىن كەلىسپەدى. اقىرى، بۇل پروبلەماعا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ارالاسىپ، بۇكىل ارناساي بوگەتىنىڭ ءبىر گيدروتەحنيكالىق توراپ رەتىندە قازاقستان اۋماعىندا قالاتىنداي ەتىپ، شەكارانىڭ جاڭا سىزىعىن جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگىنە وزبەكستان باسشىسىنىڭ كوزىن جەتكىزگەن- ءدى. بۇگىندە ارناساي سۋ قويماسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار نىساننىڭ بىرىنە اينالعاندىعىن قازاقستاندىقتار جاقسى بىلەدى.

سول جىلدارى تاعى ءبىر «داۋلى» ۋچاسكەلەر – شەكاراعا جاپسارلاس ورنالاسقان باعىس پەن تۇركىستان كەنتتەرى توڭىرەگىندە ورشىگەن ەدى. سەبەبى، العاشىندا باعىس كەنتىنىڭ ءوزىن قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى اكىمشىلىك- اۋماقتىق شەكارا ەكىگە ءبولىپ تاستادى. ال ءبىر- بىرىنەن بەس- التى شاقىرىمداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان باعىس پەن تۇركىستان (بۇل ەلدى مەكەن وزبەكستان شەگىندە جاتىر) كەنتتەرىنىڭ تۇرعىندارى قازاقستان ۇكىمەتىنەن شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ كەزىندە ەكى كەنتتى دە قازاقستان اۋماعىندا قالدىرۋدى تالاپ ەتۋمەن بولعاندارى ەسىمىزدە. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا ەكىگە ءبولىنىپ كەتۋى ىقتيمال بۇكىل باعىس كەنتىن جانە وعان جاپسارلاس جاتقان جەرلەر قازاقستان اۋماعىندا قالۋى ءۇشىن شەكارا سىزىعىنىڭ ءوتۋىن ناقتىلاۋدى ۇسىندى. وزبەكستاندىقتار بولسا، وزدەرىنىڭ باعىس تۋرالى ەشقانداي دا تالابى جوق ەكەنىن اشىق بىلدىرە كەلىپ، تۇركىستان كەنتى وزبەكستان اۋماعىندا قالۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىمدارىنان اۋىتقىمادى. ءسويتىپ، كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە باعىس تۋرالى ماسەلە وڭ شەشىلدى. باعىس كەنتى جاپسارلاس جاتقان جەرلەرىمەن قازاقستان جاعىندا قالدى.

مەملەكەتتىك شەكاراعا بايلانىستى ماسەلەلەر ەلىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىندا ايرىقشا ورىن الادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا- اق شەكتەس مەملەكەتتەرمەن اراداعى شەكارانى دەليميتاتسيالاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ، ونى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەپ بەرگەنى سوندىقتان.

ءاليسۇلتان قۇلانباي،
«ەگەمەن قازاقستان»