جايساڭ

tolibaev_kurmanbay
اقىن، جازۋشى، قازاق سوۆەت بالالار ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى، ەتنوگراف، اۋدارماشى قۇرمانباي تولىبايەۆ!
ءيا، بۇل ەسىممەن وتكەن عاسىردىڭ 60-، 70-، 80- جىلدارىنىڭ بالالارى مەن جاستارى جاقسى تانىس دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. ويتكەنى، وسى جىلدارداعى «قازاقستان پيونەرى» گازەتى (قازىرگى «ۇلان» ) مەن «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ ءار نومىرىنەن بالالار وزدەرىنىڭ سۇيىكتى قالامگەرىنىڭ قىزىقتى دا تاعىلىمدى دۇنيەلەرىن وقىپ، كوكەيىنە توقىپ ءوستى. الايدا، وكىنىشتىسى سول، بالالار دا، بىلايعى جۇرت تا ق. تولىبايەۆتىڭ كىم ەكەنىن تولىق بىلە بەرمەيتىن. ءوزىنىڭ ءومىر جولى، تاعدىر سوقپاقتارى وتارشىلداردىڭ قىزىل يدەولوگياسىنا ۇناي بەرمەيتىنىن بىلگەندىكتەن بە، جوق الدە، جالپى جاراتىلىسى اتاققۇمارلىقتان الىس جاتقاندىقتان با، اسا جاقىن ارالاسقان دوس- جاراندارى بولماسا، قۇراعاڭ ءوزىن كوبىندە «جابىق» ۇستايتىن، «ساياق» جۇرەتىن. ال، شىنتۋايتىنا كەلگەندە، ول تۇتاس عۇمىرى قىزىل سىزىقپەن قاق ەكىگە جارىلىپ جاتقان كۇردەلى تاعدىردىڭ يەسى ەدى.

1928 -جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنا قاراستى اسى جايلاۋىنىڭ جالعىزقاراعاي دەيتىن جەرىندە، كوك باستاۋدىڭ جاعاسىندا وتىرعان تولىبايدىڭ ۇلى يگىلىكتىڭ شاڭىراعىندا شەكەسى تورسىقتاي ۇل ومىرگە كەلدى. سول كۇنى «قۇربان ايت» مەيرامى ەدى. حان- ءتاڭىرى اتىرابىنداعى جۇرت «قۇربان ايت» دەگەندى «قۇرمان ايت» دەپ سويلەيدى. سول داعدىمەن ازان شاقىرىپ شاقالاققا «قۇرمانباي» دەپ ات قويادى.

1930 -جىلعا كەلگەندە كەڭەس ۇكىمەتى قازاقتىڭ بۇرىنعى سايران ءومىرى مەن مەيرام تىرلىگىنىڭ شىرقىن بۇزدى. وسى تۇستا ماتاي تاۋى مەن كۇرەڭبەل وڭىرىندەگى حالىق كەڭەستىك قىزىل قىرعىنعا قارسى نارازىلىق ءبىلدىرىپ، باس كوتەرەدى. سول ارپالىستا شاڭقانايدىڭ اتاقتى بايى اسۋبايدىڭ نەمەرەلەرى، يگىلىكتىڭ بالدىزدارى الماباي مەن جيدەباي، ءىنىسى يگىسىن وققا ۇشادى. ءسويتىپ، بوسقىندىق باستالادى دا، ەل قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىرايدى. سودان يگىلىك 1930 -جىلدىڭ قىراۋلى كۇزىندە قىتاي اسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. تۋىستارىنان يگەنباي باستاعان وننان استام ءۇي ەرەدى.

1934 -جىلعى قىستىڭ ورتاسىندا قۇرمانبايدىڭ شەشەسى كەنجەبالا دۇنيە سالادى. اكەسى قابىرعاسى قاتپاعان بالاسىن جۇدەتپەۋ ءۇشىن قۇلجا قالاسىندا تۇراتىن ناعاشى اجەسى ءتاجيدىڭ قولىنا اپارىپ قويادى. سول جىلدىڭ كۇزىندە قۇرمانباي قۇلجا قالاسىنداعى ء«شاريق» (شىعىس) دەپ اتالاتىن ۇيعىر مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن اتتايدى. بالا قۇرمانباي وقۋعا ىنتالى بولادى. جىلدان جىلعا ساناسى ءوسىپ، كوڭىل كوزى اشىلىپ، تەز ەسەيەدى. 1937 -جىلدان باستاپ شىعىس تۇركىستاندا دا قازاق- ۇيعىر زيالىلارىن جاپپاي تۇتقىنداۋ ناۋقانى جۇرەدى. ولكەنىڭ بيلەۋشىسى شىڭ شيتساي ستالينمەن استىرتىن استاسا وتىرىپ ونداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ القىمىن قىسا تۇسەدى. ەل باسىنا كەلگەن وسىناۋ ناۋبەتتىڭ سىرىن قۇرمانباي ءۇي ءىشى ارقىلى تەرەڭ سەزىنەدى. ء«شاريق» مەكتەبىندە جەتىنشى سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ، قۇلجا قالاسىنداعى گيمنازيانىڭ ورتا ءبىلىم بەرەتىن ۇيعىر سىنىبىنا تۇسەدى. ونى 1944 -جىلى بىتىرەدى. وسىلايشا وقۋىنىڭ ارقاسىندا ۇيعىر، وزبەك، تاتار تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرەدى. وسى تىلدەردەگى ادەبيەتتەردى شۇقشيا وقيدى. اسىرەسە، تاتار ادەبيەتىنىڭ قايراتكەرلەرى قايۋم ناسىري، فاتيح ءامىرحان، عابدوللا توقاي، عالىمجان ىبىرايىموۆ، ءماجيت عافۋري، ھادجي تاقتاش شىعارماشىلىعىمەن، سونىمەن بىرگە، تاتار ءتىلى ارقىلى پۋشكين، تولستوي، لەرمونتوۆ، گوگول، گوركي شىعارمالارىمەن تانىسادى. ول زاماندا قۇلجادا تاتار تىلىندە كىتاپتار وتە كوپ ەدى. مۇنىڭ سىرتىندا ءوزىنىڭ ۇيىندە اكەسى جيناعان اباي، احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ماعجان جۇمابايەۆ، ءىلياس جانسۇگىروۆ شىعارمالارىن حات تانىعاننان باستاپ بولاشاق اقىن باس كوتەرمەي، جاتتاپ وقيدى. ۇزاماي ءوزى دە ولەڭ قۇراي باستايدى.

تاتار مەكتەبىندە ءبىلىم الىپ شىعىپ، مادەنيەت سالاسىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن اعاسى امانباي 1942 -جىلدىڭ جازىندا لۇقمان دەگەن تاتار جولداسى ەكەۋى قاماۋعا الىنادى دا، تۇرمەدە كەسكىلەنىپ ولتىرىلەدى. سۇيەگى دە بەرىلمەيدى. سونىڭ كۇيىگىنەن اكەسى يگىلىك 1942 -جىلدىڭ قىراۋلى كۇزىندە كەنەتتەن قايتىس بولادى. قۇرمانباي تۋعان اپكەسى ءنۇربۇبىنىڭ جانە ناعاشى اعالارى ايتجان مەن كەنجەبايدىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا وقۋىن توقتاۋسىز جالعاستىرىپ، ويداعىداي اياقتايدى.

1944 -جىلدىڭ تامىز ايىندا تۇتاس ىلە ايماعىندا زورلىق- زومبىلىققا قارسى ۇلت- ازاتتىق قارۋلى قوزعالىس باستالادى. بۇل تۇستا قاتتى ناۋقاسقا شالدىققان قۇرمانباي الىس اۋىلعا بارىپ، تاۋىپكە ەمدەلەدى. الا كەلگەن كىتاپتارىن باس الماي وقيدى. سودان ناۋقاسىنان ابدەن ايىققان سوڭ، 1945 -جىلدىڭ كۇزىندە قۇلجا قالاسىنا ورالادى. ۇلت- ازاتتىق كوتەرىلىسى جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن قۇرىلعان ۇلتتىق ارميانىڭ باس قولباسشىسى ىسقاقبەك مونونوۆقا بارىپ، ءوزىن اسكەري قىزمەتكە الۋدى وتىنەدى. ول قۇرمانبايدىڭ قازاعا ۇشىراعان اعاسىن جانە ونىڭ قازىرگى دەنساۋلىق جاعدايىن بىلەتىن بولعاندىقتان: «جالعىز بالاسىڭ، ونىڭ ۇستىنە ءالى جاسسىڭ، سوعىس ساعان قول ەمەس» ، – دەپ اسكەرگە الدىرتپايدى. ارتىنشا گەنەرال- لەيتەنانت ىسقاقبەك ونى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قىزمەتكە جىبەرەدى. بۇل قىزمەتكە كوڭىلى سوقپاعان جاس جىگىت ءبىر- ەكى اي ىستەيدى دە، اۋىلىنا قايتىپ كەتەدى. سول جىلدىڭ كۇزىندە راحاتتىڭ قاراسۋى دەگەن جەردەگى باستاۋىش مەكتەپتە بالا وقىتادى. 1946 -جىلدىڭ جازىندا قۇلجا قالاسىنا ورالىپ، قايتادان اشىلعان تەاتردىڭ قازاق بولىمىندە ادەبيەت ءىسىن قاراۋشى بولىپ ىستەيدى. بۇل كەزدە جالپى تەاتر جۇمىسىن ۇيعىر جازۋشىسى زيا سامەدي باسقاراتىن. تەاتردا دانەش راقىشيەۆ، تەمىرعالي، قايىپبەك سەكىلدى تالانتتى انشىلەر ونەر ۇيىتقىسى بولادى. درامالىق شىعارمالار وينالا باستايدى. «بوز جىگىت» ، «شۇعا» سەكىلدى پەسالار زيالىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ءجيى قويىلىپ تۇرادى. قۇرمانباي سۋفلەرلىك مىندەت اتقاردى. سودان سول كۇزدە قالالىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى سۇلتان وسكەنبايەۆ شاقىرىپ الادى دا، قۇرمانبايدى جاڭادان اشىلعان قازاق مەكتەبىنە مۇعالىمدىككە جىبەرەدى.

قۇرمانبايدىڭ ولەڭدەرى وسى تۇستا قۇلجادا شىعاتىن قازاق گازەتتەرىندە ءجيى جاريالانىپ تۇرادى. ەڭ العاش جاس ۇرپاقتى وقىپ، ءبىلىم الۋعا شاقىرعان «مەكتەپ» دەگەن ولەڭى 1946 -جىلدىڭ 1 -قىركۇيەگىندەگى «توڭكەرىس تاڭى» گازەتىندە باسىلدى. سودان ءارى شىعارماشىلىق ءورىسى كەڭەيە بەردى. 1947 -جىلدىڭ تامىز ايىندا ءوزى دە وسى گازەتكە قىزمەتكە شاقىرىلادى. جاس، تاۋەلسىز رەسپۋبليكانىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋى جولىندا بولاشاق جازۋشى بارىن، جانىن سالادى. قۇرمانباي ءومىرىنىڭ وسى كەزەڭىن مارقۇم جاعدا بابالىقوۆ: «1940 -جىلدان 1949 -جىلعا دەيىن قۇرمانباي ەكەۋمىز شىعىس تۇركىستاندا ەتەنە ارالاستىق… توعىز جىلداي وزىمىزشە ەل بولدىق. مىنە، وسىعان قۇرمانباي تولىبايەۆ جاس تا بولسا ايىرىقشا ۇلەس قوستى. ۇلت- ازاتتىق كۇرەستىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى» ، – دەپ ەسكە العان ەكەن. 1948 -جىلدىڭ تامىز ايىندا ۇيعىر جانە قازاق تىلىندە جاڭادان ۇيىمداسقان «وداق» جۋرنالىنىڭ ادەبيەت ءبولىمىن باسقارادى. سوندا احمەتجان قاسىمي، ۇيعىر سايراني، زۇنۇن قادىري، بۇقارا تىشقانبايەۆ قاتارلى قوعام قايراتكەرلەرىمەن، ايگىلى جازۋشىلارمەن قىزمەتتەس بولادى. بۇل جۋرنال ولكەدە تىنىشتىق پەن دەموكراتيانى ورناتۋدى مۇرات ەتكەن وركەنيەتتى قوعامنىڭ ورگانى ەدى. العاشقى رەداكتورى ا. قاسىمي، ودان كەيىن ۇ. سايراني بولاتىن. اسپاناستى ەلىندە 1949 -جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان سوڭ 1945 -جىلى ۇيىمداسقان شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى «تارايدى» دا، جاڭا ۇكىمەتتىڭ بيلىگىنە باعىنادى. شىڭجاڭدا تىنىشتىق پەن دەموكراتيانى قورعاۋ قوعامى ولكە ورتالىعى ۇرىمجىگە قونىس اۋدارادى. ءبىراق «وداق» جۋرنالى 1950 -جىلدىڭ كوكەك ايىنا دەيىن قۇلجا قالاسىندا شىعىپ تۇرادى. 200 بەتتىك كولەممەن اي سايىن شىعاتىن جۋرنال 1950 -جىلدىڭ كوكەك ايىندا ۇرىمجىگە كوشەدى. قۇرمانباي ىلەسپەي قۇلجادا قالادى دا، جاڭا شىعا باستاعان «حالىق حابارشىسى» گازەتىنە اۋىسادى. ودان كەيىن 1951 -جىلدىڭ قازانىنان 1952 -جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن «جاڭا جول» گازەتىندە ىستەيدى. قاڭتاردا «جاڭا جول» گازەتىنىڭ اتى «ىلە گازەتى» بولىپ وزگەرەدى دە، قۇرمانباي سول گازەتتىڭ باس رەداكتورى بولىپ تاعايىندالادى.

قۇرمانباي تولىبايەۆ توسەلگەن جۋرناليستكە اينالادى. ماقالالارى مەن وچەركتەرى، اڭگىمەلەرى مەن ولەڭدەرى قازاق تىلىندە بارلىق گازەتتەردە ۇزبەي جاريالانىپ تۇردى. 1950 -جىلدان كەيىن ولكەلىك «شىڭجاڭ گازەتىندە» دە، 1953 -جىلدان شىعا باستاعان ادەبي جۋرنال «شىڭجاڭ ادەبيەت- يسسكۋستۆوسىندا» دا (قازىرگى «شۇعىلا» ) ۇزدىكسىز جاريالاندى. قىسقاسى، تالانتتى جاس قالامگەر رەتىندە جۇرتقا كەڭىنەن تانىلدى.

قۇرمانباي تولىبايەۆ 1955 -جىلدىڭ تامىز ايىندا اپكەسى نۇربۇبىمەن بىرگە ىرگەلى قازاق ەلىنە، اتامەكەنىنە ورالادى. سول جىلدىڭ قاراشا ايىندا الماتى قالاسىنا كەلەدى دە، باسپاحانادا، قازاق مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا كوررەكتور بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ماقساتىمەن 1958 -جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ، جۋرناليست ماماندىعى بويىنشا جوعارى ءبىلىم الىپ شىعادى. 1963-1968 -جىلدارى «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە ادەبي قىزمەتتەر، ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولدى. 1968 -جىلى «بالدىرعان» جۋرنالىنا اۋىسىپ، 1989 -جىلعا دەيىن تابان اۋدارماي 21 جىل قىزمەت ەتتى. سودان كەيىن 1989 -جىلدىڭ قازان ايىنان 1996 -جىلدىڭ كوكەگىنە دەيىن «شالقار» گازەتىندە رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ىستەيدى. اسىرەسە، قالامگەردىڭ وسى «شالقار» گازەتىندە ىستەگەن كەزەڭى كسرو- نىڭ ىدىراپ، قازاق جۇرتىنىڭ سان عاسىرلىق ارمانى – تاۋەلسىزدىككە قولى جەتكەن جىلدارعا تۇسپا- تۇس كەلدى دە، قۇرەكەڭ كادىمگى بوگەۋى الىنعان دارياداي اقتارىلدى. بۇل تۋرالى جازۋشىنىڭ سول جىلدارداعى باسشىسى ءارى ارىپتەسى، پۋبليتسيست- جازۋشى، اۋدارماشى ۋاحاپ قىدىرحانوۆ بىلاي ەسكە الادى: «شالقار» قۇرمانبايدىڭ شاتتىعى ەدى… «جاريالىلىق» دەگەن جىلى ءسوز شىعا سالا، ۇلت تاعدىرىن تايسالماي جازدى. «اقتاڭداقتار» اقيقاتىن ايتتى. قابانبايدان حانگەلدىگە دەيىنگى باتىرلاردى، تولەدەن توبەتكە دەيىنگى بيلەردى، كەرەيدەن كەنەگە دەيىنگى حانداردى تاۋەلسىزدىككە دەيىن- اق جازىپ تاستادى. جوڭعارياداعى، موڭعوليا، تۇركيا، تۇرىكمەنستانداعى قازاقتاردىڭ شەجىرەسىن جاسادى. نىعىمەت مىڭجانيدىڭ، سۋ بەيحايدىڭ تاريحي كىتاپتارىن تۇگەل جاريالادى. «قۇراننىڭ» العاشقى اۋدارماسى مۇسىلمانعا وسى گازەت ارقىلى جەتتى. كونە مۇرالار كوتەرىلدى. ادەت- عۇرىپتىڭ ءبارى قۇرەكەڭنىڭ قولىمەن جازىلدى. ءقازىر ول «اتادان قالعان بار بايلىق» بولىپ، ءار ءۇيدىڭ تورىندە تۇر» .

1996 -جىلى ءبىرىڭعاي دەمالىسقا شىعىپ، ءومىر بويعى جوسپار كۇيىنشە قالىپ كەلە جاتقان دۇنيەلەرىن بۇرقىراتىپ جازىپ، جازعانىن حالقىنىڭ يگىلىگىنە ۇسىنىپ، سودان عازيز جانىنا راحات تاۋىپ جۇرگەن جازۋشىنىڭ جايساڭ جۇرەگى 2004 -جىلدىڭ 20 تامىزىندا سوعۋىن توقتاتتى.

قازاقستاندا العاش رەت ق. تولىبايەۆتىڭ «ىلە شالقىپ اعادى» اتتى ولەڭى 1956 -جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالاندى. سودان باستاپ ونىڭ قالامى ءبىر تىنىس تاپقان جوق. «اي كۇلەدى» ولەڭ كىتابى (1969) ، «قايداسىڭ، دوسىم» پوۆەسى (1970) ، «شىنار» اڭگىمەلەر مەن داستاندار جيناعى (1976) ، «وجەتتەر» پوۆەست جانە ەرتەگىلەر جيناعى (1977) ، «بالبوبەك» ولەڭدەر جيناعى (1979) ، «كۇن توبەسى» ەرتەگىلەر جيناعى (1981) ، «شاپاق» اڭگىمەلەر جيناعى (1984) ، «الماتىم مەنىڭ» پۋبليتسيستيكالىق اڭگىمەلەر (1985) ، «تامشىلار» اڭگىمەلەر مەن ەرتەگىلەر جيناعى (1987) ، «ايدىڭ ءجۇزى دوڭگەلەك» پوۆەست، ەرتەگىلەر جيناعى (1989) ، ت. ب. كىتاپتارى جاس وقىرمانعا كەڭىنەن تانىس. 1986 -جىلى شىعارمالارىنىڭ ءبىر پاراسى «سمەلچاكي» دەگەن اتپەن ورىس تىلىندە جارىق كوردى. 1990 -جىلى شىققان «كەل، وينالىق» كىتابى الەم بالالارى مەن قازاق بالالارىنىڭ ويىندارىنان قۇرالدى. 1993 -جىلعى «نار يدىرگەن» كىتابى حالقىمىزدىڭ كۇي اڭىزدارىن اڭگىمەلەيدى. 1995 -جىلى جارىق كورگەن «اسەت» اتتى رومان- نوۆەللاسى ايگىلى اقىن، ءانشى اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ ءومىر بەلەستەرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىن وي ارقاۋى ەتتى. وندا قىتايداعى قازاقتار ومىرىنەن دە مول سۋرەتتەر جاسادى. «بابادان قالعان بار بايلىق» كىتابى ادەبي ەتنوگرافيالىق تانىمدىق ەڭبەك، «قاس باتىر – باس باتىر» پوۆەسى ايگىلى قولباسى، اسقان قاھارمان قابانباي باتىردىڭ، «بالا قانىش» كىتابى اكادەميك ساتبايەۆتىڭ بالالىق شاعىنا ارنالعان كوركەم دۇنيەلەر. قالامگەردىڭ مۇراعاتىندا ءالى جارىق كورمەگەن دۇنيەلەر دە وتە مول. ء«ورىمتال» بالعىن وقۋشىلارعا سىي. ء«ومىر بەسىكتەگى ىرعاقتار» ولەڭدەر جيناعى، «بەل- بەلەستەر» داستاندار جيناعى تولاسسىز تولعانىس پەن تىنىمسىز ىزدەنىستىڭ جەمىسى. سونىڭ ىشىندە «حان ابىلاي» ، «قىز ولگەن قۇز» ، «ەجەلگى قالا قاراشىق» ، «ماناس مۇڭى» ، «تۇركىستان – اتامەكەن» سەكىلدى داستاندارىنا قازاق تاريحىنىڭ سان قيلى بەلەستەرى ارقاۋ بولعان.

ق. تولىبايەۆ الەم حالىقتارى ەرتەگىلەرى مەن اقىن- جازۋشىلارىن اۋدارۋ ىسىندە دە ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى. مۇنىڭ سىرتىندا قازاق بالالارىنىڭ سۇيىكتى كىتابىنا اينالعان «جىل – ون ەكى اي» دەپ اتالاتىن كۇنتىزبەلىك جيناقتىڭ قالىپتاسۋىنا دا اسا مول ۇلەس قوسقانى جۇرتقا ايان.

ق. تولىبايەۆ قولىنا قالام ۇستاپ، ادەبي قىزمەتكە ارالاسا باستاعان كەزدە شىعىس تۇركىستانداعى التاي- ساۋىر، تارباعاتاي- شاۋەشەك، ىلە- قۇلجا وڭىرىندە اسەت اقىندى كوزىمەن كورگەندەر دە، ءان- ولەڭدەرى مەن قيسسا- داستاندارىن جاتقا ايتىپ، كوپشىلىككە تاراتۋشىلار دا كوپ بولعان. ول ەل ىشىندەگى بەلگىلى اقىن- انشىلەر مەن جىرشى- شەجىرەشى قاريالاردان اسەتتىڭ كوپ شىعارمالارىن جازىپ الىپ، ەل يگىلىگىنە جاراتتى. ق ۇلىن- تايداي تەبىسىپ، بالا كەزىنەن بىرگە وسكەن سىرلاس دوسى دانەش راقىشيەۆقا اسەت اندەرىن جاتتاتىپ، سول قالپىنشا ەل ىشىنە تاراتۋعا كوپ جاردەمدەستى. دانەشتىڭ اسەت اندەرىنىڭ اۋەن- اۋەزىن جيناقتاپ، ءبىر ىزگە، ءتۇپنۇسقالىق قالپىنا تۇسىرۋىنە دە ق. تولىبايەۆتىڭ كوپ ەڭبەگى سىڭگەنىن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى د. راقىشيەۆ كەزىندە باسپا سوزدە دە، باسقا سوزدە دە ايتىپ كەتكەنىن بىلەمىز.

ق. تولىبايەۆ «اسەت» رومانىندا XX عاسىر باسىنداعى شىعىس تۇركىستان جەرىندەگى قازاق اۋىلدارىنىڭ ىشكى- سىرتقى ومىرىنەن الىنعان، ءارقايسىسى بولەك- بولەك شىعارماعا وزەك بولارلىقتاي ون شاقتى وقيعا قامتىلادى. وسى وقيعالاردىڭ تۋىپ، وربۋىمەن بايلانىستى روماندا ەلۋگە جۋىق ادامنىڭ اتتارى اتالادى دا، جيىرماعا تارتا كەيىپكەردىڭ ءىس- ارەكەتى ناقتىلى باياندالادى، كوپشىلىگىنە ايقىن مىنەزدەمە بەرىلەدى، دارا، جاندى پورترەتتەر جاسالادى.

قىسقاسى، ق. تولىبايەۆتىڭ «اسەت» اتتى رومانى قازاق پروزاسىنىڭ ءوسۋ جولىنداعى كورنەكتى تابىستارىنىڭ ءبىرى جانە ونىڭ بۇگىنگى بيىگىنە ايعاق بولارلىقتاي قۇندى دۇنيە. ءبىراق جازۋشىنىڭ كوزى تىرىسىندە اتالعان شىعارماسى لايىقتى باعاسىن الا المادى. تاعى دا سول، جاقسىنى ءولتىرىپ الىپ «اتتەڭ- ايلايتىن» قازاقى وكىنىش! ال جازۋشىنىڭ «بابادان قالعان بار بايلىق» اتتى ەتنوگرافيالىق- تانىمدىق اڭگىمەلەر جيناعى – ادەبي- ەتنوگرافيالىق ادىسپەن جازىلعان تاربيەلىك تە، بىلىمدىك تە قۇنى ەرەكشە دۇنيە.

وسىلايشا شىعارماشىلىق ىزدەنىستەن، ەڭبەك ەتۋدەن ءبىر كۇن دە قول ۇزبەگەن قۇرمانباي تولىبايەۆ تىرشىلىگىندە ءوزىنىڭ ءبىلىمى مەن قابىلەتىن جاس ۇرپاققا، تۋعان حالقىنا ارناۋدان ەش ايانعان ەمەس. ءارى، ول «اقىن بولۋ ەركىڭدە، ازامات بولۋ بورىشىڭ» دەگەن قاعيدانى ءوزىنىڭ تۇتاس ءومىرىنىڭ تۇعىرناماسى ەتكەن ۇلتىمىزدىڭ ۇعىمىنداعى ناعىز جايساڭنىڭ ءوزى ەدى. ونىڭ ءبىز ايتىپ وتىرعان كىسىلىك ساپاسى تۋرالى بىرگە وقىعان كۋرستاس دوسى، اكادەميك مارقۇم رىمعالي نۇرعالي: «قۇرمانباي تابيعاتىنان دارىندى، اسا ەڭبەكقور ادام ەدى. ونىڭ بۇكىل ءومىرى وقۋ- ىزدەنۋمەن، جازۋ- سىزۋمەن ءوتتى. بىرەۋدىڭ الدىنا ءتۇسۋ، دۇنيە جيناۋ، بايلىق قۋ، كىسىنىڭ سىرتىنان عايبات ايتۋ، الدەكىممەن ۇستاسۋ، كەكتەسۋ، ءوش الۋ دەگەندەردەن قۇلان- تازا بولاتىن. ادالدىق، تازالىق، ەركىندىك، تۋعان حالقىنا ماحاببات – ونىڭ باستى قاسيەتتەرى ەدى» ، – دەپ ەسكە العان ەدى.

قۇرەكەڭنىڭ ۇلتجاندىلىعى تۇتاس ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى اسا اۋقىمدى، مەملەكەتتىك ماسەلەلەردەن باستاپ، تۇرمىستىق دەتالدارعا دەيىن قامتىپ جاتاتىن. سالەمدەسۋدىڭ ۇلتتىق قالىبى، تەلەارنالارداعى قازاق ءتىلدى حابارلاردىڭ كولەمى، كىسى اتتارى، جەر- سۋ، كوشە اتتارى، كوشى- قون تۇيتكىلدەرى… ءبارى بارىنە قۇرەكەڭ بەيتاراپ قاراي المايتىن. كۋرستاس دوسى، قالامگەر ءامىرجان قالي ءوز ەستەلىگىندە «1958 -جىل. ابيتۋريەنتپىز. ءبىر جىگىت الدىمنان شىعىپ سالەم بەردى. سودان باسقا سوزگە كەلمەستەن: «الماتىدا قازاق ءيىسى بار، ايگىلى قازاقتار ەسىمى بەرىلگەن كوشەلەر وتە از عوي، نەگە ولاي؟ » دەدى. بۇل كەشە عانا ارعى بەتتەن كەلگەن ابيتۋريەنت قۇرمانبايدىڭ سۇراعى. تانىمايتىن ادامعا بۇل سۇراقتى توتەسىنەن قويعىزىپ تۇرعان ىشكى قىجىل، نارازىلىق ەكەنى بەلگىلى.

قۇرەكەڭنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى جالپى جۇرتقا، اسىرەسە، ءوز ورتاسىنا ەرەكشە سىيلىلىعى ەدى. ونىڭ وسى قاسيەتى تۋرالى دا ءبىز ايتقاننان گورى، جاستايىنان بىرگە وسكەن، ولە- ولگەنشە تاتۋ دوس بوپ وتكەن اكادەميك رىمعالي اعامىز ءسوز السىن. «قۇرمانباي الدى- ارتىنا بىردەي مەيىرمەن قارايتىن، ادامدى كىسىلىگىنە قاراي سىيلاپ، قۇرمەتتەيتىن كوشەلى كىسى ەدى. تاعدىرلارى ۇقساس زيا سامەدي، جاعدا بابالىقوۆ، قابدەش ءجۇمادىلوۆ، بىرگە قىزمەتتەس بولعان مۇزافار الىمبايەۆ، انۋاربەك دۇيسەنبيەۆ، بالاسى قاتارلاس تۇرسىن جۇرتبايەۆپەن سىرلاس دوس، نيەتتەس بولاتىن. كۋرستاستارىنىڭ ءبارى قۇرەكە دەپ تۇگەل توبەسىنە كوتەرۋشى ەدى. اسەت مەكتەبىن قايتا تىرىلتكەن، قازاقتىڭ قوبىز ءۇندى عاجايىپ ءانشىسى، ىشكى سارايى تاپ- تازا پەرىشتە مىنەز دانەش ەكەۋىنىڭ شىعاردا جاندارى عانا بولەك ەدى» …

ەگەر قۇراعاڭ ءوز ورتاسىنا سونداي سىيلى، ۇلكەنگە جاقسى ءىنى، كىشىگە قامقور اعا بولا بىلمەسە، مۇزافار الىمبايەۆ، قوعاباي سارسەكەيەۆ، رىمعالي نۇرعالي، ەسەنباي دۇيسەنباي، ورازاقىن اسقار، قاستەك بايانباي، مارفۋعا ايتقوجا باستاعان قازاقتىڭ قابىرعالى اقىن- جازۋشىلارى اھ ۇرىپ جوقتار ما ەدى؟ !

ەسەنباي اقىن:

بيىككە ءدايىم ورلەگەن،

بيلىك تە قۋماي، بۇلدانباي.

الىستاپ كوڭىلى كورمەگەن،

جاقىنىم ءوتتى – قۇرمانباي!

ەسكە الام ەندى ەگىلە،

ۇلى ادام ەدى نۇر ماڭداي.

كەۋدەسى تاريح، شەجىرە،

عۇلامام ءوتتى – قۇرمانباي!

– دەپ ەگىلىپ ەدى.

كوزى ءتىرى بولعاندا قۇرەكەڭ قارقاراداي بولىپ، توقسانعا تولىپ ورتامىزدا وتىرار ەدى… الايدا، توقسان ەمەس، سەكسەنىن دە كورمەي كەتكەن قالامگەردىڭ ەكىنشى ءومىرى – رۋحاني تىنىسى باستالىپ كەتكەلى دە ونداعان جىلداردىڭ ءجۇزى بولدى. ەلى امان، جۇرتى تىنىش. بالالارى مەن نەمەرە- شوبەرەلەرى ءوسىپ جاتىر. قاراشاڭىراعىنىڭ ءتۇتىنىن سوندىرمەي روزا اپامىز ۇستاپ وتىر. مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگەن شىعارمالارى نەشە بۋىن جەتكىنشەكتەرىمىزدىڭ بويىنا ءنار قۇيىپ كەلەدى. ارا- تۇرا بولسا دا كىتاپتارى قايتا باسىلىپ شىعىپ جاتىر. ۋاقىت وزعان سايىن قۇرمانباي ەسىمىنىڭ جارقىراپ، تولىبايەۆ الەمى تولىسا تۇسەرىنە ەش كۇمان جوق.

نەسىپبەك ايت ۇلى

اقىن، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

دۇكەن ءماسىمحان ۇلى

اقىن، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

استانا