جۇلدىزدار اراسىنان جول ىزدەگەن

01

اقىن شاھيزادا ابدىكارىموۆتىڭ پوەزياسى تۋرالى وي – تولعاۋ

ارلى دا ادال ادام بالاسىنا نە جەتپەيدى؟

جەتپەيتىن نەگىزگى نارسەلەردىڭ ءبىرى عانا ەمەس، باستىسى – اقىن شاھيزادا ابدىكارىموۆتىڭ تۋىندىلارىنداي شىندىق پەن وزەكتەس جۇمىر دا جالىندى جىرلار. ونىڭ جىرلارى – قاي كەزدە جازسا دا، كوبىنە- كوپ ەسكىرمەگەن، الداعى ۋاقىتتا دا ەسكىرمەس ەستى دە ەرەكشە ولەڭدەر. شاماسى، شاھيزادا اسا از جازاتىن بولۋى ءتيىس. وندا دا جازباۋعا شاماسى جەتپەي قالعاندا عانا قاعازعا قۇياتىن بولۋى ءتيىس. ويتكەنى، مەن ونىڭ ولەڭدەر توپتامالارىن مەرزىمدى باسپا ءسوز بەتتەرىنەن تىم سيرەك كورىپپىن. سوندىقتان دا ونىڭ «گلادياتور» اتتى كىتابى شىققانىن ەستىگەندە، كادىمگىدەي قۋاندىم. مۇندا اقىننىڭ ماعىنالى عۇمىر بەل- بەلەستەرى، تەك ءوزى تاپقان، جارقىراتىپ اشقان ونەرلىك شىندىقتارى، ول شايقاسىپ جەڭگەن نەبىر ءومىر سۇمدىقتارى جاتىر.

بۇل لەپەس- لەبىزىمىزگە بۇلتارتپاس مىسال، ايشىقتى ايعاق كەرەك پە؟ ! وندا كىتاپتاعى «مەنىڭ ۇلى ءداستۇرىم» اتتى العاشقى ولەڭدى- اق العا تارتالىق:

داۋنينگ- ستريت، شامدالداردىڭ شاش نۇرىن،

كەيىن سەرپىل، حاتتامالار تاس مىعىم.

مەملەكەتتەر مامىلەلەسكەن كەڭ زالعا

كىرىپ كەلدى مەنىڭ ۇلى ءداستۇرىم!

كىرىپ كەلدى گۇل توگىلىپ جولىندا،

قوشەمەتشىل كىلەڭ لوردتار – سوڭىندا.

ەلباسىنا ءتاجىم ەتتى دونناڭىز،

پرەمەردىڭ ءسابيى بار قولىندا!

جەبەگەندە اۋليەم مەن انبيەم،

نارەستەگە نۇر سىڭىرەر بار كيەم.

جاقسىلاردىڭ شاراپاتى تيەتىن

ىرىمىمدى قايدان ءبىلدىڭ، البيون؟ !

كوڭىل شىركىن – كوگىن توككەن سايا باق،

ەلباسىمىز ءسوزىن جۇپتاپ، ايالاپ،

تەبىرەندى ءبىر ءسات،

توني ءبلەردىڭ

جاس ءسابيىن قۇشاعىنا اپ ايالاپ.

ەگە بولماي ءبىر اكەنىڭ تاعىنا،

«ەرجەتسىن، – دەپ.

– ادامزاتتىڭ باعىنا» –

ازيانىڭ ديدارىنان تامعان نۇر

ەۋروپانىڭ تاراپ جاتتى قانىنا!..

ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ تۋرالى ەرەكشە جىر، ەستى ولەڭ بۇل. ەرەكشە ءارى ەستى بولاتىنى، بۇل – قازاقتىڭ كەمەل دە كەمەڭگەر ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك قىرىنا ارنالعان ناعىز توگىلىپ تۇسكەن توسىن دا تاماشا جىر. مىناۋ – نەنى جازسا جازاتىنداي- اق، ماقتانساق – ماقتاناتىنداي- اق تاريحي ءسات، جاڭا دا جاسامپاز شىندىق ەمەس پە؟ ! شاھيزادا بۇل ساتتە حالقىمىزدىڭ ۇلى ءداستۇرىن اينالا الەمگە پاش ەتىپ، ماقتان تۇتىپ وتىر.

ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ وسىناۋ ۇلى ءداستۇرى – ەن جاتقان، باسقا ۇلتتارمەن تەرەزەسى تەڭ جاتقان، كەيىنگى كەزدەرى بوتەندەر تۇگىلى ءوزى دە باعالاپ تانىپ، توبەسىنە كوتەرە الماعاندىقتان باعى كەم جاتقان – قياپات تا قات- قات قازىنا ەمەس پە؟ ! جالعاستىرماساق – تولىقپاي، جوعالادى؛ جاستارىمىزعا ءبىلدىرىپ، ەگەمەن ەلىمىز ومىرىندە قولدانىپ، قانىمىزعا سىڭىرمەسەك – ومالادى ول. ايتپاقشى، بۇل ادال دا ارلى الاش جاعاسىنا عانا ەمەس، قالىڭ دا قايمانا قازاق بالاسىنا تۇگەل قاجەت قاسيەتتى شىندىق بۇل.

ۋا، ءتاڭىرىم، قىزىعىڭا جولىقتىر

ادامزاتتىڭ بالاسىن.

ەكى عاسىر ءبولىپ تۇر

بەسىگىم مەن بەيىتىمنىڭ اراسىن…

شۇكىر، ءازىر ءبۇتىنمىن،

«سول باياعى… قوڭىرتوبەل تىرشىلىك…» .

جالعان باققا تۇكىردىم،

ورمان- باققا شانشىپ كەتتىم ءبىر شىبىق…

تونىكوكتەي «باسى باردى يەمىن» ،

ءبىراق بيلىك قۇرا الساق…

مەن دە وزىمشە وتانىمدى سۇيەمىن،

مىنبەرلەردە تۇرماسام دا ۇران ساپ…

جانىما، ارىم، قۇتپان بول!

جازا باسسام – كىركەۋكەمدى وق بۇزسىن!

بەسىگىمنەن شىققان جول

بەيىتىمە امان- ەسەن جەتكىزسىن!

اقىن شاھيزادا ابدىكارىموۆ بۇل ولەڭىندە دە ادۋىن. ءوز ۇستانىمىنان دا، قازاقتىڭ قاسيەتتى بولمىس- بىتىمىنەن دە ءبىر قارىس بولىنگىسى جوق. الاشىنا ايتار اق ءسوزى – سەرتى. ءبىراق ونىڭ دا جىر جازعاندا وت، قالعان كەزدەردە ەت جۇرەگىنە مىنا جاڭا نارىقتىق ءومىر، جابايى كاپيتاليستىك جۇيە قاتتى سالماق ءتۇسىرىپ، الاڭداتقان، ۋايىمداتقان كۇيى بار. ءتاڭىر بۇيىرتسا «ەكى عاسىر ءولىپ تۇرعان» بەسىگى مەن بەيىتى اراسىندا ءالى تالاي ارپالىس ءومىر بار.

اقىن شاھيزادا ابدىكارىموۆتىڭ الەمى – ءتورت قۇبىلاسى تەڭ جالپاق جازيرا (بۇل – ءبىرىنشى ولشەمى) ، اعىپ جاتقان داريا سىرى، قولات- قولات قۇمى قىرى بار، جايقالىپ تۇرعان باۋى مەن اسقار الا تاۋى بار (بيىكتىك – ەكىنشى ولشەمى) ، تەرەڭ كولى (ويى) مەن تارتىلماعان ارال تەڭىزى (سەزىمى) بار (تەرەڭدىك – ءۇشىنشى ولشەمى) ، باي دا بايتاق، جيدەلىبايسىن الەم. مۇنىڭ ءبارىن ارالاۋعا، ەڭ باستىسى – جاي ساياحاتتاپ كورىپ، «جيگۋليمەن» جەلىپ وتپەي، سارالاۋعا، بار قازىناسىن بەرەكەلى بازار عىپ، سۇلۋلىعىن ءسىڭىرىپ اجار عىپ، ءتاڭىر تاۋىنا شىعىپ تۇلەپ، اق جاۋىن ارالىنا ءتۇسىپ تازارىپ، ياعني، شاھيزادا ابدىكارىموۆ الەمى ناق مىناداي- مىناداي دەپ دارالاۋعا كوپ ۋاقىت قانا قاجەت ەمەس، باستان كەشكەن زەردەلى زەرتتەۋ، تالماي تانىر تالانت- تۇلپارىڭدى ەرتتەۋ كەرەك.

اللا قالاسا، اماندىق بولسا، الداعى ۋاقىتتا بۇعان دا جەتەرمىز. بۇل – ادام- ازامات ابدىكارىموۆ ءۇشىن ەمەس، ۇلى مارتەبەلى ادەبيەتىمىز ءۇشىن كەرەك. وعان قوسا، كەيىنگى ۋاقىتتا دارۋ ۋىزبەن دە ەمەس، بال تاتىعان سارى قىمىزبەن دە ەمەس، قورەگى از كوك سۋمەن اۋىزدانىپ، شەلەك- شەلەك شالاپپەن قاناعاتتانىپ قالعان قالىڭ وقىرمان – الەۋمەت تۇزەلۋى ءۇشىن دە كەرەك.

ال ازىرشە وسى جولى اقىن ابدىكارىموۆ الەمىن كوكتەي ءوتىپ، ءبازبىر بيىك، تەرەڭدىكتەرىنە عانا جەتىپ، ماحامبەتتىڭ قامشىسىنداي جىر- جەبەسىن بىرەر اتۋمەن، تەڭىزدىڭ ءدامىن تامشىسىنان تاتۋمەن قاناعاتتانايىق.

مىنە، اقىننىڭ «تاقىركولدە» دەگەن ولەڭى. ءۇزىندى كەلتىرەيىن:

جانارىمدا – الپار ايماق،

جانارىمدا – ابات كول.

كەكىلىمنەن تارتادى ويناپ،

سايدان سوققان سابات جەل…

الدەنەگە سۇيىنەمىن،

شاتتىق شىرەپ جۇرەكتى.

كىندىگىنەن دۇنيەنىڭ

قوس قۋانىش شىر ەتتى.

تىڭدا، كوكتەم، سابىر ەت تە،

(كوزىمە جاس ىركىلدى) .

تالعات ۇشتى تاعى كوككە!..

جەڭەشەم امان ۇل تۋدى.

قوس قۋانىش قۇتتى بولسىن، حالايىق.

اقىننىڭ ءاربىر جىرى – قۇتتى قايران بەل، ءبىر سايران كول، جازى جايناپ، قازاندا قۇرت- ىرىمشىك قايناپ جاتقان جايراڭ ەل… مىسالعا، مەن اقىننىڭ وسى جيناقتاعى ارناۋ ولەڭدەرىنە تۇگەل دەرلىك كوڭىلىم تولىپ، قاتتى ءسۇيسىندىم. «پيندار اقىنعا» قاتتى قىزىعىپ، «پۋشكيندى وقىعاندا» ىشىنە ەنىپ كەتىپ، «قولىڭدى قالتىراتپا، باۋىرىم، مۋشكەتتى ات» دەگىم كەلىپ تۇردى دا، اقىنعا دا، الاشقا دا ورتاق «اباي ەسكەرتكىشىنە» كەلىپ تاعزىم ەتتىم. اقىن شاھيزادا بالاسىنىڭ ابىز اتاسىمەن تىلدەسۋىنە قۇلاق سالدىم.

ساۋمىسىڭ، قازاعىنا قۇتپان شالىم،

تاۋ- ءمۇسىن الماتىنىڭ جۇتقان شاڭىن.

دالاسىن جيدەبايدىڭ كورسەتپەي مە،

قاراسىن قاراۋىلدىڭ تۇتقان ساعىم.

تومەندە سارىارقانىڭ سازى قالدى،

توبەڭدە – جەتىسۋدىڭ جازى ماڭگى.

بايلاۋسىز بايقوڭىردان كەلدىم ساعان،

العاۋسىز ايتقىم كەلىپ بازىنامدى.

اسىلى، اباي جەكە باسى جالقى دا جالعىز بولعانمەن، ول – «قالىڭ ەلى – قازاعى، قايران جۇرتىنىڭ» ابايى. جۇمىر جەر بەتىندەگىلەر قازىناسىنا قول جەتكىزە السا، ۇعىپ- تۇسىنە السا، ول – ادامزاتتىڭ دا ابايى. ايتپاقشى، مۇنداعى ءبىر ەرەكشەلىك – اباي ادامزاتقا – باسقا ۇلتتارعا ءوزى بارمايدى، ولار ابايعا كەرەك ەمەس، ال ولارعا اباي وتە كەرەك؛ ويتكەنى، ابايدى بىلمەسە – بۇلاردىڭ ءبىر اقىلى، ءبىر سىباعاسى، ءبىر قۇتى كەم. ەندەشە، بۇلار – قاي- قايسىسى دا ەستى ەل، تولىق ادام بولۋ ءۇشىن ابايدى تاۋىپ- تانىپ، قازاقتىڭ ۇلى اقىنىمەن تابىسۋعا مۇقتاج دا مۇددەلى. جيدەلىبايسىن دا جۇمباق قۇبىلىس بولعاندىقتان، بارشا ادامعا ورتاق ەتەنە اقىن بولعاندىقتان تاني السا، تۇسىنە السا، شۋاق- شاراپاتىنا بولەنە السا، اركىمنىڭ ءوز ابايى بار.

ولەڭدەگى ءومىربايان دەگەننەن شىعادى، پروزادا اۆتور «مادام بوۆاريدان» (فلوبەر) بولەك وزگەلەر – بانديت پەن باسكەسەر دە بولا الار؛ دراماتۋرگ تە سولاي، سىنشى دا وزىنەن الىستاپ، اقيقات اۋىلىنا كوشىپ الىپ، تۋرا بي بولۋ قولىنان كەلمەسە، تۋعاندى بي بولىپ كورەر. ال اقىن كىمدى جازسا دا، نەندەي كەندى قازسا دا – الدىمەن دە، كەيىن دە، اقىرىندا دا ءوزىن جازادى. جان سىرىن اشىپ، جۇرەك وتىن توگىپ سالادى.

جىلدارىم- اي…

ماحابباتقا ماس بولعان،

ءلايلىپ شىعىپ ء«لايلى- ءماجنۇن» داستاننان!

قوسوبادا بەكەجاندى بايلاپ اپ،

قىز جىبەكتىڭ اق بىلەگىن جاستانعان!

جىلدارىم- اي…

زامانامەن ۇندەسكەن،

اللاڭىزبەن انادايدان تىلدەسكەن!

ايداھاردىڭ ارقاسىندا مىزعىپ اپ،

جولبارىستىڭ جوتاسىنا مىنگەسكەن!

اتالمىش جىر تولقىن اتىپ جالعاسا تۇسەدى. قالعان شۋماقتارى دا ولقى ەمەس. ول الاشتىڭ اناسى – سىردارياعا ارنالعان جىرىندا سەرپىلىپ، «ولگەندى ءتىرىلتىپ، وشكەندى جاندىرعانداي» كۇي تانىتادى.

التىن باسىڭ داۋعا قالىپ،

اعايىننىڭ اراسىندا؛

اي استىندا اۋناپ اعىپ،

الىسقا ۇزاپ باراسىڭ با؟ !

…اكىمياتتىڭ تۇعىرىنان

كوزدى الدايدى قايىم شاعىڭ:

جارداي اتان جۇمىرىڭنان

جۇقپاي وتكەن جايىن شاھىڭ.

قۇرىعان سوڭ نار قامىسى،

ىرىلدايدى ىڭىرانىپ،

سىردىڭ سوڭعى جولبارىسى

كوكىرەگىمە كىرىپ الىپ.

مەنىڭ بۇل جىردى وقىعاندا كۋا بولعان وقيعام – سىردىڭ سوڭعى جولبارىسىنىڭ ءتىرى ەكەندىگى، شاھيزادانىڭ مىنا ولەڭىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعى. ال بۇل – «ايداھاردىڭ ارقاسىندا» مىزعىپ الۋدان دا اسقان، «جولبارىستىڭ جوتاسىنا مىنگەسۋدەن» دە ماڭىزدى جاڭالىق. ەندىگى ماسەلە – وسى جولبارىستى ءولتىرىپ الماۋدا، كەرەك دەسەڭىز، ونى ءوسىرىپ- كوبەيتۋدە. بۇل قاستەرلى مىندەتتى ورىنداپ، جۇزەگە اسىرۋعا جاعداي بار ما؟ ارينە. ول – اقىن شاھيزادا ابدىكارىموۆتىڭ ءوز جىر ارناسىن سۋالدىرماي، جىردىڭ نار قامىسىن جايقالتا بەرۋى.

مەن اقيىق اقىنىمىز، شاھيزادا ابدىكارىموۆتىڭ بۇل بيىكتەن دە كورىنەرىنە كامىل سەنەمىن. ماقالامنىڭ سوڭىندا نۇكتە رەتىندە ونىڭ «الىپتارمەن تىلدەسۋ» اتتى جىرىنىڭ سوڭعى شۋماقتارىنا جۇگىنسەم، بۇعان جانە كوز جەتەدى:

جۇلدىزدارمەن تالاسسام، نازىم عوي ول بىلدىرگەن،

اراسىنان سولاردىڭ ءوزىمدى ىزدەپ ءجۇرمىن مەن.

بولماعان سوڭ بىردەڭە… «ۇقساپ باعىپ» نە كەرەك،

ابايلاماي ابايىڭ ايتقان شىعار… كىم بىلگەن؟

و، مىقتىلار، مىقتىلار – ۇلىلىقتىڭ ءۇردىسى،

«مىقتى بولماي نەمەنە، مىقتى بولسا تۇرمىسى؟ » –

دەپ ەم نالىپ…

فراگى شۇرىق- تەسىك پۋشكيننىڭ

ماعان قاراي بۇرىلدى مۋشكەتىنىڭ ۇڭعىسى.

ءجا، عافۋ ەت…

اقىندىق – ايبار ەمەس زاتى ۋاق،

ءداۋىر تۇرار سىرتىڭدا قارىمىڭدى باقىلاپ.

الەكساندر سەرگەيچ ءمۇلت جىبەرمەس بۇل جولى،

قالتىراماي قولىڭا قالامىڭدى ال، اقىماق!

ابايىمىزدى ايتپاعاندا ادامزاتتىڭ ۇلى اقىنى الەكساندر پۋشكيننىڭ ءبىزدىڭ اقىنىمىزدىڭ قادامىن قۇپتاپ، قالامىن قورعاپ جاتسا، ەندى نە كەرەك! سىردىڭ سوڭعى جولبارىسى شاھيزادا ابدىكارىموۆتىڭ جىر- قامىسىندا ءتىرىلىپ قانا قويماي، قۇتى تايماعان، قازىناسى ورتايماعان قىزىلوردانىڭ نۇر- نامىسىندا دا، بالكىم، بالپ- بالپ باسىپ جۇرەتىن بولار الداعى ۋاقىتتا…

باقىت ساربالا ۇلى