انتروپوگەنەز سىرى

10پالەوليت، نەوليت، پلەيستوتسەن جانە وزگە داۋىرلەردە ادامزاتتىڭ پلانەتا بەتىنە تارالىپ، تۇبەگەيلى قونىستانۋىنا جول اشقان ۇلى كوشتەر مەن ميگراتسيالىق ۇدەرىستەر، تاريحي تۇرعىدان كەلگەندە، ءالى دە تولىق سىرى اشىلا قويماعان انترو­پوگەنەز اقتاڭداقتارىنىڭ قاتارىنا جاتا­دى، ويتكەنى، ول ماسەلەلەرگە قاتىستى عىلىم الەمىندە قالىپتاسقان جالپى مالىمەتتەر بولعانىمەن، انتروپوگەنەزدىڭ كۇللى سىرىن اشاتىن امبەباپ تا جۇيەلى زەرتتەۋ جۇمىستارى ءححى عاسىردىڭ باسىنا دەيىن تۇبەگەيلى قولعا الىنباي كەلگەن بولاتىن.

مىنە، ءدال وسى تۇرعىدان كەلگەندە، 2008 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوتەرگەن جاھاندىق باستامانىڭ ورنى بولەك. ول باستاماعا فرانتسيانىڭ ءىرى عىلىمي ورتالىقتارى قولداۋ كورسەتىپ، ءدال سول جىلى پاريج قالاسىنداعى يۋنەسكو-نىڭ باس عيماراتىندا ۇيىمداستىرىلعان «حالىقتاردىڭ العاشقى ۇلى كوشى» («First Great Migrations of Peoples») اتتى ءبىرىنشى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءمانىنىڭ زور بولعانى كۇمان تۋدىرمايدى. ەڭ باستىسى، بۇل شارا جوعارىدا اتالعان جاھاندىق انتروپوگەنەزدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا باعىتتالعان ەڭ العاشقى ءارى ناقتى قادام بولدى.
بۇلاي دەۋگە تولىق نەگىز بار. ءويت­كەنى، الەمنىڭ جۇزدەن اسا كاسىبي ارحەو­لوگ، بيوارحەولوگ، پالەوانتروپولوگ، ميكروبيولوگ، گەنەتيك، گەوگراف جانە لينگۆيست عالىمدارىمەن قاتار، راديو­مەتريكالىق زەرتتەۋ ورتالىقتارى ماماندارىنىڭ باستارىن ءبىر مەزگىلدە ءبىر جەرگە توعىستىرعان ءدال مۇنداي ىرگەلى ۇنقاتىسۋ الاڭى ەشقاشان جانە ەشقايدا بوي كوتەرىپ كورگەن ەمەس-ءتىن.

ءدال وسى تۇستا، بىتەر ءىستىڭ باسىنا جاقسى كەلەر قاسىنا دەمەكشى، بۇل جاھاندىق جوبانىڭ باستاماشىسى دا، ۇيىمداستىرۋشىسى دا، ىسكە اسىرۋشىسى دا حالقىمىزدىڭ تۇعىرى بيىك تۇلعا­لارىنىڭ بىرەگەيى، بۇگىنگى تاڭدا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلگەن ءىرى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى ءارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋنەسكو اياسىنداعى تۇراقتى وكىلدىگىن كوپ جىلدار بويى باسقارعان پاسسيونار ديپلومات ولجاس سۇلەيمەنوۆ ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋدىڭ ءجونى بار. سەبەبى، دۇنيەتانىمى تەرەڭ عۇلاما زاماناۋي فورۋمنىڭ تارتىمدى دا تاعىلىمدى بولۋىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن جانە الدىن الا ويلاستىرىلعان دايىندىق جۇمىستارىن باستان اياق ءجىتى قاداعالاپ، ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ، ايانباي تەر توككەن. بۇل سيپات اسا ۇقىپتىلىقپەن جاساقتالعان كونفەرەنتسيا باعدارلاماسىنان، تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن سەزىلەدى.

ماسەلەن، كونفەرەنتسيانىڭ: «افري­كادان امەريكاعا دەيىن. پلانەتا بەتىنە قونىستانۋ»; « ۇلى كوشتەر. ورتاق مۇرا»; «ەۋروپاداعى العاشقى قونىستاردان باستاپ، ەڭ سوڭعى ۇلى كوشكە دەيىن»; « ۇلى كوش تولقىندارىنداعى كوشپەلى وركەنيەتتەر» اتتى ءتورت سەسسياعا جىكتەلگەن ءىرى باعىتتارى بويىنشا اقش، نيدەر­لاند، ينديا، يتاليا، قازاقستان، قىتاي، پەرۋ، رەسەي، ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا سىندى ون مەملەكەتتەن ار­نايى شاقىرىلعان 17 عالىم وتە وزەكتى بايان­دامالار جاسادى. فورۋمعا قاتىسقان وزگە عالىمداردىڭ اراسىندا دا اتالمىش عىلىم سالالارىنىڭ وكىلدەرىمەن قاتار، سالا­ارا­لىق زەرت­تەۋ­لەردىڭ ماي­تال­­مان مامان­­دارى، ونىڭ ىشىندە، كوش­­پەلى ءور­­كە­نيەت­تەردى زەرتتەۋشىلەر مەن مادە­نيەتتانۋشىلار دا بولدى. باع­دارلاماعا ەنگەن عىلىمي باياندا­مالار­دىڭ بارلىعى دەرلىك ءوزىن­دىك ەرەكشەلىكتەرىمەن قاتار، تەرەڭ ماز­مۇن­­دى­لىعىمەن زاماناۋي فورۋمعا دەن قويعان سالا عالىمدارىمەن قاتار، پاريج­­د­ىڭ زيالى جۇرتشىلىعىنىڭ دا ىقى­­لاسى مەن ريزاشىلىعىنا يە بولدى. سون­­دىق­تان تانىم مەن تاعىلىمعا تولى فورۋم­­نىڭ اتموسفەراسى مەن ءمان-ماعى­نا­­سىن وقىرمان تولىق سەزىنۋ ءۇشىن، اڭگى­مەنى تولىعىراق تارقاتۋدىڭ ءجونى كەلىپ تۇر.

ايتسا ايتقانداي-اق، كونفەرەنتسيا­نىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا ءسوز العان فران­تسيانىڭ گەنەتيك عالىمى، دوكتور ەۆەلين ەيەر «گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىك جانە قونىستانۋ تاريحى» دەگەن ىرگەلى تاقىرىپتىڭ ءمانىن اشسا، ونىڭ جەرلەسى، پۋاتە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، پالەوليت ءداۋىرىن زەرتتەۋشى كاسىبي مامان روبەرتو ماكيارەللي ءوز بايانداماسىن «ارابيا ارقىلى افريكادان ازياعا: ۇلگىلەر، بولجامدار جانە ادامزات قونىس­تارىنىڭ العاشقى كەزەڭدەرىنىڭ دالەل­دەرى» دەگەن تاقىرىپقا باعىشتادى.

يتاليانىڭ بولونيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، پالەوانتروپولوگ فيورەنتسو فاككيني «ميگراتسيالىق تولقىندار جانە ادامزات پايدا بولعاننان بەرگى ۇلى كوشتەر: پالەوانتروپولوگيالىق جانە مادەني كوزقاراس» دەگەن اۋقىمدى ماسەلەگە توقتالدى. ال پەرۋدىڭ دجوردج فوستەر اتىنداعى زەرتتەۋ قورىنىڭ وكىلى، دوكتور ەلمو لەون كانال «امەريكا حالىقتارىنىڭ پلەيستوتسەن داۋىرىندەگى شەكاراسى» دەگەن ءىرى تاقىرىپتىڭ ءتۇيىنىن تارقاتتى.

الەمنىڭ عىلىم قورجىنىندا ەكشەل­­گەن دالەلدى ايعاقتار مەن ناقتى دايەك­تەرگە نەگىزدەلگەن مەنىڭ عىلىمي بايان­­دامام «بايىرعى امەريكالىق «ءۇندىس­تەردىڭ» ازيادان قونىس اۋدارۋى جانە ولاردىڭ التايلىق تەگى» دەگەن وزەكتى تاقىرىپقا ارنالدى.

كونفەرەنتسيانىڭ ەكىنشى سەسسياسىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگەن باياندامالارعا دا عىلىمي جۇرتشىلىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى ەرەكشە بولدى. ەلىمىزدىڭ ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، پالەوليت، نەوليت جانە انتروپوگەنەز باعىتتارىنىڭ ءىرى مامانى جاكەن تايماعامبەتوۆ ءوز بايانداماسىندا «قازاقستان – ەۋرازياداعى ەڭ بايىرعى مادەني ورتالىقتاردىڭ ءبىرى» دەگەن تاقىرىپقا توقتالدى. امەريكانىڭ پەنسيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، ارحەولوگيالىق انتروپولوگيا مامانى دين ر.سنوۋ «حالىقتاردىڭ كوشى-قونى جانە قازاقستاننىڭ ارحەولوگيالىق الەۋەتى» دەگەن ماسەلەنى قوزعادى. فرانتسيانىڭ پرەۆەنتيۆتىك ارحەولوگيا جونىندەگى ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەس­سورى پاسكال دەپاپ «پلەيستوتسەن داۋىرىندەگى ەۋروپاعا قونىستانۋ: ۇزىلىستەر مەن جالعاستىقتار» دەگەن ءتۇيىندى ماسەلەنى تىلگە تيەك ەتتى. ينديادان كەلگەن گەنەتيك، بومبەي قالاسىنداعى بيولوگيا عىلىمدارى مەكتەبىنىڭ يممۋنولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشىسى، دوكتور راماسامي پيتچاپپان «دراۆيدتىك مادەني ەۆوليۋتسيانىڭ گەنومدىق سالدارى» دەگەن ماسەلەنىڭ ءمانىن اشتى.

كونفەرەنتسيانىڭ ءۇشىنشى سەسسياسى دا ساليقالى باياندامالارعا تولى بولدى. مۇندا ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان نەوليت سالاسىنىڭ مامانى، فرانتسيا پروفەسسورى جان گيلەن ءوز بايانداماسىندا «ەۋروپاعا العاشقى قونىستانۋ: ميگراتسيا ما، الدە مادەني ديففۋزيا ما؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن ىزدەدى. ۇلىبريتانيالىق ارحەولوگ، بەلفاست قالاسىنداعى كورولدىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى، پروفەسسور دجەيمس مەللوري ءوز بايانداماسىندا «تاريحتان بۇرىنعى ەۋرازياداعى كوشى-قون: ارحەولوگيا مەن ءتىلدىڭ ارا-قاتىناسىنىڭ ماسەلەلەرى» دەگەن وزەكتى تاقىرىپتى تالدادى. نيدەرلاندىق پرو­فەسسور دجوردج ۆان دريەم «گيمالاي تىلدەرى جونىندەگى جوبا. ۇلكەن گيمالاي اۋماعىنداعى لينگۆيستيكالىق قاۋىم­نىڭ بۇرىنعى تاريحى: جاڭا گەنەتيكا­لىق ماتەريالداردىڭ تۇسىنىكتەمەسى» دەگەن اۋقىمدى ماسەلەنىڭ ءمانىن اشتى. رەسەيدەن كەلگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆەرا بۋدانوۆا ءوز بايانداماسىن «حالىقتاردىڭ ۇلى كوشى: وزگەرىس زاما­نىن­داعى ەتنيكالىق احۋال» دەگەن ماسەلەگە ارنادى.

كونفەرەنتسيانىڭ ءتورتىنشى سەسسياسى تۇتاستاي ۇلى كوش كەزىندەگى كوشپەلى وركەنيەتكە باعىشتالدى. ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان پاريجدەگى شىعىس تىلدەرى مەن وركەنيەتىن زەرتتەيتىن ۇلت­تىق ينستيتۋتتىڭ پرەزيدەنتى، پرو­فەسسور جاك لەگران ءوز بايانداماسىن «كونتينەنتالدىق ەۋرازياداعى كوشى-قوندارعا قاتىستى تاريحي ۇدەرىستەر، ولاردىڭ جاي-كۇيى مەن شەكتەۋلەرى: كوشپەلى باقتاشىلىقتىڭ بالاماسى» دەگەن ءىرى تاقىرىپتى تىلگە تيەك ەتتى. ال قازاقستاننىڭ الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، اكادەميك كارل بايپاقوۆ «ەۋرازياداعى تۇركى جانە يران حالىقتارى: كوشى-قوندار جانە ءوزارا قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرى» دەگەن كەلەلى تاقىرىپتىڭ قىر-سىرىن اشىپ بەردى. قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ارحەولوگيا ينستيتۋتى اتىنان ءسوز العان دوكتور گۋو ۆۋ ءوز بايانداماسىن «ەرتەرەكتەگى (ب.ز.د. 1300-700 ج.) مالمەن اينالىسقان كوشپەلى قوعامنىڭ دامۋى مەن ونىڭ ەۋرازيا دالاسىنىڭ شىعىس ايماقتارىنداعى تاريحي ءمانى» دەگەن تاقىرىپتى قاۋزادى. «دالا كوشپەلىلەرى مەن التاي مادەنيەتى» دەگەن تاقىرىپتىڭ ءمانىن فرانتسيانىڭ سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، دوكتور انري-پول فرانكفور سارالادى.

بيىك دەڭگەيدە وتكەن ءبىرىنشى جاھاندىق فورۋمدى قورىتىندىلاي كەلە، ولجاس سۇلەيمەنوۆ ونىڭ كوزدەگەن نىساناعا تيگەنىن اتاپ ءوتىپ، بۇل ىرگەلى جوبانىڭ كەلەشەكتە الەمنىڭ باسقا ايماقتارىندا دا جالعاسىن تاباتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى 2009 جىلى اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىندە جەكە جيناق بولىپ باسىلىپ شىقتى.

2011 جىلى ولجاس سۇلەيمەنوۆ باستاماشى بولعان مەگاجوبا ءماندى جالعاسىن قايتا تاپتى. امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ نيۋ-يورك قالاسىنداعى الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى ءبىلىم وردالارىنىڭ ءبىرى – كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگى مەن اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتتىڭ گارريمان ينستيتۋتى بىرلەسە وتىرىپ، ادامزاتتىڭ العاشقى ۇلى كوشتەرىنە باعىتتالعان ەكىنشى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانى دا وتە تابىستى وتكىزدى جانە ول فورۋمنىڭ تەزيستەرىن الەمگە تانىمال «Springer» باس­پاسى 2015 جىلى «Mobility and Ancient Socity in Asia and the Americas» («ازيا مەن امەريكا قۇرلىقتارىنداعى كوشى-قون جانە بايىرعى قاۋىم») دەگەن كوز تارتار ايدارمەن اعىلشىن تىلىندە جەكە جيناق ەتىپ باسىپ شىعاردى.

حرونولوگيالىق تۇرعىدان، بۇل تۋىن­دىنى جوعارىدا اتالعان ءبىرىنشى حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيا تەزيستەرىن توپتاستىرعان كولەمدى عىلىمي جيناق­تىڭ جالعاسى دەۋگە لايىق. سولاي بولا تۇرعانمەن، اقش-تا وتكەن ەكىن­شى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ كۇن ءتار­تىبىندەگى كوكەيكەستى ماسەلەلەر تەك عالامدىق انتروپوگەنەزدىڭ كوكجيەگىن عانا كەڭەيتىپ قويعان جوق، سونىمەن قاتار، ولار كۇللى تۇركى الەمى ءۇشىن دە، ونىڭ ىشىندە ءوز ەلىمىزدىڭ مەرەيى ءۇشىن دە، سونداي-اق، الەمدىك تۇركولوگيا عىلىمى ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى مانگە يە بولدى. بۇلاي دەۋگە جاڭا جيناققا ەنگىزىلگەن ءتۇيىندى دە تاتىمدى عىلىمي باياندامالار تولىق نەگىز بولا الادى.

بىرىنشىدەن، 13 تاراۋدان تۇراتىن بۇل جيناققا اقش، ارگەنتينا، ازەربايجان، بەلگيا، برازيليا، گەرمانيا، دانيا، قازاقستان، رەسەي جانە چيلي مەملەكەتتەرىنەن ارنايى شاقىرىلىپ، كونفەرەنتسياعا سۇبەلى ۇلەس قوسقان جيىرماعا تارتا كاسىبي انتروپولوگ، ارحەولوگ، گەنە­تيك جانە لينگۆيست عالىمداردىڭ ىرگەلى زەرت­تەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى توپتاستىرىلعان.

ەكىنشىدەن، الگى جيناققا ەنگەن عالىمداردىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ نىساناسى، نەگىزىنەن، پلەيستوتسەن ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە، شامامەن، 20000 — 15000 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ ىشكى ازيا مەن سولتۇستىك ازيادان جاڭا الەمگە قونىس اۋدارۋىنا تۇرتكى بولعان ايماقتىق ميگراتسيالىق ۇدەرىستەردى سيپاتتاۋعا باعىتتالعان. جيناقتا، سونىمەن قاتار، الگى ۇدەرىستەردىڭ ورىن العان ءداۋىرى عانا ەمەس، گەوگرافيالىق شەبى مەن شەڭبەرى دە، سونداي-اق، ەۋرازيا مەن قوس امەريكا ماتەريكتەرىنىڭ بايىرعى تاريحىنا قاتىستى عىلىم الەمىندە قالىپتاسقان سان قيلى ءارى وتە دايەكتى وي-پىكىرلەر مەن ءتۇيىندى تۇجىرىمدار تەرەڭ ساراپتالعان.

ۇشىنشىدەن، ەكىنشى فورۋمدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعىنىڭ دا امەريكالىق «ۇندىستەردىڭ» انترو­پوگەنەزىنە تىكەلەي قاتىسى بار. سونىمەن قاتار، ەكى فورۋمنىڭ تەزيستەرىندە جي­ناقتالعان عىلىمي باياندامالاردىڭ ءبارى دەرلىك وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان باستاپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى ماقالا اۆتورىنىڭ ۇزدىكسىز اينالىسىپ كەلە جاتقان بايىرعى امەريكالىقتاردىڭ التايلىق تەگىنە قاتىستى عىلىمي ىزدەنىستەرىمەن ساباقتاس ءارى وزەكتەس.

تورتىنشىدەن، و باستا ەۋرازيادان باستالىپ، الدىمەن بەرينگيادا، سوسىن، امەريكا قۇرلىقتارىندا جال­عاس­­قان بايىرعى كوشى-قوندار مەن ەجەلگى قاۋىمداردىڭ تۇپكى تەگى تۋرا­لى بايان­دامالارى قوس جيناققا ەنگەن عالىم­داردىڭ جاڭا لەگى قالىپ­تاس­تىرعان پالەونتولوگيالىق، ارحەو­لوگيا­لىق، گەنەتيكالىق، تاريحي جانە لينگۆيستيكالىق پايىمدارى مەن تۇجى­رىم­دارى ءوز مونوگرافيالارىمىزدا [«ازيا – بەرينگيا – امەريكا نەمەسە امەريكالىق «ۇندىستەردىڭ» ازيالىق تەگى» (2003); «ازيا – بەرينگيا – امەريكا يلي ازياتسكوە پرويسحوجدەنيە امەريكانسكيح «يندەيتسەۆ» (2006); «ءتۇبى تۇركى وركەنيەت» (2009); «بايىرعى امەريكالىقتاردىڭ التايلىق تەگى» (2011); «كود ەۆرازي. نا پوروگە پياتوي تسيۆيليزاتسي» (2011); «ەۋرازيا كودى. بەسىنشى وركەنيەت قارساڭىندا» (2012); «عالىم، ساياساتكەر جانە ديپلومات جازبالارى» (2015); «جاھاندى جالعا­عان تەرەڭ تامىرلار» (2016)] ءتۇيىن­دەلگەن ءتول تۇجىرىمدارىمىز بەن پايىم­­دارىمىزدان مۇلدە الشاق كەتپەي­­دى، كەرىسىنشە، ولاردىڭ عىلىمي دايەك­­تىلىگى مەن وزەكتىلىگىن ودان بەتەر نىعاي­تىپ، بايىر­عى امەريكالىقتاردىڭ ەجەل­گى مەكە­نىنىڭ ىشكى ازياداعى التاي ەكەنىن عى­لىم­داعى ەڭ سونى ءارى شىنايى انترو­پو­­گە­­نەز­دىك ايعاقتارمەن ايشىقتاي تۇسەدى.

بەسىنشىدەن، قوس فورۋمنىڭ ەڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى – ولاردىڭ سوڭىن الا جارىق كورگەن ساليقالى جناقتارعا توپتاستىرىلعان جاھاندىق انتروپوگەنەز سالاسىنىڭ وزىق ويلى عۇلامالارىنىڭ عىلىمي جۇمىستارى مەن سىلتەمە جاسالعان وزگە دە عىلىمي دەرەككوزدەرىنىڭ تىزبەگى. ويتكەنى ول سىلتەمەلەردەن قوس حالىقارالىق فورۋم­نىڭ وزەگى مەن ارقاۋىنا اي­نالعان، و باستا افريكادان باستالعان ۇلى كوش­­تىڭ پلانەتا بەتىنە، ونىڭ ىشىندە، ال­دى­­مەن تاياۋ شىعىس ايماعى ارقىلى ەۋروپاعا، ودان سوڭ بىرتىندەپ ىشكى ازيا­عا، سودان كەيىن سولتۇستىك ازيا مەن بەرينگيا سىندى ۇلان-بايتاق گەو­گرا­فيا­لىق ايماقتاردى كوكتەي ءوتىپ، جاڭا الەم اتانىپ كەتكەن قوس امەريكا قۇرلىقتارىنا جانە اۆسترالياعا قونىس اۋدارعان بايىرعى ادامزات قاۋىمدارى تۋرالى كۇللى الەم عالىمدارىنىڭ انتروپوگەنەزدىك (تاريحي، گەوگرافيا­لىق، ەتنوگرافيالىق، پالەونتولوگيالىق، ارحەولوگيالىق، بيولوگيالىق، گەنە­تي­كالىق، راديومەتريالىق جانە لينگ­ۆيستيكالىق) تۇرعىدان جۇرگىزگەن جۇيەلى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىرى دە شەت قالماعان.

ماسەلەن، ەكىنشى جيناققا ەنگىزىلگەن: مايكل دەۆيد فراچەتتيدىڭ «نومادتىق كوشى-قون، ميگراتسيا جانە بايىرعى ەۋرازياداعى قورشاعان ورتانىڭ قىسىمى»; ج.ك.تايماعامبەتوۆتىڭ «العاشقى كەزەڭدەگى قازاقستانعا ادام­دار­دىڭ دەندەي قونىستانۋى جانە كەيىنگى پالەوليت داۋىرىندەگى ميگراتسيا»; تەادور شۋرردىڭ «سىبىردەن امەريكا قۇرلىقتارىنا دەيىنگى ادامزات كوشى-قوندارىنىڭ ىزىمەن: گەنەتيكالىق زەرت­تەۋلەر تۇرعىسىنان ءتۇيسىنۋ»; دجون م.ەرلاندەرسون مەن تودد ج.براجەنىڭ «جەبەنىڭ ۇشتارى، جاعالاۋ بويىمەن كوشىپ-قونۋ تەورياسى جانە ادامزاتتىڭ امەريكا قۇرلىقتارىنا قونىستانۋى»; دەۆيد گ.اندەرسون جانە تادەۋش گ.بيسسەتتىڭ «سولتۇستىك امەريكاداعى باستاپقى قونىستانۋ: تەڭىز دەڭگەيىنىڭ وزگەرۋى، جاعالاۋ بويىمەن جىلجۋ جانە ۇلى كوش»; گۋستاۆو پوليتيس، لۋسيانو پراتەس جانە س. يۆان پەرەستىڭ «امەريكا قۇرلىقتارىنا ازيادان اتتانعان العاشقى كوشى-قون: وڭتۇستىكامەريكالىق كوزقاراس»; مارك حۋبە، ۆالتەر نەۆەس جانە كاتەرينا ءحارۆاتيدىڭ «بايىرعى وڭتۇستىكامەريكالىقتاردىڭ كرانيال­دىق (باسسۇيەك) مورفولوگياسى: ادامزات­تىڭ جاڭا الەمگە تارالۋىن تۇيسىنۋگە تيگىزەتىن سەبى»; يوحاننا نيكولستىڭ «امەريكاعا قالاي قونىستاندىرىل­دى: لينگۆيستيكالىق ايعاق»; دجون ۋ.يۆەستىڭ «تۋىستىق، دەموگرافيا جانە قونىس­تانۋدىڭ پالەوۇندىستىك ءتارتىبى: كەيبىر باتىسكانادالىق كوزقاراس تۇرعىسىنان»; گالينا ەرشوۆا­ن­ىڭ «امەريكا قۇرلىقتارىنا قونىس­تانۋ­دىڭ پروبلەمالارى: بۇرىن­عى جانە جاڭا ماقساتتار مەن ۇستانىم­دار»; ە. دج. ديكسوننىڭ «كەيىنگى پلەيستوتسەن داۋىرىندەگى سولتۇستىك امەري­كاعا سولتۇستىك-شىعىس ازيا­دان قونىس­تاندىرىلۋى: ىرگەلى رەكونسترۋك­تسيالاۋ تۇرعى­سىنان جاڭاشا ءتۇيسىنۋ» جانە ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «ءۇشىنشى تولقىن: ۇلى كوشتەر جانە قولا داۋىرىندەگى وڭتۇستىك ارابيا­دان باستالعان ەكسپانسيا» سىندى عىلى­مي باياندامالاردىڭ قاي-قاي­سىسى دا انتروپوگەنەزدى زەرتتەۋگە تالپىنعان عالىمداردىڭ كەلەسى لەگىنە تاپتىرماي­تىن عىلىمي ىرگەتاس بولارى ەش كۇمان تۋدىرمايدى.

ءسوز سوڭىندا، الەمدىك ءمانى بار انترو­پو­گەنەزدىك سينتەزگە نەگىزدەلگەن ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن جوعارىدا اتالعان جاھاندىق فورۋم­دار­دىڭ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، بايىرعى امەريكالىقتاردىڭ تۇپكى تەگىنىڭ اۋەل باستا ازيادان وركەن جايعانىن توپشىلايتىن (بىراق اينالىم­عا ەنگەن كەزدە عىلىمي نەگىزى ءالى تولىق انىق­تالا قويماعان) گيپوتەزانىڭ بۇگىن­گى تاڭدا كۇللى عىلىم تۇرعىسىنان دايەك­تى دە دالەل­دى ايقىندالعان. دەمەك، ىرگەتا­سى مىق­تى جاھاندىق انتروپوگەنەز تەوريا­سى­نا اينالعانىنا بۇكىل الەمنىڭ كوزى جەتىپ وتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار.

ەندەشە، وسىدان 15000 نەمەسە 20000 جىلدار بۇرىن ىشكى ازياداعى التاي مەن سايان تاۋلارىنان تاۋەكەلگە بەل بايلاپ، قيىر شىعىستى بەتكە الىپ اتتانعان، سوڭىرا سولتۇستىك ازيا مەن بەرينگيا سىندى شەكسىز گەوگرافيالىق ايماقتار مەن كەڭىستىكتەردى كوكتەي ءوتىپ، كولۋمب زامانىنان بەرمەن قاراي جاڭا الەم نەمەسە امەريكا اتانىپ كەتكەن قوس قۇرلىققا اياق تىرەپ، سوندا قانات جايىپ، ولاردى تەڭ جايلاعان، الايدا، باسقىنشى كونكيستادورلار جىبەرگەن ورەسكەل قاتەلىكتىڭ سالدارىنان، وزدەرىمەن ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ۇندىلەرگە بالانىپ، ەرىكسىز «ۇندىستەر» اتانىپ كەتكەن جانكەشتى باتىرلاردىڭ تۇپكى تەگىنىڭ پاسسيونار پروتوتۇرىكتەر ەكەنىن ەشكىمنەن قايمىقپاي، باتىل دا، اشىق تا ءارى جالپىتۇركىلىك شىنايى دا ورتاق ماقتانىش سەزىممەن كۇللى الەمگە پاش ەتەتىن ءسات تۋدى.

وسىعان وراي، ءدال وسى تۇستا، ەل قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزەر، تاعى ءبىر ءسۇيىنشى حابارعا سىلتەمە جاساۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. وسىدان ءبىر-ەكى اي بۇرىن استانا ءتورىن­دەگى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا ارنايى اتباسىن بۇرعان مەكسيكانىڭ تۇركيا رەسپۋبليكاسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى وكىلەتتى ەلشىسى مارتا ەلەنا فرەدەريكا بارسەنا كوكيۋ حانىم ەجەلگى مايالار مەن پروتوتۇرىكتەردىڭ اراسىنداعى انتروپوگەنەزدىك بايلا­نىستارعا تەرەڭ ءمان بەرەتىنىن جاسىرماي، اكادەميا عالىمدارىن تاياۋ بولاشاقتا مەكسيكا عالىمدارىمەن بىرىگە وتى­رىپ، مەحيكودا اتالمىش تاقىرىپقا ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزۋگە رەسمي تۇردە شاقىرىپ كەتتى. بۇل عىلىمي ساپاردىڭ ناتيجەلەرى دە جالپىتۇركىلىك انتروپوگەنەز كوكجيەگىنىڭ كەڭەيە ءتۇسۋى­نە ۇلكەن ۇلەس بولىپ قوسىلاتىنى كۇمان تۋدىرماسا كەرەك. ەندەشە، بولار ىسكە ساتتىلىك تىلەيىك!

ءادىل احمەتوۆ،

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

استانا