قۇرمانعازى قاي جەردە دۇنيەگە كەلگەن؟

كۋرمانگازى-8_

كۇيشى قۇرمانعازى بابامىزدىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى تۋرالى كەيبىر باسىلىم بەتتەرىندە شىندىققا سايكەس كەلمەيتىن مالىمەتتەر جازىلىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. اتىراۋلىق جازۋشى-جۋرناليست وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ بابامىزدىڭ 190 جىلدىعىنا ارناپ جازعان ەڭبەگىندە: «قۇرمانعازىنىڭ كۇيشىلىك قىرى ءبىر­شاما زەرتتەلسە دە ومىرباياندىق جولى ءالى ءبىر ىزگە تۇسكەن جوق. سونىڭ سالدارىنان ول ءبىر ادەبيەتتەردە اتىراۋ وبلىسىنىڭ قازىرگى قۇرمانعازى اۋدانىندا تۋعان دەلىنسە، ەندى بىرىندە باتىس قازاقستاننىڭ جاڭاقالا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا اكادەميك احمەت جۇبانوۆ پەن تاريحشى عالىم يساتاي كەنجاليەۆتىڭ نۇسقالارى. شىندىعىندا كۇيشى قازىرگى قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ جيدەلى قۇمىندا تۋعان»، دەپ جازىپتى.

كۇي اتاسى قۇرمانعازى ساعىر­باەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايلى جەتە زەرتتەپ، ونى وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنعان قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ ءدۇلد ۇلى اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ ەڭبەگى دە ودان كەيىن ول تۋرالى تاريحي دەرەكتەرگە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن بىردەن-ءبىر جالعىز تاريحشى عالىم، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يساتاي كەنجاليەۆتىڭ دە ەڭبەكتەرى بارشاعا بەلگىلى. ءسوز ەتىپ وتىرعان بابامىزدىڭ تۋعان جەرى تۋرالى تالاي جاريالانىپ، ناقتىلانعان سياقتى ەدى. ايتسە دە باسقا مالىمەت بەرىپ وتىرعان بۇل جازۋشى اعامىزدىڭ ناقتى قانداي دەرەككە سۇيەنىپ جازعانىن تۇسىنە المادىق.

ونىڭ «ءبىر ادەبيەتتەردە اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇرمانعازى اۋدانىندا تۋعان دەلىنسە، ەندى بىرىندە باتىس قازاقستاننىڭ جاڭاقالا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن دەپ جازىلادى»، دەگەن سوزىنە توقتالىپ، «قازاقستان مادەنيەتى»، «قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى»، «ءان-كۇي ساپارى»، «باتىس قازاقستان وبلىسى ەنتسيكلوپەدياسى» سياقتى كىتاپتارمەن قاتار، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، تاريحشى-ەتنوگراف ج.ارتىقباەۆ پەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءا.ءپىرمانوۆتىڭ، اكادەميك ا.جۇ­بانوۆتىڭ، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ي.كەنجاليەۆتىڭ ەڭبەكتەرىن دە قاراپ شىقتىم. جوعارىدا اتالعان ادەبيەتتەردىڭ بارلىعىندا دا كۇيشىنىڭ تۋعان جەرى «باتىس قازاقستان وبلىسى، جاڭاقالا اۋدانى، جيدەلى نەمەسە جاڭاقالا اۋدانى، نوۆايا كازانكا اۋىلى­نان وڭتۇستىككە قاراي 60-70 شاقىرىم قاشىقتىقتا» دەپ جازىلعان. ورىس تىلىندەگى «كازاحسكايا مۋزىكالنايا ليتەراتۋرا» ادەبيەتىندە: «كۋرمانگازى روديلسيا ۆ 1823 گودۋ ۆ ۋروچيششە جيدەلي بۋكەەۆسكوي وردى (نىنە جانگالينسكي رايون ۋرالسكوي وبلاستي) ۆ سەمە باتراكا ساگىربايا»، دەلىنگەن.

وسى اڭگىمە توڭىرەگىندە كوپتەگەن ماقالالار دا جارىق كوردى. ورال پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى م.قادىربەرگەنوۆتىڭ ەڭبەگىندە: «بىرەۋلەر ونى گۋرەۆ وبلىسىنىڭ تەڭىز اۋدانىندا تۋعان دەسە، ەكىنشىلەرى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى جاڭاقالا اۋدانىندا ومىرگە كەلگەن دەسەدى. وسىنى دالەلدەۋ، انىقتاۋ ماقساتىمەن ءبىز بىرنەشە قاريالارمەن كەزدەسىپ سويلەسكەنىمىزدە، ولار جيدەلى دەگەن جەر اتىنىڭ شاتاس­تىرىلىپ جۇرگەنىن، قايشى پىكىر سودان تۋعانىن ايتتى. ويتكەنى، بەكەتاي قۇمىندا جيدەلى دەگەن جەر بولسا، ساسىقتاۋ، تايبۇرات جاقتا جيدەلى اۋىل سوۆەتى بار. جيدەلى (№28-اۋىل) سوۆەتىنىڭ جەرى رەۆوليۋتسيادان بۇرىن ەكىنشى پريمورسكي وكرۋگىنە قاراعان. ونىڭ بەسشوقى، جيدەلى دەگەن جەرلەرى 1923-1925 جىلدارى اۋدان شەكارالارىن تارتىپتەۋدە جيدەلى سوۆەتى دەگەن اتپەن جاڭاقالا اۋدانىنا قارادى، ال قوسشولاق دەگەن جەر تەڭىز اۋدانىنا ءوتتى. جيدەلى اۋىلدىق سوۆەتىنىڭ جەرىندە 1930-1952 جىلدارى چكالوۆ اتىنداعى، پارتيانىڭ ءحVىىى سەزى اتىنداعى كولحوزدار بولدى. 1952 جىلى پارتيانىڭ ءحVىىى سەزى اتىنداعى كولحوزدىڭ حامزا پۋنكتى جاڭاقالا اۋدانىنان گۋرەۆ وبلىسىنىڭ تەڭىز اۋدانىنا بەرىلدى. ول جەردە قازىر كولحوز ورنالاسقان.

بەكەتايداعى العاباس كولحوزىنىڭ تەرريتورياسىندا جيدەلى دەگەن جەر بار. قۇرمانعازى وسى بەكەتاي جيدەلىسىندە تۋعان. اتالمىش كولحوز جەرىندەگى بەكقالي، بالتاباي (بالتاباي – قۇرمانعازىنىڭ ءتورتىنشى اتاسى) دەگەن اتاۋلار كارتادا كەزدەسەدى. …بۇل ۇزىندىلەردەن قۇرمانعازىنىڭ قاي جيدەلىدە تۋعانىن انىق بىلۋگە بولادى. كۇي اتاسىنىڭ تۋعان جەرى بەكەتاي جيدەلىسى ەكەندىگىن حالىق ءالى ەسىنەن شىعارماعان»، دەپ جازادى. ال تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يساتاي كەنجاليەۆ ءوز ماقالاسىندا: «1979 جىلى جاڭاقالا اۋدانىندا قۇرمانعازىعا ارنالعان سلەتكە گۋرەۆ وبلىسىنىڭ تەڭىز اۋدانىنان كەلگەندەر: «قۇرمانعازى – بەسشوقى كەرەي اشىق ارالىعىنداعى جيدەلىدە تۋدى. سول جەردەن توپىراق الىپ كەلدىك، وسىندا قويامىز»، دەگەن اڭگىمە ايتتى. وسىنداي ۇلى تۇلعانىڭ ءومىربايانىنا قاعاز بەتىنە ازعانتاي بولسا دا وزگەرىس كىرگىزۋ ءۇشىن، ارينە، كوز سەنەرلىك، كوڭىل تولارلىق دالەل كەرەك. ونداي دالەل قولدارىندا بولماي، تەڭىزدىكتەر قۇر سوزبەن عانا كۇيشىگە ارنالعان جيىنعا كەلۋشىلەردى سەندىرمەك بولدى»، دەپ جازعان.

ۇلى كۇيشى اتىراۋدا تۋعان دەپ جازعان كۇيشى-دومبىراشى، قازاق­ستان­نىڭ حالىق ءارتىسى ق.احمەدياروۆتىڭ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قاي­راتكەرى ك.ساحارباەۆا مەن جازۋشى-جۋرناليست ءو.الىمگەرەەۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە جانە ۇ.شۇلەنباەۆانىڭ ماقالاسىندا دا ا.جۇبانوۆتىڭ: « ۇلى كۇيشى، دارىندى كومپوزيتور – قۇرمانعازى اتىراۋ وبلىسى، تەڭىز اۋدانى، جيدەلى دەگەن جەردە تۋعان» دەگەن 1962 جىلعى العاشقى «قۇرمانعازى» كىتابىنداعى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ جازعان. ال ول ەڭبەكتەردى كەيىن قايتا باسىپ شىعارعان ساتتە ونداعى سول ءبولىم الىنىپ تاستالعان.

بۇنداي جاعداي تەك ادەبي زەرتتەۋ­لەردە عانا كەزدەسپەيدى. سونىمەن بىرگە، قازاق راديوسىنىڭ «ولكەتانۋ» باعدارلاماسى بۇرىنعى تەرىس تۇسىنىك جەتەگىندە كەتىپ، قاتە ايتىپ جاتقانىن دا قۇلاعىمىز شالدى. تەلەديدارداعى «كوزقاراس» باعدارلاماسىنىڭ قوناعى دا كۇيشىنىڭ تۋعان جەرى تۋرالى شىندىققا سايكەسپەيتىن اقپارات بەرىپ جاتقانىن كورىپ قالدىق.

قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ۇلى كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ تۋعان جەرىن ءالى كۇنگە ولاي تارتىپ، بىلاي تارتىپ جۇرگەنىمىزدىڭ ءوزى بىزگە ۇيات. كەلەشەكتە جاس ۇرپاق ناقتى قانداي مالىمەت الماق؟ بۇل سۇراق ۇبت-دا كەزدەسكەن جاعدايدا نە دەيمىز؟! سول كەزدە بۇدان دا ۇلكەن داۋدىڭ تۋارى انىق. بابامىزدىڭ ومىرگە كەلگەن جەرى تۋرالى تاريحتا جازىلعان دەرەكتەرگە قارسى پىكىرلەر جازۋدى قويىپ، الداعى ۋاقىتتا كۇيشىنىڭ ومىردەرەگى تۋرالى «قازاقستان تاريحى»، «قازاقستان ەنتسيكلوپەدياسى» سەكىلدى ءىرى ەڭبەكتەردە قاتە مالىمەتتەردىڭ تارالۋىنا جول بەرىلمەي، ۇلى كۇيشى قۇرمانعازىنىڭ تۋعان جەرى تۋرالى اقپارات ماقالالاردا، زەرتتەۋلەردە، تەلەارنادا، دەرەكتى فيلمدەردە ايتىلىپ، حالىققا كوبىرەك جاريالانسا ەكەن دەيمىز.

تاعى ايتا كەتۋ كەرەك، وسىنداي جاع­دايدا «اتىراۋ ەنتسيكلوپەدياسى»، «اتىراۋ ءان-كۇي مۇحيتى» ەڭبەكتەرىندە جەرلەسىمىز، قازاقتىڭ جەزتاڭداي، كۇمىس كومەي ءانشىسى عاريفوللا قۇرمان­عاليەۆتى دە اتىراۋدا دۇنيەگە كەلگەن دەپ جازعان. وعان نە سەبەپ بولدى ەكەن؟ ءانشىنىڭ تۋعان جەرى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاراتوبە اۋدانىندا ەكەنى بارشا قازاققا ءمالىم.

الداعى ۋاقىتتا جوعارىدا ايتىلعان جايتتار قايتالانباسا دەيمىز. كۇيشى تۋرالى وقىرمان حالىق دۇرىس تاريحي مالىمەت السا ەكەن دەگەن نيەتتەن تۋعان ويلار عوي بىزدىكى.

 اسقار كەنجەعاليەۆ،
دينا نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى 

بالالار ساز مەكتەبىنىڭ وقىتۋشىسى، دومبىراشى-ۇستاز

باتىس قازاقستان وبلىس