قۇدايى كورشى

im9.asset.yvimg.kzكەيدە اينالامىزداعى كوپ نارسەگە ءمان بەرىپ، زەيىن سالا قويمايتىندىعىمىزدان وپىق جەيتىنىمىز راس. وكىنىشكە قاراي، قايىرىمدىلىقتىڭ ورنىنا قاتىگەزدىكتى، ادالدىقتىڭ ورنىنا ايلاكەرلىك مەن الاياقتىقتى، دوستىقتىڭ ورنىنا دورەكىلىكتى، باۋىرمالدىقتىڭ ورنىنا جەكە باستىڭ قامىن جەۋشىلىكتى، ەلگەزەكتىكتىڭ ورنىنا ەسەپكە قۇرىلعان ەكىجۇزدىلىكتى كورگەندە، حالقىمىزدىڭ بايىرعى سالت-داستۇرىنەن، ۇلتتىق تامىرىنان الىستاپ، اسىل قاسيەتتەرىمىزدىڭ بۇگىندە كوزدەن بۇلبۇل ۇشىپ بارا جاتقانىن مويىنداماسقا لاجىڭ قالمايدى… ماسەلەن، ادامدى قاساقانا ەلەمەۋ، ەسكەرمەۋ، كوزگە ىلمەۋ، ءبىر قاراعاندا، سونشالىق ءبىر اڭگىمەگە ارقاۋ ەتەتىندەي ماڭىزدى نارسە بولىپ كورىنبەۋى مۇمكىن، ال بىراق ەكىنشى جاعىنان ويلاپ قاراساڭىز، كىسىنىڭ تۇبىنە جەتۋگە وسىنىڭ ءبىر ءوزى-اق جەتىپ جاتىر. جاھاندانۋمەن جاعالاساتىن سەبەبىمىز سوندىقتان… قالادا ەكىنىڭ ءبىرى وزىمەن كورشى تۇراتىن قوڭسى-قولاڭىنىڭ ءتۇر-ءتۇسىن، اتى-ءجونىن تولىق بىلەدى دەپ ايتا المايسىز. تەمىر ەسىكتەردەن ادام تۇگىلى، جەل وتپەستەي. «كورشى اقىسى – ءتاڭىر حاقىسى» دەگەن قاعيداسى بار كەشەگى قازاقتىڭ بەينەسى بۇگىن باسقاشا وزگەرۋىنە زامانى، قوعامى كىنالى دەۋشىلەر تابىلار، الايدا اسىرەساقتىق پەن وزىمشىلدىك، وڭاشا وقشاۋلانۋ مەن جۇرەككە بارار جولداعى «قورعانىس بەكىنىسىن» قاتايتۋ ءتۇبى ادامي قارىم-قاتىناستاعى كيەلى ىزگى داستۇرلەردى تۇبىمەن جۇتىپ جىبەرەتىنىن استە ەستەن شىعارماعان ابزال. سول سەبەپتەن دە ءبىز حالقىمىز قاشاننان قۇرمەتتەپ، قادىر تۇتقان، ۇلت مادەنيەتى مەن ۇرپاق تاربيەسىنىڭ ۇلگىلەرى ۇيالاعان – كورشىلىك تاتۋلىق پەن قوڭسىلىق پارىز تۋرالى اڭگىمەگە ەرەكشە توقتالۋدى ءجون دەپ تاپتىق.

…سونىمەن، قوڭسى-قولاڭىڭىز قانداي ادامدار؟ ارالارىنان قىل وتپەستەي تاتۋ-ءتاتتى كورشىلەر بار ما ءوزى؟ كورشىڭىزدى الدەنەگە رەنجىتىپ، كوڭىلىنە قاياۋ ءتۇسىرىپ العان جوقسىز با؟ …قىسقاسى، ورتاعا سالساق، ويى مەن ويپاڭى كوپ دۇنيە ەكەن بۇل شىركىنىڭىز.

يسلام ءيىرىمى

بالالىقتىڭ بالداي ءتاتتى شىرىنىن مەلدەكتەتە قۇيىپ، الاڭسىز دا ارمانسىز، اكە-شەشەنىڭ الدىندا قۇلدىراڭداي ەركەلەپ، ادام بالاسىنىڭ باسىنا نەشە ءتۇرلى تىرلىكتىڭ تاۋقىمەتى تۇسەدى-اۋ دەگەن سەزىكتىڭ ميىڭا ءدانى سەبىلە قويماعان قامسىز شاقتا اكە-شەشەلەرىمىز: «ادامنان و دۇنيەگە بارعاندا الدىمەن اتا-اناڭا قالاي قارادىڭ، ەكىنشى، ۇستازىڭدى قۇرمەت تۇتتىڭ با، ۇشىنشىدەن، كورشىڭە نە ىستەدىڭ، تاتۋ-ءتاتتى تۇردىڭ با؟» دەگەن سۇراقتار كولدەنەڭنەن تارتىلادى، سوندىقتان اتا-انانى رەنجىتپەي، ۇستازدارىڭدى بارىنشا سىيلاڭدار، كورشى-قولاڭمەن تاتۋ-ءتاتتى تۇرۋدى ۇيرەنىڭدەر، ولاردىڭ شاماسى جەتپەي جاتقان جۇمىسىنا جۇگىرىپ بارىپ كومەكتەسە سالىڭدار، سوندا بارلىعىنىڭ وتەۋىنە ماڭگى باقي اللا تاعالا سەندەردى راحىمىنا بولەيدى»، دەگەن ناقىلدارىن ۇزبەيتىن. قاراپ وتىرساق، وسى قاراپايىم عانا ءۇش قاعيداتپەن-اق جەتكىنشەكتىڭ دۇرىس ادامي كەلبەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەندەر اسا ءمان بەرگەن ەكەن. ءبىر-بىرىمەن كوڭىلدەرى سۋىسپاي، قاتار قونعان كورشىلەر بارا-بارا تۋىستاي بولىپ، تىلەگى دە، تىرلىگى دە ءبىر بولىپ بىتە قايناسىپ كەتەدى ەمەس پە؟!

«جامان كورشىڭ اسىڭدى باعالار، جاقسى كورشىڭ باسىڭدى باعالار»، دەيتىن قازاق بالاسى ءتىپتى، «كورشىڭ ءۇشىن نامازىڭدى بۇز» دەپ تە ايتادى. كورشىنىڭ ۇيىنە كەلگەن مەيماندى ءىلىپ الىپ كەتىپ، قوناقاسى بەرىپ، ەر-ازامات كورشىسى سوعىم سوياردا قولىنان قاساپشىلىق كەلمەگەن كۇندە سونىڭ باسى-قاسىندا بولسا، ايەلدەر جاعى ءوز ءۇيىنىڭ جۇمىسىن ىسىرىپ تاستاپ، سويىلىپ جاتقان مالدىڭ ىشەك-قارىنى تۇسكەن زامات بىلەكتەرىن ءتۇرىپ جىبەرىپ، ايازدى كۇنگە قاراماستان جۇمىستى ءاپ-ساتتە بىرلەسىپ اتقارىپ شىعاتىنى كورشى حاقىسىنىڭ جوعارى ەكەنىن بىلگەندىكتىڭ ارقاسى. بالا كەزدەن انا سۇتىمەن بەرىلىپ، اكە-شەشەنىڭ اتقارعان ىسىمەن ارتىنداعى ۇرپاققا ۇلاساتىن حالىقتىق تاربيەدەن قوڭسى قونعان شاڭىراقتىڭ كورشىلىك حاقىنا قانداي ءمان بەرىلگەنى كورىنەدى. عاسىرلاردىڭ ۇزاق-سونار كوشىندە اتادان بالاعا ۇلاسىپ، كورشىنى قادىرلەۋدىڭ سىرى: «تۋىس – اتادان، كورشى – اللادان»، دەيتىن ۇلتتىق دىلدە جاتقانداي. سونىمەن، قازاق «قۇدايى كورشىم» دەپ قاستەرلەيتىن ۇعىم جايلى يسلام دىنىندە نە دەيدى؟ وسى رەتتە بەلگىلى يسلامتانۋشى ەرشات اعىباي ۇلىن سوزگە تارتتىق.

– اسىل ءدىنىمىز يسلامدا كورشى حاقىسىنا ۇلكەن ماڭىز بەرىلەدى. بۇل جايىندا قاسيەتتى اياتتار مەن حاديستەردە كوپ وسيەتتەر ايتىلعان. قۇران كارىمنىڭ «ءان-نيسا» سۇرەسىنىڭ 36-اياتىندا: «اللاعا قۇلشىلىق قىلىڭدار. وعان ەشقانداي دا سەرىك قوسپاڭدار. اتا-انالارىڭ مەن جاقىندارىڭا، جەتىمدەر مەن مىسكىندەرگە، تۋىسقان كورشىلەرگە، تۋىس ەمەس كورشىلەرگە، جاناشىر دوستارىڭا جانە جولاۋشىعا… جاقسىلىق جاساڭدار»، دەلىنگەن.

ءاربىر مۇسىلمان بالاسى ءۇشىن كورشىنىڭ ءتورت ءتۇرى بولادى. مىسالى، ءسىز تۋىسىڭىزبەن قاتار قونىستاندىڭىز دەيىك. ولاي بولسا ول كىسىنىڭ سىزدە، ءسىزدىڭ ول تۋىسىڭىزدا ءۇش ءتۇرلى، ءبىرىنشى، تۋىستىق، ەكىنشى، مۇسىلمان باۋىر رەتىندە، ءۇشىنشى، كورشىلىك حاقىڭىز بار. ەندى ءبىر كورشىڭىز تۋىس ەمەس، بىراق دىندەس، ونىڭ ەكى حاقىسى، ال كەلەسى ءبىر كورشى مۇسىلمان ەمەس، بىراق تۋىس كورشىڭىز، ونىڭ دا ەكى حاقىسى بولادى. ءتورتىنشى، تەك كورشىلىك قانا حاقىسى بار، بىراق وزگە دىندەگى، تۋىس ەمەس، تەك قاتار قونىس تەپكەن كورشىلەر كەزدەسەدى. بۇل ادامنىڭ سىزدە، ءسىزدىڭ وندا كورشىلىك حاقىڭىز بار. كورىپ وتىرعانداي، ءدىنىمىز كورشى حاقىسىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ، ونىڭ قۋانىش-قايعىسىنا ورتاقتاسۋدى، قاتەلىكتەرىنە كەشىرىمدى بولىپ، ىشەر اسىڭمەن دە ءبولىسۋدى ۋاعىزدايدى. كورشىڭ اش وتىرعاندا، تويىپ اس ءىشىپ، وعان قاراسپاۋىڭ كۇنا بولىپ سانالادى. ءاناس يبن مالىك (اللا وعان رازى بولسىن) جەتكىزگەن ريۋاياتتا اللا ەلشىسى (س.ا.س.): «جانىنداعى كورشىسىنىڭ اش ەكەنىن بىلە تۇرا ءوزى توق بولىپ جاتقان ادام ماعان ناق يمان كەلتىرگەن ەمەس»، – دەيدى ء(ال-باززار).

كورشىگە ءجيى باس سۇعىپ، حال-جاعدايىن ءبىلۋ، قيىنشىلىعى بولسا كومەگىڭدى اياماۋ پارىز سانالادى. ءتىپتى، الدەبىر شارۋاشىلىق جايىڭىزدى، مىسالى، مونشا، قورا-قوپسى سالۋ بولسىن كورشىڭىزدىڭ كەلىسىمىن العان جاعدايدا سالۋ – مۇسىلماندىق، ال ەگەر كورشى تاراپىنان وعان قارسىلىق تابىلسا، ءوز دەگەنىم دۇرىس دەپ بەلدەن باسۋ جارامايدى. جالپى، قازاق حالقىنىڭ تاربيەلىك ءمانى بار ماقال-ماتەلدەرىنە ۇڭىلسەك تە يسلام دىنىمەن استاسىپ جاتىر. ماسەلەن، حالقىمىزدا: «جامان اتقا جال بىتسە، جانىنا تورسىق بايلاتپاس، جامان ادامعا مال بىتسە، جانىنا قوڭسى قوندىرماس»، دەپ شەنەيدى. ال  شاري­عاتتا مۇسىلمان بالاسى قوڭسىسى كاپىردىڭ بالاسى، ءتىپتى، ءدىنسىز جان بولسىن كورشىسىمەن تاتۋ بولۋى ءتيىس. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) (بۇحاري مەن ءمۇسلىم ريۋايات ەتكەن) ءبىر حاديسىندە: «سەندەردىڭ بىرەۋلەرىڭ ءوزىنىڭ جاپسارلاس قابىرعاسىنا كورشىسىنىڭ بورەنەسىن تىرەۋىنە تىيىم سالماسىن»، – دەگەن. ياعني ەگەر ءبىر زيان كەلمەيتىن بولسا، كورشىنىڭ قۇرىلىسى ءۇشىن ءوزىنىڭ ءۇيىنىڭ، نە سارايىنىڭ قابىرعاسىن نەمەسە دۋالىن تىرەك ەتۋگە رۇقسات بەرۋى ءتيىس. حاديستە كورشىڭدى اتا-انانى قادىرلەگەندەي قۇرمەتتە دەگەن بار.

مۇحاممەد پايعامبار (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءتىپتى، ءۇيدى، جەردى ساتار­دا اۋەلى قابىرعالاس كورشىسىمەن اقىل­داسۋ­عا بۇيىرادى. بۇنى شاريعاتتا «ءاش-شۋفعا» باسىمدىق بەرۋ دەپ اتايدى. ياعني، ەگەر ءسىز ءۇيىڭىزدى نەمەسە باسقا دا جىلجىمايتىن مۇلكىڭىزدى ساتاتىن بولساڭىز، ءبىرىنشى كەزەكتە كورشىڭىزگە حابارلاۋىڭىز كەرەك. ويتكەنى، كورشىڭىزدىڭ اقىسى باسقالارعا قاراعاندا باسىمىراق.

كورشى اقىسىن بەرۋ جايلى اللا ەلشىسى مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ءوزى ۇلكەن ونەگە كورسەتكەن. پايعامبارىمىزدىڭ ۇستىنە تەرەزەدەن كۇندە قوقىس توگىپ ءجابىر كورسەتەتىن كورشىسى بولعان. ءبىر كۇندەرى الگى كىسى قوقىس توكپەي قويادى. سول كەزدە ارداقتى پايعامبارىمىز اۋىرىپ قالعان جوق پا ەكەن دەپ، ونىڭ حال-جاعدايىن سۇراپ بارادى. سونداي كەرەمەت جاقسى قارىم-قاتىناستى كورگەن كورشىسى كاليما ايتىپ، يمان كەلتىرگەن ەكەن. سوندىقتان، يسلام دىنىندە كورشى حاقىسى وتە جوعارى قويىلعان، – دەيدى ءدىنتانۋشى.

كەستە، كەپتەر جانە كوڭىلدەن وشپەيتىن اسەر

حالقىمىزدا: «جاقسى كورشى – ءتورىڭ، جامان كورشى – كورىڭ»، «جاقسى بولساڭ كورشىڭمەن، كەم قالمايسىڭ ەنشىڭنەن»، «وتتى شۇقىساڭ، وشەدى، كورشىنى شۇقىساڭ، كوشەدى»، ال تاتارلاردا: «كورشىڭە كىلەم سىيلا، ءبىر شەتىندە ءوزىڭ وتىراسىڭ»، دەگەن تامسىلدەر بار. وسىندايدا، ياعني كورشى-قولاڭ جايىندا اڭگىمە قوزعالعاندا، مارقۇم انامىزدىڭ قازباۋىر بۇلتتاردىڭ قيال قيانىنداعى بالالىق بازارىنا الىپ ۇشا جونەلەتىن اسەرلى ەستەلىكتەرى قانداي عاجاپ ەدى دەگەن ويعا بەرىلەسىڭ…

… ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدە اۋىلعا ءتىلى دە، ءدىنى دە قازاققا ۇقسامايتىن بوتەن ۇلت وكىلدەرىن ماجبۇرلەپ قونىستاندىردى. ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسىنەن بولجاۋىمىزشا، مولداۆان وتباسى بولۋلارى كەرەك. سالقىن ساياساتتىڭ زاردابى ءالى تولىق جويىلا قويماعان كەز-ءتىن. كاۆكازدان، قىرىمنان، باسقا دا ءتۇرلى وڭىرلەردەن قانشاما ادامداردىڭ ەركىنەن تىس كوشىرىلگەنى بىزگە تاريحتان جاقسى ءمالىم. الگى جاڭا كورشىمىز كىشكەنتاي ءسابيىن سىرتىنان قاماپ، ال وزدەرى تاڭ الاگەۋىمنەن ىمىرت جابىلعانشا جۇمىس ىستەيتىن. اتا-اناسىز ۇيىندە جالعىز ءوزى قالعان بەيشارا ءسابيدىڭ شىرىلداپ جىلاعان ۇنىنە قۇلاق تۇرگەن بىزدەردىڭ مىنا سۇمدىققا جانىمىز تۇرشىگىپ، تار بولمەدەن تۇنشىعىپ شىققان وكسىكتى ەستي-ەستي ءوزىمىز زورىعاتىنبىز. تاعدىر-تالايدىڭ اششى دەمىن ەرتە سەزىنگەن بەيباقتى جۇباتا الماي، تەرەزەدەن ىشكە تەسىرەيە ۇڭىلۋدەن باسقا امال تابىلمايتىن. بالاپاننىڭ ءۇنى اۋەلگىدە دەنەسىن الدەنە وسىپ جىبەرگەندەي تىم اششى، زور وكسىكپەن باستالىپ، الدەن ۋاقىتتان سوڭ بىرتە-بىرتە باياۋلاپ، قيىندىققا مويىنسۇنعان تيتىمدەي جۇرەكتىڭ كوز جاسى سولقىلداي دامىل تاباتىن. ءبىزدىڭ ءتوزىمىمىزدى بەيمالىم كۇش سىرتتان سىناپ تۇرعان ءتارىزدى، ساي سۇيەگىمىز سىرقىرايدى. شات كۇلكى مەن قۋانىش بازارىنا تولى ءومىرىمىز الگى ءسابيدىڭ شىرقىراعان شىبىن جانىنىڭ جانىندا ەرتەگى الەمىمەن تەڭ ەدى. شاتتىقتان گورى جانارعا جاس ءۇيىرىلىپ، مۇڭعا تورىققان كەزدىڭ ەستە كوبىرەك ساقتالاتىنى نەسى ەكەن وسى؟!

ءسابيىنىڭ باقىتى ءۇشىن ەت جۇرەگى ەزىلمەيتىن اتا-انا بار ما؟ قولدارىنان باسقا تۇك كەلمەيتىن بولعان­دىقتان بايعۇستار نە ىستەيدى ەندى. وتانسىز كەلىم­سەكتەردى ەلەپ-ەسىركەگەن اۋىل ادام­دارى­نىڭ سونداعى مازاسىز ءساتىن بالا دا بولساق ۇمىت­پاۋى­مىزعا نە سەبەپ ەكەن؟ بالكىم، اۋىلدان الىس­­قا ۇزاپ شىقپاعان بىزدەردىڭ سىرتتاعى بەي­مالىم ءتىر­شىلىكتى ءبىلىپ، كورمەككە قۇشتار بالاڭ سەزى­مى­مىزدىڭ اسەرىنەن بە، الدە قيال-ارمان­عا تىم بەرى­­لىپ كەتتىك پە، الگى كىسىلەردىڭ مۇڭ­لى كەسكى­نى­نە مۇسىركەي كوز تىگەمىز. سۇراپىل سوعىس­تىڭ سوڭ­عى قاسىرەتىن شەككەن وسى تاعدىرلار ار­قى­لى ءبىز دە ءومىردىڭ كۇن مەن تۇننەن، جارىق پەن قا­راڭ­­عىلىقتان، بەيبىتشىلىك پەن قاسىرەتتەن قۇ­را­لا­­تى­نىن ساناعا ساباقتاي باستاعاندايمىز… قاشىپ-پىسىپ جۇرگەن بەيشارالار قايبىر جەتىس­كەن­نەن بوزداتىپ بالاسىن قامايدى دەيسىڭ… مىنا­داي سويقانعا جانى شىداي الماعان انامىز ءبىر­دە كورشىنىڭ ۇيىنە ءوزى بارىپ، باس سۇعۋىنا تۋرا كەلدى.

– اينالايىندار-اۋ، بەيباق بالانى سونشاما شىرىلداتىپ سۋىق بولمەگە قاماپ قويعانشا، ماعان-اق بەرىڭدەر. ءوزىمىز دە شيەتتەي بالا-شاعا­لى ءۇيمىز. قولى بوستىقتان، جۇمىسى جوق­تىقتان اي­تىپ وتىرعانىم ەمەس، ۇيدەگى شارۋا باستان اسىپ جاتىر. بىراق، مىنا جاعدايدى كورىپ وتىرىپ، مۇنان ءارى قاراي شىداۋعا ءتوزىمىم تاۋسىلىپ بارا­­دى. سورلى ءسابيدىڭ نە كىناسى بار ەدى وسىنشاما قورلىقتى باستان كەشەتىندەي. قازاقتا: «كور­شى اقىسى – قۇداي حاقىسى»، دەگەن ءسوز بار، مى­­نان­­شا بالا سىيعان كەۋدەمە ءبىر ءتۇيىر دانگە ورىن جوق دەيمىسىڭدەر. الگى سوراسى تىيىلماي جى­لاي بە­رەتىن بالا مىناۋ ما، الىپ كەتكەلى كەلدىم، – دەيدى.

مۇنداي توسىن جايتتى كۇتپەگەن ەرلى-زايىپ­تى بايعۇستىڭ زارە-قۇتى قالماي، سالدەن سوڭ ەستەرىن جيىپ، ءتىل قاتىپتى:

– بالامىزدى باعىپ-قاققانىڭىز ءۇشىن تولەيتىن سىزگە دانەمەمىز جوق. اقىسىنا نە سۇرايسىز ؟ – دەگەن قوس مۇڭلىق كوزدەرىنە جاس الىپتى.

انامىز سوندا: «سەندەردىڭ ۇستەرىڭنەن پايدا كورەيىن دەپ كەلىپ وتىر دەيسىڭدەر مە مەنى، تۇگە. ماعان ءبىر تيىندارىڭنىڭ دا قاجەتى جوق. ەڭ الدىمەن، قاراقتارىم، بالانىڭ جاعدايىن ويلاۋ كەرەك ەمەس پە؟ «بايتال تۇگىل باس قايعى» مىنا زاماندا بالا-شاعانىڭ جاعدايىن ويلايتىن شامالارىڭنىڭ جوق ەكەنىن ارينە، كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىن. سوندىقتان، ەش الاڭسىز جۇمىستارىڭدى ىستەي بەرىڭدەر. ال بىراق ءوز بالالارىمنىڭ اۋزىنا نە توسسام، مىناعان دا سونى بەرەمىن. اشتان قاتىرمايمىن، وتقا، سۋعا تۇسىرمەيمىن. بوتاداي بوزداتپايمىن»، دەپ كورشىنىڭ بالاسىن انالىق مەيىرىممەن ايالاپ، بالاپانداي باعىپ-كۇتەدى.

ءالسىن-ءالسىن ۋاتىپ، ءان سالادى. اسەم ءان ءسابي جۇرەگىنە ماحاببات ۇيالاتىپ، بيىكتەرگە ودان بەتەر سامعاتادى… بىردە ءتۇن جارىمىندا كورشىلەر ەسىك قاعىپ تۇر.

«بەيمەزگىل ۋاقىتتا مازالارىڭىزدى الىپ جاتقانىمىزعا عافۋ وتىنەمىز. اۋىلدارىڭىزدان كوشىپ بارا جاتقانىمىزدى بيلىك ادامدارى بىلمەيدى. تەك وزدەرىڭىزگە عانا ايتىپ وتىرمىز. ويتكەنى، ءبىز ءۇشىن تۋىستان ارتىق ادامسىزدار. سوندىقتان، ادەيىلەپ قوشتاسىپ كەتكەلى كەلدىك… تۋىسقانعا جاسايتىن جاقسىلىقتارىڭىزدى اياماعاندارىڭىز ءۇشىن قيمايتىنىمىز تاعى راس. بىراق امال قانشا، جاتساق-تۇرساق اتامەكەنىمىز، ىشكەن قۇدىعىمىز ويىمىزدان ەش شىعار ەمەس. ءبىزدى سىزدەرگە سىيماي كەتىپ بارادى دەمەڭىزدەر، كوكىرەگىمىز وكسىككە تولىپ، قيماي كەتىپ بارامىز. بىزگە كورسەتكەن كومەكتەرىڭىزدى، دوس كوڭىل­دەرى­ڭىزدى ەشقاشان ۇمىتپايمىز. …ال، تۋعاندار، قوش بولىڭدار»، دەپ از كۇندە اعايىنعا اينالعان بەيتانىس كورشىلەردىڭ ەگىلگەن كوز جاسىنا ءبىز دە قوسىلىپ جىلاپ، قيماي قوشتاستىق.

وسىلاي دەپ تۇرىپ، كەلىنشەك: «سىزدەر سياقتى مەيىرىمدى، قايىرىمدى جاندار كوپ بولسىن. تاتۋلىق پەن بەيبىتشىلىك جەر بەتىندە ماڭگى ۇستەمدىك قۇرا بەرسىن دەگەن ويمەن مىنا كوگەرشىندەردى ءوز قولىممەن بەدەرلەگەن سۇلگىنى سىزدەرگە تارتۋ ەتۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر. وزدەرىڭىزگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمىزدىڭ ۇلكەن بەلگىسى بولسىن، قابىل الىڭىزدار»، دەپ قاناتىن جايعان قوس كەپتەردىڭ بەينەسى كەستەلەنگەن اپپاق سۇلگىنى سىيعا تارتتى.

… بالا كۇنگى تۇنىق باستاۋلار جادىڭنىڭ جاپىراعىنا ورالادى.

ارشىن ءتوس اق كەپتەر – اناسىن اڭساپ اڭىراعان ءسابيدىڭ اق تاڭدارعا ىلىنگەن كىرپىگىن ەسكە تۇسىرەدى. وعان ءالى كۇنگە دەيىن ءۇنسىز ۇڭىلەسىڭ… كەستەلى ورامال تورگى بولمەدەگى جاستىقتىڭ بەتىنە اسەمدىك ءۇشىن جابىلدى. بىردە ساعىنىش، بىردە قيماس سەزىمگە اينالعان ءبىر كەستەنىڭ قىسقاشا تاريحى وسى. شىن نيەتپەن سىيلانعان سول قۇندى سىيلىق توزعان جوق. جۇرەك جىلۋى قوسىلىپ توقىلعاندىقتان شىعار… كورشىلەرىڭدى ساعىنۋ، ىزدەۋ، ەسكە الۋ كىسىگە ءبىر عانيبەت ەكەن-اۋ!

قوڭسىنىڭ قوقىسى

سالىقبەك اقساقالدىڭ اقىل-كەڭەسىن، وسيەتىن تىڭداۋ بىزگە قايتالاپ وقي بەرگىڭ كەلەتىن قىزىق كىتاپ سياقتى وتە ءبىر عانيبەتتى ءسات… اعامىز الماتىدان ەلورداعا اتباسىن تىرەگەن سايىن رەداكتسياعا ارنايى باس سۇعىپ تۇرادى. جانعا جايلى جاڭالىعىمەن بولىسەردە دارياداي تاسىپ الا جونەلەتىن ادەتى. جاقىندا جاڭا پاتەرگە قونىس اۋدارىپتى. قۋانىشىندا شەك جوق.

– تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرعان ادامنىڭ ويى دا، بويى دا سەرگەك بولادى، قاراقتارىم، سوندىقتان ءاردايىم ەرتە تۇرۋعا داعدىلانىڭدار، – دەپ ءوربىتتى اڭگىمەسىن سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى اقساقال. – مەنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىم تاڭەرتەڭ ۇيدەگى قوقىس شەلەكتى سىرتقا شىعارۋدان باستالادى. جو-جوق، بالا-شاعاسى كۇن كورسەتپەي ءجۇر ەكەن مىنا كىسىگە دەپ ويلاپ قالماڭدار. قارتتىق جەڭىپ، تاياقتىڭ كومەگىنە سۇيەنىپ قالماۋ ءۇشىن سولاي ىستەيمىن. دەنەم سوعان اجەپتاۋىر سەرگىپ قالادى. وسىدان ارتىق قانداي سپورت كەرەك جاسى ۇلكەن ادامعا… وسى ارقىلى مەن كورشىلەرىمە تاعى ءبىر قىزىق تاجىريبە جۇرگىزىپ كوردىم، – دەپ قاريا تىڭ اڭگىمەنىڭ توبەسىن قىلتيتىپ، قىزىقتىرىپ قويدى.

– قانداي تاجىريبە ول؟ – دەيمىز اڭگىمە ايتا الۋدىڭ ءوزىن زور ونەر سانايتىن قاريانىڭ ويىن ساباقتاستىرعىمىز كەلىپ.

– بۇل تاجىريبەنى اركىم جاسىنا قاراماي قولدانا بەرۋلەرىنە بولادى، – دەپ قۋاقىلاندى اڭگىمە يەسى.

– كورشىلەرىمنەن باستادىم العاشقى تاجىريبەمدى، – دەدى ول.

– جاس وتباسى بولعاندىقتان كوپ نارسەگە ۇلگەرە الماي جاتا ما، ايتەۋىر كۇندە تاڭەرتەڭ ءبىر سومكە قوقىس الگى كورشىمنىڭ ەسىگىنىڭ الدىندا بۋىلىپ-ءتۇيىلىپ دايىن تۇرادى. ءوز ءۇيىمنىڭ قوقىسىن توگەردە الگى كورشىمىزدىڭ قالدىعىن دا بىلەگىمە ىلە كەتىپ ءجۇردىم. ءبىر كۇن، ەكى كۇن، ءۇش كۇن… ساناعان جوقپىن، وسى ءىس ماعان كۇندەلىكتى ادەتكە اينالا باستادى. ول سابازدار سىرتقا شىعارىپ قويۋلارىنان تانبايدى، ال مەن تاڭەرتەڭ قوقىستى تاسۋدى توقتاتپايمىن. ارادا ءبىراز كۇن ءوتتى. بىردە ولارمەن بەتپە-بەت جولىعىپ قالدىم.

ەرلى-زايىپتى جاستار مەنى كورگەندە قاتتى ساسىپ، نە ايتارلارىن بىلمەي اڭتارىلدى. ومىرلەرى جاڭادان باستالىپ كەلە جاتقان جاستار بولعانمەن، بەتتەرىنىڭ ۇياتى بار ەكەن. جۇزدەرى قىزاردى. حال-جاعدايىمدى سۇراپ، وزدەرىنىڭ جۇمىستان ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا قايتاتىندىقتارىن ايتتى. سوعان قاراعاندا، قولدارى بوساي بەرمەيتىن كورىنەدى. وسى كومەگىمە شەكسىز ريزاشىلىقتارىن جەتكىزىپ، جاقسىلىققا قولدارىنان كەلگەنشە جاقسىلىق قايتارعىسى كەلەتىندىكتەرىن بىلدىرۋدە. مەن وزىمە ەشقانداي كومەكتىڭ كەرەك ەمەس ەكەندىگىن، كورشىلەرىمە دەگەن شىنايى سىيلاستىقتان، ادامدارعا ازداپ تا بولسا قولعابىسىمدى تيگىزۋ ماقساتىندا ىستەپ جۇرگەنىمدى ايتتىم. باقىتتى وتباسىمىز دەدىم… جالپى، نەگە وسى ادامدارعا ءبىر جاقسىلىق جاساي قالساڭ، مۇنى مىندەتتى تۇردە قايتارىلۋعا ءتيىستى قارىز دەپ ويلايدى؟ جاقسىلىقتى قارىزعا جاسايتىن بولساڭ، مۇنىڭ وندا نەسى جاقسىلىق؟ ءبىر بىلەتىنىم، اينالاسىنا شۋاق شاشىپ، كورشىلەرىنە ءاردايىم جاقسىلىق، قۋانىش سىيلاپ جۇرەتىن كىسىنىڭ ودان اتاق-دارەجەسى كەمىپ، ابىرويى ءتۇسىپ قالادى دەپ ويلامايمىن، قايتا ارالارىنداعى سىيلاستىق، قۇرمەت سەزىمى نىعايادى، – دەپ ونەگەلى وي ورنەكتەگەن قاريانىڭ اڭگىمەسىنەن ءبىز دە وزىمىزشە سىر تۇيگىمىز كەلگەن… «ارعى دۇنيەدە: «كورشىڭمەن دەستىڭ بە، ىستىق نان جەستىڭ بە؟» دەپ سۇرايدى ەكەن. اسىرەسە، قالالىق جەرلەردەگى كورشىلەردىڭ ءبىرىنىڭ ۇيىنە ءبىرى باس سۇقپايتىنى راس. جانىڭىزداعى كورشىڭىزدىڭ قيىندىعىنا بىرگە كۇيزەلە الماۋ، قۋانىشىن بىرگە ءبولىسىپ، تويلاماۋ سالدارىنان، كوشەدە كەزدەسە قالعان جاعدايدا باس يزەۋدەن ارىعا اسپايتىن ءمىز باقپاس قالىپتان جۇزىمىزدەگى ەموتسيا مەن سەزىم جوعالۋدا… قوڭسىنىڭ قوقىسىن توگىپ جۇرگەن سالىقبەك اقساقالدىڭ مىنا ونەگەسى شىنىمەن ءبىزدى تەرەڭ ويعا باتىرىپ كەتتى. مەنىڭ وسى كورشىلەرىم كىم ەدى…اتى-جوندەرىن نەگە ەسىمدە ساقتاپ قالا الماعانمىن؟

 بەرەن دەگەنشە، بەرەكە دەسەيشى

…بەرەن ەسىمدى اجەمىزدى اۋىل ادامدارىنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن اۋىزدارىنان تاستاماي ايتىپ ءجۇرۋىنىڭ سىرىنا تاعى ءبىر مارتە ءۇڭىلىپ كورۋگە تۋرا كەلدى. جارىقتىق، تابيعاتى تازا، وتە ءبىر قىزىق ادام ەدى. ول كىسىگە ەشكىم «انانى ىستە، مىنانى ىستە» دەپ ادەيىلەپ ءبىر جۇمىستى جۇكتەمەگەنمەن، اپامىز وزىنەن گورى جۇرتتىڭ قامىن كوبىرەك جەيتىن ناعىز اۋليە جان بولاتىن. ورىستەن مال قايتاتىن ۋاقىت تاياپ قالدى-اۋ دەي باستاعاننان ول كىسى ءوزىنىڭ نەگىزگى شارۋاسىن ات­قارۋعا كىرىسىپ كەتەدى. ماڭايدا جايىلىپ جۇرگەن بۇزاۋ­لاردى ايداپ اكەلىپ، اۋىلداستارىنىڭ شار­با­عىنا كىرگىزەتىن. مۇنداعىسى ورىستەن ورالعان ساۋىن سيىرلاردى تولدەرى ەمىپ، كورشىلەرىنىڭ بالا-شاعاسى اعارعانسىز قالىپ قويماسىن دەگەن جاناشىرلىعىنان. بۇرىنعىنىڭ ادامدارىنىڭ ءبارى نەتكەن اۋليە دەگەن ۇعىم نەگىزى وسى كىسىنىڭ ءومىر ونەگەسى ارقىلى بالا سانامىزعا مىقتاپ ءسىڭىپ كەتسە كەرەك. ونىسىنا ول ۋاقىتتا ەشكىم كەلەمەج­دەپ كۇل­مەيتىن، اۋىلدا كوپتىڭ جاعدايىن وي­لاي­تىن سون­­داي ءبىر ادام ءجۇرۋى كەرەك سياقتى، بۇزاۋ­لاردى كەش­­كىسىن قوراعا بەرەن اپا عانا اكەلىپ باي­لاۋعا ءتيىس سياقتى، اۋىل تىرشىلىگىنىڭ كۇندەلىكتى كورى­نىسى وسى­­لاي ءورىلۋى زاڭدى سياقتى كورىنەتىن. «مىناۋ مەنىكى، مىناۋ سەنىكى»، دەپ الا قويدى بولە قىر­قۋ­­دى بىلمەي وتكەن جارىقتىق بەرەن اپا ەسىمى­نىڭ كور­شى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا الدىمەن اتا­لىپ جاتۋىنىڭ سەبەبى سودان. كوپتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ات­­قار­عان شارۋاسىنا ول ەشقاشان اقى سۇراپ كور­مەپ­تى. «مەن سەندەر­دىڭ جۇمىستارىڭدى تەگىن ىستەپ ءجۇر­­مىن»، دەپ مىندەت­سى­نىپ، شارشى توپتا بالسىنە ءسوي­­­لەۋ­­­دەن مۇلدە ادا جايساڭ مىنەزدى اپامىزدى سول ءۇشىن دە كوپشىلىك قادىرلەپ، سىي-قۇرمەت كور­سەتۋ­دەن ساراڭ­دىق تانىتقان جوق. ءازىز اپانىڭ ونە­گەلى ءومىرىن كەيىنگى جاستارعا اڭىز عىپ جىرلاپ، ەل­دىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىنا قىزمەت ەتكىزەتىن جاق­سى ءداس­­تۇر­گە اي­نالدىردى. بەرەن كورشى-قولاڭنىڭ بەرە­كە­سىن كىر­گىزىپ وتىراتىن بەلدى انا اتاندى. «بەرەكە، ءبىر­لىكتىڭ يەسى شىركىن، بەرەن-اي!»، دەپ الدىڭعى تولقىن اعا-اپالارىمىز تامسانىپ، تابىناتىن عاجايىپ تاعدىر جايىندا ەگەر ۋاقىت جەتىپ جاتسا، كەيىن جەكە كىتاپ ەتىپ جازساق تا ارتىق بولماس ەدى-اۋ دەپ ويلايمىن.

بالاڭ سانامىزدا سارى مايداي ساقتالعان كىرشىكسىز، ءمولدىر باستاۋلار سول بەرەن سەكىلدى ءىرى تۇلعالاردىڭ ونەگەسى ەمەس پە ەكەن دەگەن وي تاعى قىلاڭ بەرەدى. قازىر كورشىنىڭ بۇزاۋىن بايلاماق تۇگىلى، بىرەۋدىڭ قوراسىنا باسا-كوكتەپ ەشكىم كىرمەيدى. كوپتىڭ جۇمىسىن اقىسىز-پۇلسىز اتقارعان ادامدى بۇگىندە ەسى اۋىسقان بەيباققا بالايدى، اقىماق سانايدى. ويتكەنى، قازىر نارىق زامانى، اتقارعان جۇمىسىنا قاراي ءار ادامعا اقى تولەنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى جۇرت. ءتىپتى، تۋعان باۋىرلاردىڭ ءوزى ءبىر-بىرىنە اقىسىز كومەك قولىن سوزبايتىن دەڭگەيگە جەتكەنىمىز تاعى شىندىق. بەرەن اپامىزدى ەسكە العاننان كەيىن ومىردەن وزعان كەشەگى كوپتەگەن جاقسى ادامداردىڭ جارقىن بەينەسى ەرىكسىز كوز الدىڭا كەلەدى. مارقۇم تۋعان اكە-شەشەمىزدىڭ ءوزى مەيىرىمگە شولدەپ كەلگەن جاندارعا جان جىلۋىن اياماي، قولدارىنان كەلگەنشە قولداۋ كورسەتەتىن، مۇڭىن شاعىپ جىلاپ-سىقتاعان پەندەلەرمەن قوسىلىپ ەگىلەتىن قايىرىمدى، جۇمساق جاندار ەدى. ءبىز دە ولاردىڭ «اناعان مىناداي جاقسىلىق جاساعانبىز، مىناعان سولاي كومەك بەرىپ ەدىك»، دەپ اۋىلداستارىنا، كورشىلەرىنە وتكەن-كەتكەندەرىن ەسەپتەپ، ەسكە الىپ وتىرعانىن ەشقاشان كورگەن ەمەسپىز. قازاقى قالىپقا، ادامي قارىم-قاتىناسقا نەگىزدەلگەن قاعيدالار قابىرعاسى سوگىلمەيتىن. سول تاعىلىمنان تارىداي ءىز تابا المايتىنىمىزعا قازىر قاراداي قامىعامىز. بەرەن اپالاردىڭ كەزىندەگى بەرەكە قايدا كەتكەن؟ بىرەۋدىڭ مالى تۇگىلى جانىندا ەشكىمنىڭ جۇمىسى جوق. قازىرگىنىڭ «قاريالارىنان» اقىل سۇراساڭ، اقشا سۇرايدى. اۋىلعا بارعاندا بەرەنگە ۇقساس بەينەلەردى ىزدەيسىڭ. سان ءتۇرلى تاعدىرلار كەزدەسەدى، ءوز شارۋاسىنا تاستاي مىعىم، جەكە ەسەبىنە جۇيرىك جاندار كوپ. بىراق الدىمەن كورشىسىنىڭ، اۋىل-ايماعىنىڭ جاعدايىنا الاڭدايتىن بەرەن ۇلگىسىندەگى بەينەلەر جوقتىڭ قاسى. بەرەندەر بولماعان سوڭ، بەرەكە قايدان بولسىن؟! ەسەسىنە كورە الماۋشىلىق، باسەكەلەستىك، باقتالاستىق، باقاي ەسەپتىك، بالاقتان تارتۋ ءتارىزدى جاعىمسىز قاسيەتتەرگە بوي الدىرعان جەتەسىزدىك پەن جىگەرسىزدىك ۇدەپ بارا جاتقان جوق پا دەگەن كوڭىل­دە كۇدىك كۇشەيەدى. قوڭسىلارمەن اراداعى سىي­لاستىق تۋرالى ايتقاندا، مال سويىلسا دا، توي-توما­لاق ءوت­كىزسە دە، ءتىپتى، مونشا جاقسا دا، الدىمەن كور­شى­لەرى­نە سىي-قۇرمەت كورسەتىپ، وزدەرىن سوڭىنا قوياتىن دالانىڭ دارقان پەيىلىنىڭ ءوزى تۇسىنگەنگە ءومىردىڭ ءبىر ۇلكەن بەلەسى، تاربيە مەكتەبى ەكەن-اۋ. ەڭ باستىسى، سونداي تاتۋلىقتى كورىپ وسكەن وتباسىنداعى ۇل مەن قىز ونەگەلى ءتالىم الىپ وسەتىنى ءمالىم. جاقسى كورشىڭ تۋىسىڭداي جاقىن بولىپ كەتەتىنى تاعى بار. زاماننىڭ ەرەكشەلىگىنە، دامۋىنا قاراي كورشىنىڭ دە ءتۇرى كوبەيدى. مىسالى، اۋىلدى جەرلەردە وڭ جاعىڭداعى، سول جاعىڭداعى كورشىلەر، ۇجىمدا كابينەتتەس كورشىلەر، ساۋدا نۇكتەلەرىندەگى ىرگەلەس قونىس تەپكەن كورشىلەر، كوپ قاباتتى ۇيلەردەگى بەيتانىس، بىراق ءجيى كەزدەسەتىن بولعاندىقتان ءتۇرى تانىس كورشىلەر سياقتى ولار دا سانى مەن ساپاسىنا قاراي ارقالاي بولىنەدى. ءبىرىن-ءبىرى بايقاماعانسىپ، امانداسا قالسا يەگىن عانا جىبىرلاتىپ، ازەر باسىن يزەپ وتەتىن كورشىگە مىسالى، قۋانعانىڭىز دا، قۋارعانىڭىز دا ءبارىبىر. كەرىسىنشە، ءبىر-ءبىرىن كورمەسە تۇرا المايتىن، جاقسىلىعىنا جادىراپ، باسقا ءىس تۇسكەندە جىراقتاعى اعايىننان بۇرىن كومەككە كەلەتىن جاناشىر دا قيماس كورشىلەردىڭ دە بۇل ومىردەگى ءرولى ەرەكشە سانالادى. ەل اۋزىنداعى: «الىستاعى تۋىسىڭنان قاسىڭداعى كورشىڭ ارتىق»، دەگەن ناقىل ءسوز سوندايدا ايتىلعان بولسا كەرەك…

سىيلاستىق سىزىعى

…ىرگەڭدى ەشقاشان اۋدارا المايتىن، سوندىقتان قازاقشا ايتقاندا «جاقسىسىن اسىرىپ، جامانىن جاسىرىپ»، ساناسا وتىرىپ، ءوز مۇددەڭدى دە ۇمىتپاي، ماڭگىلىك قويان-قولتىق كۇن كەشەتىن كورشىڭدى قۇداي تاعالا شەكارامەن عانا ءبولىپتى.

ازيانىڭ اپايتوسىندە سوزىلا ءتۇسىپ، بەيمارال جات­قان قازاق دالاسىنىڭ كورشىلەرمەن اراداعى جۇرگىزىلگەن سىزىعى 14 مىڭ شاقىرىمنان اسادى ەكەن. قۇداي باسقا سالماسىن، جەرگە تالاسىپ، كورشى­مەن شەكە قىزعانشا ايتىسىپ، سوڭى قارۋ الىپ شىعا­تىن قان مايدانعا الىپ كەلگەن تايتالاستار كونەر­گەن تاريحتى پاراقتاساڭ از ەمەس. كونەدەن جەت­كەن ءافسانا عۇندار پاتشاسى مودە قاعاننىڭ كورشى­مەن اراداعى تاتۋلىق ءۇشىن حاس سۇلۋ جارىن، استىن­دا­ع­ى جەل جەتپەس اتىن بەرىپ، ولار ءۇشىنشى تالاپ – جەر سۇراعاندا: «ەل بولسا بولاشاقتا قانشاما ارۋ دا ءدۇ­نيەگە كەلەدى، سىرتى تۇك، ءىشى بوق مال ىشىنەن تالاي تۇلپار دا تۋادى، ال عۇننىڭ قاي قاتىنى جەر تۋىپ بەرەدى، جەر بەرەمىز دەگەننىڭ ءبارىنىڭ باسىن الىڭ­دار، جەر ءۇشىن سوعىسامىز»، دەپ قايراتىن قاھار­لانا ەرتتەپ، مەيماناسى تاسىعان، ءالسىز ەل دەپ باسىن­عان تاسىر جاۋدى جەرگە قاراتىپ جەڭىپ، جاسىتقانىن ايتادى.

باعزىنىڭ ەنشىسىندە، جىلدار مەن عاسىرلاردىڭ قويناۋىنا كەتىپ كونەرگەن جىلنامالاردى جاڭالاماي-اق، كۇنى بۇگىنگى پالەستينا مەن يزرايل اراسىنداعى جانجالدىڭ قانشالىقتى تەرەڭدەپ كەتكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى جايت. كورشىمەن تاتۋ بولۋ، ونىمەن بار-جوعىڭمەن ءبولىسىپ، كوز الارتپايتىن جايلى قوڭسىلىق ەتۋدىڭ سالماعى جەكە ادامدار ەمەس، تۇتاس مەملەكەتتەر اراسىنا كەلگەندە سالماعى زىلدەي اۋىر، ال ساقتالعان تىنىشتىق پەن تاتۋ كورشىلىك ارالاس-قۇرالاستىقتىڭ بەرەرىن ەش التىنعا ايىرباستاۋعا كەلمەس ءسىرا. «وزىڭە-ءوزىڭ يە بول، قوڭسىڭدى ۇرى تۇتپا» دەيتىن قازاق بالاسى.

– XXI عاسىرداعى كورشىلىك ماسەلەسى ءوزىنىڭ وركەنيەتتىك، قۇقىقتىق نەگىزىندە ءجۇرۋى ءتيىس، – دەپ باستادى بىزبەن اڭگىمەسىن، بەلگىلى فيلوسوف عالىم، قوعام قايراتكەرى عاريفوللا ەسىم. – بىراق ەلدەردىڭ، ونىڭ باسشىلارىنىڭ پيعىلدارى ءارتۇرلى بولىپ كەلەتىنى تاريحتان بەلگىلى. سونىڭ سالدارى كورشى جاتقان ەلدەردىڭ حالقىنا اۋىرتپالىقتار الىپ كەلەتىنى بار. بۇگىنگى كۇنى شەكتەس جاتقان ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى قيىن جاعداي كورشىلىكتى قاسيەتتەمەۋدىڭ ەڭ ءبىر كىساپىر ءحالى. كورشى وتىرعان ەلمەن دوستىق قارىم-قاتىناس جاساۋدان گورى ونى جاۋلاپ الىپ، وزىڭە كىرىپتار، ءتىپتى، قاس ەتىپ، جاۋلىق نيەتكە يتەرۋ ساياساتتىڭ ەڭ قۇيتىرقى، لاس جەرى. سول ساياسات جەر بەتىندە وزەكتىلىگىن وكىنىشكە قاراي، جويماي وتىر. كورشىگە كوز الارتىپ، جەرىنە قىزىعۋ، ءوزىنىڭ الدەبىر اۋزى جەڭىل اپەرباقاندارىنا مىنا جەرلەر بىزگە تيەسىلى دەپ ايتقىزىپ قويۋ سياقتى جيىركەنىشتى جايلاردىڭ بار ەكەنى دە راس.

ءبىز كورشىمىز، كورشىمەن تاتۋ-ءتاتتى تىرلىككە ۇمتىلامىز، بىراق كورشى ەلدىڭ ساياسي باسشىلارىنىڭ پيعىلدارىنىڭ اياق استىنان وزگەرىپ قالۋلارى مۇمكىن. ءبىر مىسال، رەسەي فەدەراتسياسى مەن ۋكراينا ەجەلدەن اعايىندى، باۋىرلاس، ورتاق تاريحى، ۇقساس ءتىلى، ورتاق ءدىنى بار ەلدەر. ال دونباستاعى، لۋگانسكىدەگى وقيعالار ەكى كورشى ەلدىڭ اراسىن وتە قاتتى كيكىلجىڭگە سوقتىردى. سوندا قاراڭىز، قانداس، باۋىرلاس سلاۆيان حالىقتارى ءوزارا مامىلەگە كەلە الماي، وعان فرانتسيانىڭ پرەزيدەنتى، گەرمانيانىڭ كانتسلەرى، تاعى دا باسقا ەلدەردىڭ باسشىلارى ارالاسۋدا. ەگەر ورىستار مەن ۋكرايندار اراسىندا ناعىز تاتۋ-ءتاتتى كورشىلىك قاتىناستار ورناعان كۇندە، كورشىلىك پسيحولوگيا، يدەولوگيا، دۇنيەتانىم ورناعاندا مۇنداي دۇردارازدىق بولار ما ەدى؟

ەندى ءبىر جاپسارلاس جۇرت قىتايدىڭ كورشىلىك ساياساتىن ءبىراز قارادىق. بۇل مەملەكەت قارىم-قاتىناس جولدارىندا جاۋلاپ الۋ ەمەس، وزگە تاسىلدەردى قولدانادى. ميگراتسيالىق ساياسات، بەيبىت جولمەن دەندەپ ەنۋ سىندى ءوز قالىپتارى، وزدەرىنە وڭتايلى ۇستامدى ساياساتتارى بار. كورشىمىزدىڭ وسى وزدەرىنە جاقسى، وتە ءبىر قولايلى ساياساتىن بىزگە دە دۇرىستاپ زەرتتەپ بىلگەن ءجون. سول كەزدە ول كورشىمىزبەن دە اراداعى قارىم-قاتىناستىڭ قاي تۇسىنان قاپى كەتىپ، قاي تۇسىنان ۇتىپ جاتقانىمىزدى باعامدايمىز، –دەيدى.

«اپا، نەلزيا ۇرا بەرەدى»

جوعارىداعى ءبىر اڭگىمەمىزدە كورشىنىڭ كىشكەنتاي بالاسىن انامىزدىڭ قالاي باعىپ-قاققانىن ايتتىق ەمەس پە. سوندا بارا-بارا ءبىزدىڭ ءۇيدى ءوز ۇيىندەي كورىپ، ەركىنسىگەن الگى بالا، بويى ۇيرەنىپ، ەس جيعاندا ءوزىمىزدى ۇرىپ-سوعا باستادى. انامىزدىڭ كورشىنىڭ بالاسىن رەنجىتۋگە بولمايدى دەگەن قاتتى ەسكەرتۋىنەن كەيىن وعان تىرناعىمىزدىڭ ۇشىن تيگىزە المايمىز. الگى بالا دا مەيلىنشە بۇزىق-اق، سونداي ساتتە انامىز ءالسىن-ءالسىن: «نەلزيا»، دەپ اقىرىن عانا ايتىپ قوياتىن. نەلزيانىڭ قانداي ماعىنا بىلدىرەتىنىن قايدان بىلەيىك. مۇنى سول بالانىڭ ەسىمى دەپ ۇعىپپىز. ءبىر كۇنى تاياق جەپ جىلاپ كەلدىك: «ماما، اناۋ نەلزيا ءبىزدى ۇرا بەرەدى»، – دەدىك جامىراپ. جىميا كۇلگەن انام: «نەلزيا – بالانىڭ اتى ەمەس، مەنىڭ كورشىنىڭ بالاسىن ەشقاشان رەنجىتۋگە بولمايدى دەگەنىم، بىراق سەندەردىڭ ودان تاياق جەۋلەرىڭە بولادى دەگەن ءسوزىم ەمەس. سوندىقتان، بوتەنگە ەسەلەرىڭدى جىبەرىپ، جىلاپ-سىقتاعان مىنا تۇرلەرىڭدى قۇپتامايمىن، ونى وزدەرىڭە قول جۇمسامايتىنداي ەتۋ اقىل-پايىمدارىڭا بايلانىستى، بىرگە ويناڭدار، بىراق كوپ ەكەنبىز دەپ، سەندەر الىمجەتتىك جاساماڭدار، ءبارىڭ وتىرىپ، جالعىز بالادان جابىلىپ تاياق جەگەندەرىڭ تاعى جارامايدى»، دەگەن بولاتىن. انامىزدىڭ سول ءسوزى بىزگە ومىرلىك ساباق بولدى. قيانات جاسامايتىن، تۋرالىقتان اتتامايتىن دوستىقتىڭ نەگىزىن قالاۋدى، كورشىگە قينالعاندا قول سوزىپ، كورشى حاقىسىن ادالىنان وتەۋگە ۇيرەتتى.

انار تولەۋحانقىزى،

قاراشاش توقسانباي.

«ەگەمەن قازاقستان»