جول بويىندا بەيىت تۇر…

مازارلارءبىز – ارۋاعىن سىيلاعان حا­لىق­­­پىز. ءبىز – اتا-بابا قابى­رىن قادىرلەپ ۇستاي بىلگەن حا­لىق­پىز. سول حالىقتىڭ وسى ءبىر جاقسى قاسيەتتەرىنەن بۇگىندە ورەسكەلدىكتەر دە بايقالىپ ءجۇر. سول قىنجىلتادى. سونى ايتساق دەپ قولعا قالام الدىق. زاماننىڭ سىڭايىنا ساي حالقىمىز قازىر كەز كەلگەن شەتەلدەردىڭ اۆتوماشينا­لارىن ساتىپ الىپ، ءمىنىپ ءجۇر. ۇلىمىزدىڭ دا، قىزىمىزدىڭ دا ماشيناسى بار. ءتىپتى، كۇيەۋلەرىن جاندارىنا وتىرعىزىپ الىپ، ويىن-تويلار مەن ءتۇرلى جيىندارعا ماشينامەن ايەلدەرى الىپ كەلىپ، الىپ كەتەتىن دە بولدى. جاقسى-اق! الايدا، سول جاقسىلىقتىڭ كەيبىردە اۋىر ءبىر قاسىرەتتەرى دە بولىپ جاتادى.

قازىر الەم بويىنشا جىل سا­يىن جول-كولىك اپاتتارىنان قازا بولاتىندار سانى ارتىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سول جاي بايقالىپ وتىر. ماماندار ەلىمىزدەگى قاۋىپتى جولداردىڭ رەيتينگىسىن دە جاساپ كورسەتتى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، تىپتەن قورقىنىشتى-اق. ماسەلەن، وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا، الماتى، قاراعاندى، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق ماڭىزى بار جولدارى ەڭ قاۋىپتى ايماقتار ەكەن. بۇل وڭىرلەردىڭ جولدارىندا كولىك اپاتتارى ءجيى ورىن الاتىن كورىنەدى. مىسالى، ءبىر عانا الماتى وبلىسىنىڭ وزىندە ءبىر جىلدا 634 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ، سول اپاتتاردان 310 ادام قازا تاۋىپ، 717 ادام ءتۇرلى جاراقاتتار الىپتى. ال وڭتۇستىك قازاقستاندا ءبىر جىلدارى 127 ادام كولىك اپاتىنان كوز جۇمعان. ەلىمىزدەگى ەڭ قاۋىپتى جولداردىڭ ءتىزىمىن جامبىل وبلىسىنىڭ جولدارى تۇيىندەيدى. بۇل وڭىردە دە اپات ازايماي تۇر. ايتەۋىر، وي-شۇقىرى كوپ، قاۋپى باسىم جولدار جاس-كارىنى تالعاماي، ومىرلەرىن قيىپ جاتىر.

ۇلكەندەرىمىزدىڭ ايتۋىنشا، بۇرىن كىسى ءولىمى بولعان جولدى «قاندى جول» دەپ ساقتانىپ، مۇنداي «قاندى جولدارعا» ارناپ، ارنايى مال سويىپ، تاساتتىق بەرەدى ەكەن. بۇگىن بۇل ءۇردىس تە جوعالدى. مۇنىڭ ورنىنا جول اپاتىنان قازا بولعان ادامعا ارناپ، اپات بولعان جەرگە بەلگىتاس قويۋ ءۇردىسى بەلەڭ الىپ، ءتىپتى، ول جيىلەپ كەتتى. مۇنداي سالت ەشبىر ەلدە جوق تا كورىنەدى. سوندىقتان دا، شەتەلدەردەن كەلىپ-كەتىپ جاتاتىندار جول بويىنداعى بەلگىتاستارعا ۇرەيمەن جانە تىكسىنە قارايدى ەكەن. ءتىپتى، كەيبىرى «ەلدەرىڭىزدىڭ جول بويىنىڭ ءبارى دە زيراتقا اينالىپ كەلەدى عوي» دەگەن پىكىرلەر دە ايتىپ قالادى. مۇنداي ءۇردىس تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە الا توپىلى اعايىندار مەن بىزگە عانا ءتان بولسا كەرەك.

بۇل جايدىڭ جيىلەپ كەتۋىنە وراي قارسىلىقتار دا ايتىلىپ ءجۇر. قۇلاققا ىلەتىن ەش پەندە جوق ازىرگە. كۇرە جولدىڭ بويىنا ورناتىلعان بەلگىتاستاردىڭ ءبىرازى حالىقارالىق ماڭىزى بار «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» اۆتوموبيل ءدالىزىنىڭ سالىنۋىنا بايلانىستى الىپ تا تاستالعان ەدى. سوعان قاراماستان، امال نەشىك، جول بويىنداعى بەلگىتاستار كوبەيمەسە، ازايماي تۇر.

اپات بولعان جول بويىنا بەلگىتاس قويۋ ءۇردىسى ءالى دە جالعاسا بەرسە، جول بويى مازاراعا اينا­لىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ تە باسىم. ويتكەنى، رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، اۆتوكولىك اپاتىنان ەلىمىزدە سوڭعى ون جىلدىڭ ىشىندە 28 مىڭنان استام ادام كوز جۇمىپتى. دەمەك، سول اپاتتان قازا بولعان 28 مىڭ ادامنىڭ باس-باسىنا جول بويىنا بەلگى قويىلا بەرسە، ەلىمىزدەگى حالىقارالىق ما­ڭىزى بار جول دالىزدەرىنىڭ بار­لىعى دەرلىك، بەيىتكە اينالىپ كەتپەي مە؟

بۇعان يمامدار نە دەيدى؟ ولار جول بويىنا قويىلعان بەلگىتاسقا ءارى-بەرى وتكەندەر زيارات ەتۋى ءمۇم­كىن ەكەنىن، ولاردىڭ اراسىندا دارەتسىز جۇرگەندەر دە، اراق ءىشىپ العاندار دا بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. جالپى، بەيىت دەگەن ۇعىم قايتىس بولعان ادامنىڭ زيراتتا جەرلەنىپ، بەلگى قويىلعان ورنى ەمەس پە؟ ال بەلگىتاس قويۋ – نەنىڭ كورىنىسى؟ جول بويىنا قۇلپىتاس قويۋعا بولا ما؟ ال قازىر ادام قاي جولدا اجالىن تاپسا، سول جەرگە بەلگى قويۋ قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەتتى. ءدىندارلار جول بويلارىنداعى بەلگىتاستار، ءتىپتى، ۇرەي تۋعىزاتىنىن، بۇل ارادان سىيىنىپ وتۋگە بولمايتىنىن دا ءجيى ايتىپ ءجۇر. جالپى، شاريعات تا جول بويىنا قۇلپىتاس قويۋعا قارسى ەكەن.

قازىرگى ۋاقىتتا عالىمدارىمىز اۆتوماگيسترالدى جولدار كونە زيرات-قورىمداردىڭ ۇستىنەن وتسە، ونىڭ دا جاعىمسىز اسەر بەرەتىندىگىن انىقتاپ وتىر. ءدىني ۇعىم بو­يىنشا، و دۇنيەلىك بولعانداردىڭ تىنىشىن الۋعا بولمايدى. زەرت­تەۋشىلەر جىلۋ تراسساسى، جو­عارى ۆولتتى ەلەكتر جەلىسى، تەكتو­نيكالىق جارىقشاقتار، پايدالى قازبا كوزدەرى بار جەرلەر مەن سۋالعان وزەن ارنالارىنىڭ دا ادامعا كەرى اسەرى بار ەكەندىگىن دالەلدەگەن. الەم عالىمدارى دا بۇل ماسەلەگە ءجىتى نازار اۋدارا باستادى.

ەندەشە، ءبىز نەگە جول بويىنا بەلگىتاس قويۋ مەن بيىك مازار سالۋعا قۇمارمىز؟ ءوزىمنىڭ تۋىپ-وسكەن قىزىلوردا وبلىسىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ باسىم بولىگى «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» كولىك ءدالىزىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. الەمدىك ۇلگىدە سالىنعان تاقتايداي تەپ-تەگىس حالىقارالىق وسى جولدىڭ جاقىن ەكى قاپتالى قاپتاعان مازار-قورىمدار. جول ءجۇرۋشى جولاۋشى ءوزىن ولىلەردىڭ «اۋىلىندا» كەلە جاتقانداي سەزىنەدى. كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنە كولەڭكە ءتۇسىرىپ، قاي­داعى-جايداعىنى ەسكە سالاتىن بەلگىتاستى جول بويلارىنا قويۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ ءبىزدى الاڭداتاتىنى دا وسى. ونىڭ ۇستىنە، جول بويىنا جاقىن ورنالاسقان، بۇرىننان بار زيراتتار تۋرالى اڭگىمە باسقا.

ءبىزدى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – مازار سالۋ. قازاق نەگە «ءولىم بايدىڭ مالىن شاشادى، جوقتىڭ ارتىن اشادى» دەيدى. ءدال تاۋىپ ايتىلعان. بۇگىنگى تاڭدا مۇسىلماندار اراسىندا ولگەن ادامدى جونەلتۋدىڭ دە ءجون-جورالعىسى وزگەرگەن. ءتىپتى، ولىك جونەلتۋ ءوز الدىنا، ءزاۋلىم مازار سالىپ، قۇلپىتاس قويۋ دا باسەكەگە اينالىپ بارادى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە و دۇنيەلىك بولعان ادامدارعا حان سارايىنداي ءزاۋلىم ەسكەرتىشتەر سالۋ، مازارلار تۇرعىزۋ، ونى بارىنشا اشەكەيلەنگەن قورشاۋلارمەن جاساندىرۋ، ءتىپتى، ەكى-ۇشتەن ەس­كەرتكىش تاقتا قويۋ سانگە اينالدى. سانگە اينالۋ بىلاي تۇرسىن، باقتالاستىققا اينالىپ كەتكەندەي. مازارلاردىڭ ارحيتەكتۋرالىق كەلبەتىن تىم اسىرەلەۋدەن، تاۋداي كوكتاس ورناتۋدان قالتالىلاردى بىلاي قويعاندا، قاراپايىم حالىق تا شەت قالار ەمەس. «زامانىڭ تۇلكى بولسا، تازى بولىپ شال» دەگەن وسى بولسا كەرەك، ءسىرا! قازىر مازار سالۋدى دا قىپ-قىزىل بيزنەسكە اينالدىرىپ العان سىڭايلىمىز.

ءبىر بايقاعانىمىز، مازار سالۋ­شىلاردىڭ دا قىزمەتى سان ءتۇرلى. مۇنداي قىزمەت كورسەتۋشىلەردى جارنامالار ارقىلى وپ-وڭاي تابۋعا بولادى. ولار، ءتىپتى، ءوز قىزمەتتەرىن ۇسىنىپ، حابارلاندىرۋ بەرۋدەن دە ارلانبايتىپ بولىپ الدى. توي-تومالاق ەمەس، ءولىم-ءجىتىمدى باقتالاستىققا اينالدىرۋ قاۋىپتى ەمەس پە دەپ قىنجىلاتىندار كوپ. مۇنداي باسەكە بۇرىن قانىمىزعا دا سىڭبەگەن ەدى. ءتىپتى، ەرتە كەزدە قابىردى جاباتىن دا اعاش بولماعان. ونىڭ ورنىنا ءمايىتتى قامىسپەن جاۋىپ، جونەلتكەن ەكەن. زيرات سالۋ ارۋاقتى كىسىلەرگە عانا ارنالىپ جاسالسا كەرەك-ءتى. ول جەرگە جولاۋشىلار ارنايى كەلىپ، تۇنەپ، تىلەك تىلەيتىن بولعان. قازىر مۇنىڭ ءبارى وزگەردى. قاجەت ەمەس دۇنيەگە مال شاشۋ، داراقىلىققا، ىسىراپشىلىققا جول بەرۋ جيىلەپ كەتتى.

اباي حاكىم: «اي، قۇداي-اي! جان­عا مىرزالىق قىلاتۇعىن، ەردىڭ جاداعايدا-اق سەرتكە تۇرعىشتىعى، مالعا مىرزالىعى، دۇنيەنى ءبىر تيىن ەسەپ كورمەيتىن جومارتتىعى – ءارتۇرلى بەلگىسى بويىنشا تۇرماس پا ەدى؟ «ۇيالماس بەتكە تالماس جاق بەرەدى» دەپ كوپ بىلجىراعان ارسىز ۇياتسىزدىڭ ءبىرى داعى»، دەپ بەكەر قىنجىلماسا كەرەك-ءتى. قىپ-قىزىل باسەكەلەستىككە اينالدىرعان مازار سالۋشىلاردى دا ۇياتسىزدىڭ ءبىرى دەيمىز بە، قايتەمىز؟! ايتپەسە، مۇنداي داراقىلىق كىمگە كەرەك؟

حاق تاعالا قيامەت كۇنىندە ادام­نىڭ امالىن قۇلپىتاسىنىڭ ادەمىلىگىنە، نە بولماسا مازارىنىڭ بيىكتىگىنە قاراپ، سۇرامايدى. سول سەبەپتى، زيراتتاردى ەسكەرتكىشكە اينالدىرىپ، بىرنەشە تاس قويىپ، ونى اسقاقتاتىپ، بيىكتەتىپ كوتەرۋ­دىڭ تىرىگە دە، ولىگە دە پايداسى شامالى. بۇل، شىن مانىندە، ىسىراپشىلدىق. اقيقاتىندا، اللا دا ىسىراپشىلدىقتى ءسۇي­مەيدى. زاڭعار اسپان بيىگىمەن تالاستىرىپ مازار سالعانشا، سول قارجىنى كەمباعال، مىسكىن ادامدارعا بەرسە، ساۋابى كوپ دەمەۋشى مە ەدى؟ جەتىم-جەسىرلەرگە قارايلاسسا، مۇگەدەكتەرگە جاردەم­دەسسە، قايىرىمى مول بولار ەدى. مۇنىڭ ولىگە ساۋابى، تىرىگە شاراپاتى تيەر ەدى. ءارى ونداي قادىرلى جانداردىڭ تاسقا باسىلعان بەينەسى ەمەس، ۇلگى الارلىق ءبىر ءىسى قالسا ءجون. مارقۇمداردىڭ بەينەسىن ەمەس، ەڭبەكپەن وتكەن، ىزدەنىس پەن بەينەتكە تولى ءومىر جولىن قاستەرلەۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟

يسلامدا قابىردى تاسپەن جا­بۋ، تسەمەنتتەۋ، ەرەكشە بيىك قا­بىرعا جاساۋ نەمەسە ءۇي تۇرعىزۋ شاريعاتتا جوق نارسە بولىپ سانا­لادى. مۇنىڭ ءبارى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ جەمىسى سەكىلدى. راس، قابىر اياقاستى قالماۋى ءۇشىن، مال باسپاۋى ءۇشىن ساز كىرپىشپەن كىندىك تۇستان جوعارى دەڭگەيدە قالانىپ، قورشالۋى ءتيىس. بۇل شاريعاتقا جات ەمەس. توبەسى اشىق بولۋى شارت. ال قازىرگى كەيبىر زيراتتارداعى كەيبىر مازارلارعا كەم دەگەندە 20-50 مىڭ ارالىعىندا اقش دوللارى جۇمسالادى ەكەن. مۇنشاما قارجىعا سالىنعان مازار ولىگە قاجەت پە؟ يمامدار ءوز توپىراعىنان وزگە ءبىر زاتتىڭ ادام مايىتىنە اۋىرلىق كەلتىرىپ، جانىن ازاپقا سالاتىنىن ءجيى ايتادى. مازار سالۋعا كەتكەن وسىنشاما قىرۋار قارجى ءتىرى ادامدارعا قاجەت ەكەنىن، ونى كەدەي-كەپشىكتەردىڭ، اۋرۋ-سىرقاۋلاردىڭ مۇقتاجدىقتارىنا جۇمساۋعا بولاتىنىن ۇمىتىپ كەتەتىن سياقتىمىز.

ءبىر نارسە ايان: اللا تاعالا ادام­­عا بايلىقتى سىناۋ ءۇشىن بەرەدى ەكەن. بىرەۋگە باق-داۋلەت بە­رىلسە، ول بايلىقتا جارلى-جاقىباي مەن كەدەي-كەپشىكتىڭ دە ۇلەسى بار ەكەنىن ۇمىتپاعانى ابزال. اللا تاعالا: «ءبىز ىرىزدىق ەتىپ بەرگەن نەسىبەنى ولار بىلمەس­تىكپەن جۇمسايدى. اللاعا سەرت، سەندەر وزدەرىڭ ويلاپ تاپقان نارسەلەرىڭ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە جاۋاپقا تارتىلاسىڭدار»، دەيدى. تايتالاسىپ تا، باق تالاستىرىپ تا مازار سالاتىنداردىڭ ءىسىن پايعامبارىمىز ىسىراپقا تەڭەيدى. مۇحاممەد پايعامبارىمىز ايت­قان: «ولگەن ادامنىڭ ارتىنان ءۇش-اق نارسە بارادى: ەلگە جاساعان جاقسىلىعى، حالقىنا بەرگەن ءىلىمى مەن ءبىلىمى، ارتىنان جاقسى ۇرپاق قالدىرعانى»، دەپ.

كوكەيدە جۇرگەن وسى ءبىر جايدى ايتا وتىرىپ، مازار سالۋدىڭ باسەكەلەستىگىن دوعارماساق، ىسى­راپقا، ىسىراپشىلدىققا بوي الدىرا بەرسەك، حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن سالىنعان كۇرە جولدى دا قۇرمەتتەپ، حالىقتىق قاعيداتتاردى ۇستانۋدان دا ادا بولارىمىز انىق. ال حالىقتىق قاعيداتتار دەگەنىمىز نە؟ ۇلتتىڭ ورتاق ۇستانىمى مەن سالت-ءداستۇرى. بيىك پاراسات-پايىمى. بولەك ءدىني تانىمى. قوعامنان تىسقارى كەتۋگە بولمايدى. قوعامعا قاجەتتى دۇنيەنى عانا ۇسىنا الساق، ۇتامىز. ورتاق قۇندىلىقتار بول­ماعان جەردە ەل ازادى، ۇرپاق توزادى. ەلدىڭ وزعانى كەرەك پە، توزعانى كەرەك پە؟ ەندەشە، ءبىز نەگە وزگە قۇندىلىقتارعا قۇمار­تىپ تۇرامىز؟ داراقىلىق پەن ىسىراپشىلدىققا يسلامدا جول جوق. وندا نەگە ءبىز ىسىراپشىلمىز؟ نەگە داراقىمىز؟ نەگە ماقتان سۇيگىش حالىقپىز؟

ءبىز وسى ورالحان بوكەيدىڭ «اتاۋ­كەرە» رومانىنداعى تاعان سەكىلدى كوكەيدەگى كوپ ساۋالعا جاۋاپ تابا الماي نەگە داعدارىپ تۇرمىز؟!.

مۇرات باقتيار ۇلى،

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى، ساياسي عىلىمدار دوكتورى، پروفەسسور

استانا