يماندى ادام – يبالى ادام


بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى – ادامدىق. ادامدىقتان كەتسەڭ، ادالدىقتان تايساڭ – قۇردىمعا قۇلايسىڭ. ادالدىق، ازاماتتىق – بۇل دا بيىكتە تۇرۋعا ءتيىس. ازاماتتىقتان اۋىتقىساڭ سەنىمگە سەلكەۋ تۇسەدى. وسىنداي ۇلى قاسيەتتەردەن جاڭىلساڭ ونىڭ ءتۇبى الجاسۋعا اپارادى. ءبىز – تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتتارىمىز. وسى ەلدىڭ كوك تۋىن بيىكتەتە بەرۋ – ارقايسىمىزدىڭ پارىزىمىز. ول ءۇشىن الدا ايتقان ادالدىق پەن ادامدىق بيىك تۇرۋى ءتيىس. ونىڭ نەگىزى يماندىلىقتا جاتىر. جەتپىس جىل بويى قۇدايسىز ءومىر سۇردىك. ايتسە دە، حالقىمىزدىڭ كوكەيىندە ءبىر اللانىڭ ىزگىلىگى جاتتى. ونى حالقىمىز ابايداي دانىشپاننىڭ ارتىندا قالعان وسيەتىنەن ۇعىپ تا، تانىپ تا، ءبىلىپ تە ءجۇردى. سول دارا دانىشپانىمىز يمان جايلى وي قوزعاعاندا «…كىمنىڭ ۇياتى جوق بولسا، ونىڭ يمانى دا جوق، دەگەن… ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ءوزىنىڭ ماقالى دا بار: «ۇيات كىمدە بولسا، يمان سوندا» دەگەن. ەندى بۇل سوزدەن ءبىلىمدى، ۇيات – ءوزى يماننىڭ ءبىر مۇشەسى ەكەن» دەيدى ول. ال فيلوسوف اقىن شاكارىم قاجى: «ادام اقيقاتتى باس-كوزىمەن كورمەيدى، اقىل كوزىمەن كورەدى… ەكى ومىرگە دە كەرەكتى ءىس – ۇجدان. ۇجدان دەگەنىمىز – ىنساپ، ادىلەت، مەيىرىم»، – دەپ تۇجىرىمدايدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ فيليالى «شەيح قۇنتا قاجى» مەشىتىنىڭ باس يمامى ياحيا قاجى يسمايىلوۆ وسى ورايداعى ويىن بىلاي ءوربىتتى:

– يماندىلىق، يبالىلىق قايدان شىعادى؟ بۇل الدىمەن اكە-شەشەنىڭ اقىل پاراساتىنان، كىسىلىگىنەن كورىنەدى. ياعني، ءومىر ەسىگىن شىر ەتىپ اشقاننان كەيىن بالاعا جاقسى ات قويۋ، جاقسى ءبىلىم بەرۋ، جاقسى تاربيە ۇيرەتۋ – بۇل ۇرپاقتىڭ كەلەشەگىنە كەمەل جول بولىپ ەسەپتەلەدى. وسىنى بۇلجىتپاي ورىنداۋ اكە-شەشەگە مىندەت، – دەگەن قاجى. – مەنىڭ ارقامدى ايازداي قارىعان نارسە اقتوبەدەگى قاسىرەتتى وقيعا ەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل تۋرالى «مۇنىڭ ءداستۇرلى ەمەس سالافيزم ءدىني اعىمى جولىن ۇستاۋشىلار توبىنىڭ تەرروريستىك شابۋىلى ەكەنىن ءبىز قازىر ءبىلىپ وتىرمىز. رەسپۋبليكادا ءدىن ۇستانۋ بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرە وتىرىپ، ءبىز ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ ەلدەگى جاعدايدى ۋشىقتىرۋشىلاردىڭ بارلىعىنا قاتال تويتارىس بەرەمىز»، دەگەن بولاتىن. بۇكىل الەم مۇسىلماندارى ءۇشىن قاسيەتتى سانالاتىن رامازان ايى باستالار ساتتەگى قاندى قىلمىس بارىمىزگە وڭاي سوققان جوق. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى، باس ءمۇفتي ەر­جان قاجى مالعاجى ۇلى عۇلامالار كەڭە­سىن وتكىزىپ، ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە سىنا قاققىسى كەلگەندەردى قاتاڭ ايىپتادى.

جالپى، تاۋەلسىزدىك العان جىلدان بەرى پرەزيدەنتىمىز كيەلى دىنىمىزگە بارلىق قامقورلىقتى جاساپ كەلەدى. ماسەلەن، «سىندارلى ون جىل» كىتابىندا «دىندە ەكسترەميزم جوق»، دەگەن قاعيدانى تۇتاس ءبىر بولىمگە ارقاۋ ەتىپ العان. «يسلام – ەڭ الدىمەن، ءبىر كەزدەرى مۇلدە ۇمىت بولۋعا اينالعان، ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ رۋحى مەن اسا باي مۇسىلمان مادەنيەتىنە لايىقتى باعاسىن بەرۋگە مۇمكىندىك تۋدىراتىن، ءبىزدىڭ ءدىني تانىمىمىزدى انىقتاپ بەرۋشى بيىك يدەال مەن فاكتور، بىلايشا ايتقاندا، سيمۆول» دەگەنى دە ەستە. سونىمەن قاتار، ەلباسى يسلام ادام قۇقىعىن مويىنداۋ مەن ونى قورعاۋدى، ادام قۇقىن زەرتتەپ بىلگەن ءاربىر مۇسىلمان شاريعاتتىڭ باستى مۇددەسى – ادام ءومىرىن، ونىڭ ءدىنى، اقىل، مال-مۇلكىن جانە وتباسىن قورعاۋ بولىپ تابىلاتىنىن دا اتاپ ايتقان بولاتىن. شىنىندا، مۇسىلمان حالقى باسقا دىندەردەگى ادامدارعا قۇرمەتپەن قارايدى جانە ءدىني ەكسترەميزمگە جول بەرۋ بىلاي تۇرسىن، ول تۋرالى ءسوز ەتۋدىڭ ءوزى مۇسىلمانعا جات پيعىل. يسلام ءدىنى ىزگىلىك پەن جاقسىلىققا، اللانىڭ اقجولىنا باستايدى. مۇنى ءبىزدىڭ باس كىتابىمىز – قاسيەتتى قۇراندى وقىپ، حازىرەتى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) سۇننەتىن مۇلتىكسىز ورىنداپ جۇرگەن ازاماتتار، زيالى جاندار بىلەدى.

– ياحيا قاجى ابدوللا ۇلى، ءسىز جوعارىدا ەلباسىنىڭ سالافيزم تۋرالى ايتقانىن مىسالعا كەلتىردىڭىز…

– سالافيزم – ول نە دەمەكسىز عوي. الدىمەن يسلام دەگەن سوزدەن باستايىن. ول نەنى بىلدىرەدى دەگەنگە توقتالايىن. يسلام ءسوزى – «اماندىق، ەسەندىك، مويىنسىنۋ، باعىنۋ، بەرىلۋ» ۇعىمىن بىلدىرەدى. ياعني، يسلام – اماندىق پەن بەيبىتشىلىك ءدىنى دەگەن ءسوز. الەمدى سۇيىسپەنشىلىكپەن جاراتقان ۇلى جاراتۋشىنىڭ سوڭعى پايعامبارىن جەر بەتىنە بەيبىتشىلىك ورناتۋ ءۇشىن جىبەرگەن ەكەن. قۇراندا بۇل تۋراسىندا: «ءبىز سەنى الەمگە تەك راقىم ەتىپ قانا جىبەردىك» دەۋى سوعان دالەل. قۇراندا بەيبىتشىلىك دەگەن ماعىنا بەرەتىن «سالەم» ءسوزى قانداي ادەمى ەستىلەدى. يسلامنىڭ قوعامداعى تىنىشتىق پەن ىنتىماقتى ساقتاۋ جولىنداعى نەگىزگى قاعيداتتارى قانداي؟ وسىعان جاۋاپ بەرەيىنشى. ءبىرىنشى، يسلام ءدىنىن قابىلداعان، قۇراننان ءنار العان ءاربىر مۇسىلمان وزگەنىڭ اقىسىن جەمەي، الا ءجىبىن اتتاماي، باسقاعا زيا­نىن تيگىزبەي ادال ءجۇرۋى كەرەك. بۇل جايىندا پايعامبارىمىز بىلاي دەيدى: «مۇسىلمان – مۇسىلماننىڭ باۋىرى. ول باۋىرىنا ز ۇلىمدىق جاسامايدى جانە ونى زالىمدارعا تاستامايدى. كىم باۋىرىنىڭ مۇقتاجدىعىن وتەسە، اللا دا ونىڭ مۇقتاجدىعىن وتەيدى». ەكىنشى، ءادىل بولۋ، ادامعا جاقسىلىق جاساۋ، اعايىنعا قارايلاسۋ، ارسىزدىقتان، توڭمويىندىقتان، ازعىندىقتان اۋلاق ءجۇرۋ; ءۇشىنشى، جاقسى مىنەزدى بولۋ; ءتورتىنشى، دىندە زورلىق جوق، ونى تانىپ-ءبىلۋ كەزىندە ەشكىمگە قىسىم كورسەتپەۋ كەرەكتىگى ايتىلىپ، بۇل جونىندە پايعامبارىمىزدىڭ: «جەڭىلدەتىڭدەر، قيىنداتپاڭدار، سۇيىنشىلەڭدەر، قورقىتپاڭدار»، دەپ ءبىر حاديستە قاداپ ايتقانى; بەسىنشى، مەيىرىمدى جانە كەشىرىمدى بولۋ كەرەكتىگىن: «كەشىرىم جولىن ۇستا، دۇرىستىققا بۇيىر، بىلمەستىكتەن اۋلاق بول»، دەپ ءبىر اياتتا دا بۇيىراتىنى – وسىنىڭ ءبارى يسلام ءدىنىنىڭ ادام ءۇشىن عانا قىزمەت ەتەتىنىن كورسەتەدى. بۇل ءدىن وسىسىمەن قۇندى. ءتىپتى، «ساۋدانىڭ دا ساۋابى بار» دەيدى. ءبىر حاديستە: «شىنشىل، سەنىمدى ساۋداگەرلەر اللا پايعامبارىنىڭ دوسى»، دەپ تۇيىندەيدى. وسىلارعا قاراپ وتىرىپ، تۇيەر ويىمىز، يسلام ءدىنى اقيقاتتى بۇكپەسىز العا تارتادى. وعان دا مىسال كەلتىرەيىن: «ءدىن ءۇشىن ءۇش قاسىرەت بار. ولار: «كۇناھار – ءدىندار. ادىلەتسىز – باسشى. نادان – ءدىندار»، دەيدى ءوز حاديسىندە پايعامبارىمىز. مىنە، وسىدان-اق ءدىنىمىزدىڭ ءادىل ەكەنىن، تازا ەكەنىن، كەۋدەسىندە يمانى بار ادامعا بار جاقسىلىقتى جاسايتىنىن كورۋ قيىن بولماسا كەرەك دەپ ويلايمىن.

ەندى سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرەيىن. سالافي دەگەن نە ماعىنا بەرەدى، قاشان پايدا بولدى؟ سالافي ءسوزى قاسيەتتى «قۇ­راندا الدىڭعى وتكەندەر»، «بۇرىن­عىلار» دەگەن ماعىنادا كەزدەسەدى. يسلام عۇلامالارىنىڭ الدىڭعى ءۇش تولقى­نى «سالافيلەر» دەپ اتالعان. ولار پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ساحابالارى، تابيعاندار (ساحابالاردى كورگەندەر) مەن تاباعا تابيعاندار (تابيعينداردى كورگەندەر). سوندا وزدەرىن سالافي ساناۋشىلار يسلام تاريحىنىڭ اۋەلگى ءۇش عاسىرىندا ءومىر سۇرگەندەر. دەمەك، جوعارىدا ايتقان ءۇش اۋلەت سالافتار. ياعني، مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) ۋاقىتىندا وعان جاقىن بولعاندار. سونىمەن قاتار، ولار يسلامنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋشى رەتىندە دە جوعارى قۇرمەتكە يە. ال قازىرگى سالافيلەر بۇرىنعىلاردىڭ جولىندامىز دەگەندى ايتادى. شىندىعىنا كەلگەندە، ولاي ەمەس. بۇل كۇنگى سالافيلەر الدا ايتقان ءۇش تولقىننان اۋلاق جۇرگەندەر. بۇلاردىڭ ۇستاناتىن جولدارىن اراب، ءۇندىستان، پاكىستان عالىمدارى «لومازحابيا» (قازاقشا ايتقاندا مازھابسىز)، ال ءۇندى مەن پاكىستان مۇجتاحيدتەرى «عايري مۇقالليد» ء(تورت مازھابتىڭ بىرەۋىنە دە كەلمەيتىندەر) دەپ اتايدى. ءيا، بۇلار دا قۇران مەن سۇننەتتى ايتادى. ەكى ءسوز دە جاقسى ەستىلەدى. بىراق ىستەرى وعان ساي كەلمەيدى. وسى كۇنگى سالافيلەر توبى قايتالاپ ايتايىن، بۇرىنعى جاقسىلاردىڭ، ناقتىلاي تۇسسەم مازھاب جولىن ۇستامايدى، ولار «عايري مۇقالليد» دەگەن اتپەن تانىلىپ وتىر. ءدىننىڭ جولى وڭاي ەمەس. ونى تەرەڭ بىلمەسەڭ اداساسىڭ. ادامعا جاقسىلىق جاسايمىن دەپ، قاسىرەتكە ۇرىندىراسىڭ. وعان الەمدەگى ءتۇرلى سۇمدىق وقيعالار دالەل بولا الادى. ەگەر اللا جولىنان اداسپايمىن دەسەڭ، قۇراندى جەتىك وقۋ كەرەك. ءىلىمدارلار تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ تۇسىندىرگەن حاديس پەن اياتتى ەستەن شىعارماۋعا ءتيىسسىڭ. ەگەر وسى قالاي ەكەن دەگەن ماسەلە كوكەيىڭدە تۋىنداسا، ونى وقىمىستىلاردان، ساۋاتتىلاردان سۇراۋ كەرەك. تۇسپالمەن ايتا سالۋ قاتە. ءوزىڭدى قويىپ، كەڭەس سۇراي كەلگەندى اداستىراسىڭ. نەسىن جاسىرامىز، ونداي شالا ساۋاتتىلار جوق ەمەس، بار. بۇل تۋرالى دا اللا تاعالا قۇراندا ايتقان: «ەگەر بىلمەسەڭدەر ءىلىم يەلەرىنەن سۇراڭدار… عالىمدار حالىقتىڭ ىشىندە كوپ ەمەس، ولار ساناۋلى، سوندىقتان بىلمەيتىن شاريعات ۇكىمدەرىن عالىمداردان، ءبىلىمى بار ادامداردان سۇراڭدار. بۇل – اللا تاعالانىڭ ءامىرى، بۇيرىعى» دەيدى. ءبىز وسىنى ارقاشان ەستە ۇستاۋىمىز كەرەك. ەستە ۇستاساق شاتىسپايمىز، اداسپايمىز. قازىر وزدەرىن سالافي سانايتىن توپتار ءتۇرلى جات امالدارعا بارادى. ءبىلىمدى ءدىن يەلەرىنىڭ، عۇلاما عالىمداردىڭ شەشىمدەرىن، ايتقاندارىن قابىل كورمەيدى. قۇران مەن سۇننەتكە تىكەلەي وزدەرى شەشىم شىعارۋعا ۇمتىلادى. ەڭ وكىنىشتىسى، ءدىن عۇلاماسى ءابۋ حانافي مازھابقا شەك كەلتىرىپ، ءتىل تيگىزەتىنى، اتا سالتىمىزدى، ادەت-عۇرپىمىزدى، ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدى مويىنداماي، وزدەرىنشە جورامال ايتاتىندارى جانعا باتادى. بۇل يسلام دىنىنە قايشى قىلىق.

– ءتورت مازھاب تۋرالى ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز.

– الدىمەن مازھاب دەگەن ءسوز قانداي ۇعىم بىلدىرەدى دەگەنگە كەلسەك، ول – جول، مەكتەپ، باعىت، تاعى باسقا ادامدى ابزالدىققا جەتەلەيتىن يگى ىستەر. ءتورت مازھابتىڭ ءبىرىنشىسى، اعزام ءابۋ حانافي ءمازھابى. بۇل ءبىزدىڭ جانىمىزعا جاقىن. سودان بولار بابالارىمىز وسى مازھابتى جاقىن تۇتقان. بار ماقساتى – بىرلىك پەن ىنتىماقتى قالاعان سونىڭ جولىمەن ءجۇرىپتى. بۇل ءبىزدىڭ دۇنيە تانىمىمىزعا ورايلاس. ءبىز عانا ەمەس، بۇل باعىتتى ءۇندىستان، پاكىستان، اۋعانستان، تۇركيا، رەسەيدەگى باۋىرلار، كاۆكاز، ورتالىق ازيا جۇرتى وزىنە سۇيەنىش ەتكەن. سەبەبى، مۇندا جەڭىلدىك بار. قۇقىعىڭ قورعالادى. ءوزىمىز كوپ ايتاتىن دەموكراتيالىعىمەن دە ەرەكشە. كەرەك دەسەڭىز، وسى دەموكراتيا ءبىزدىڭ ءابۋ حانافي ۇستازدان باستالادى. ءبىر مىسال كەلتىرسەم، ەر مەن ايەلگە يسلام ءدىنى م ۇلىك يەسى بولۋدى وسىدان 1300 جىل بۇرىن بەرىپ قويعان. وركەنيەت ۇلگىسى سانالاتىن ەۋروپادا ونداي جەڭىلدىككە ءحىح عاسىردا عانا قول جەتكىزگەن. ال ەندى وزگە مازھابتار تۋرالى قىسقا عانا ايتار بولسام، ماليكي مازھابى ءمادينا قالاسىندا نەگىزى قالانعان. بۇل مازھاب اراب ەلدەرىن، مىسىردى، سولتۇستىك افريكاعا دەيىن قامتيدى. شافيعي مازھابى مىسىر، مالايزيا، يندونەزيا جانە كاۆكازدىڭ كەيبىر ايماقتارىنا تاراعان. بۇل مازھاب قۇقىق نەگىزدەرىن العاش جۇيەلەۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. سول سەكىلدى، حانبالي مازھابى باعداد، مىسىر، سيريا جانە حيجازا وڭىرلەرىن قامتيدى. قازىر ساۋد ارابياسىنىڭ رەسمي مازھابى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل مازھابتاردىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى قانداي، دەگەن سۇراققا بەرەر جاۋابىم «ابزال» جانە «دۇرىس» دەگەن سوزدەردەن تۇراتىنىندا جاتىر. ءبىز ءوز مازھابىمىزدى ابزال سانايمىز. وزگە مازھابتى دۇرىس دەپ ۇعامىز. قاشاندا مىنا ءبىر جايدى ەستەن شىعارماۋعا ءتيىستىمىز. ءوز مازھابىمىز دۇرىس، قالعاندارى بۇرىس دەمەۋىمىز كەرەك. ءبارى دە ءسوز باسىندا ايتقان ادامدىق پەن ادالدىقتى ۋاعىزدايدى.

– شاريعاتتا ءبىلىم-عىلىم ۇيرەنۋ پارىز دەمەيتىن بە ەدى؟

– يسلام ەڭ اۋەلى عىلىم مەن ءبىلىمدى قولدايدى. شاريعاتتا ءبىلىم-عىلىم ۇيرەن، ول ءار ادامعا پارىز دەمەيتىن بە ەدى؟ ءسوزىم جالاڭ شىقپاسىن، دايەكتەر كەلتىرەيىن. قاسيەتتى قۇراننىڭ العاشقى اياتى: «سەنى جاراتقان راببىڭنىڭ اتىمەن وقى!»، دەيدى. ودان كەيىن «بىلەتىندەر مەن بىلمەيتىندەر تەڭ بە؟» دەپ، الادى دا: «بۇلاردىڭ ىشىندەگى عىلىمعا بويلاعاندارعا زور سىي بەرەمىز… عالىمدار – پايعامبارلاردىڭ ميراسقورلارى… تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن ءبىلىم ىزدەڭدەر… ءبىلىم مۇسىلمان ايەلگە دە، ەرگە دە پارىز»، دەگەن اقىل-پاراساتتى العا تارتادى. قۇراننىڭ قاي اياتىنا، نە ءحاديستىڭ تارماعىنا كوز جىبەرسەڭ – بارىندە ءبىلىمنىڭ ءنارى، عىلىمنىڭ ۇلگىسى مەنمۇندالاپ تۇرادى. ءتىپتى عىلىمنىڭ كوپ جەتىستىگى قۇراندا بار ەكەنى دالەلدەنىپ تە جاتىر. بۇل كۇمانسىز اقيقات. ونى اقىلمەن شەشسەڭ، كوپ جاقسىلىققا قول جەتكىزەسىڭ. تەك ءاربىر نارسەنىڭ شەگى بارىن بىلۋگە ءتيىستىسىڭ. ءبىز كەيدە ادام قۇقىعى دەيمىز، ونى كىم جوققا شىعارادى. بىراق ودان اللا قۇقىعى جوعارى تۇر ەمەس پە؟ دەموكراتيا دەيمىز. ول دا قاجەت. دەگەنمەن، ءار ەلدىڭ ءوز ونەگەسى بار. ونى ىسىرىپ قويىپ، وزگەنىڭ تۇتىنۋشىسى بولۋ ۇلتقا وپا بەرمەيدى. وسىنى ەستەن شىعارمايىق، جاماعات. ۇلتتىق ۇلگىنى بۇزساڭ – ۇرپاعىڭ بۇزىلادى. ۇرپاعىڭ بۇزىلسا – ەلىڭە قاۋىپ تونەدى. ماسەلەن، ورتالىق ازيانىڭ، قازاق جۇرتىنىڭ ءوز عۇلامالارى بۇرىن دا بولعان، قازىر دە بار. يسلامنىڭ دامۋىنا ولار از ۇلەس قوسپاعان. ءدىني قايشىلىققا ونداي ابزالدارىمىز جول بەرمەگەن. يسلام ءىلىمىن زەرتتەۋدەگى عۇلامالارىمىزدىڭ ەڭبەگىن الەم، اراب جۇرتى دا مويىنداعان. يمام بۇحاري، يمام تيرميزي، يمام مۋسيليم، ءوزىمىزدىڭ ءال-فارابي، اباي، شاكارىم تاعى باسقا – جالعاسىپ كەتە بەرەدى. وسىلاردىڭ كوبى ءحاديستى ءتۇزىپ، جۇرتقا تۇسىندىرۋدە بىلىمدارلىعىمەن تانىلعانى كوپشىلىككە ايان. ال ءبىزدىڭ جاستار نەگە ەكەنىن قايدام، وزگەگە كوپ ەلىكتەيدى. دىنگە بەت بۇرعاندارى ارابقا ۇقساعىسى كەلەدى. كيگەن كيىمدەرى دە كوڭىلگە قونبايدى. ءدىن جولىنا تۇستىك دەگەنمەن، سول ءدىندى تەرەڭ بىلمەگەندىكتەن، اركىمنىڭ جەتەگىندە كەتەتىنى وكىنىشتى-اق. ءبىلىم-عىلىم ۇيرەنۋ ءۇشىن مەكتەپكە، نە جوعارى وقۋ ورنىنا كەلدىك دەيىك، وندا سەن قۇران حاديستەرىنىڭ، اياتتىڭ، بۇگىنگى زاڭنىڭ تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋىڭ كەرەك. ازان ايتىلدى ەكەن دەپ، وقىپ جاتقان ساباقتى، ۇيرەنىپ جاتقان عىلىمدى تاستاپ، مەشىتكە ناماز وقيمىن دەپ كەتۋگە ءتيىستى ەمەسسىڭ. نامازدى بوس ۋاقىتىڭدا ۇيىڭدە، نە مەشىتتە وقۋىڭا بولادى. بۇعان يسلام ءدىنى رۇقسات ەتەدى. ول كۇنا بولىپ ەسەپتەلمەيدى.

كۇنانى كوبەيتەسىڭدەر دەپ جۇرگەندەر – شالا ساۋاتتىلار. الدا دا ايتتىم، يسلام ءدىنى قاتىپ قالعان دوگما ەمەس. جاعدايمەن ەسەپتەسەدى. تەك سونى جۇرەگىڭمەن ءتۇسىنىپ، ادامدىقتان، اردان اتتاماۋىڭ كەرەك. تاعى دا دالەل كەلتىرەيىن. اراب ەلدەرىندە دە مەكتەپ، جوعارى وقۋ ورىندارى بار. وندا بىلىمگە تالپىنىپ، عىلىمعا قۇلاش ۇرعاندار بۇل مەنىڭ نەگىزگى مىندەتىم دەپ بىلەدى. ناماز وقۋدى، مەشىتكە بارۋدى ساباقتان سوڭ اتقارادى. ەگەر بۇلاي ەتپەسە، اراب الەمىندە عۇلامالار بولار ما ەدى؟ ءبارى دە استە-استە ەمەس پە؟ كەيدە ءبىزدىڭ جاستار ساباقتى تاستاپ، مەشىتكە كەتىپ قالادى دەگەندى قۇلاعىم شالادى. ولاردىڭ ءبىرىنشى مىندەتى – وقۋ. ارينە، ءدىندى بىلمە دەمەيمىز. ايتسە دە، ءبىلىم-بىلىكتىڭ ءجونى بولەك. عىلىمنىڭ ورنى ەرەن. بۇگىنگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا ءبىلىم بىلمەي، عىلىمدى تانىماي وركەنيەت جولىنا تۇسە المايسىڭ. ەلباسىنىڭ جاس­تاردى ءبىلىمدى بولۋعا شاقىرۋى سودان.

– اراب الەمى ءدىننىڭ شىققان جەرى ەكەنى راس. بىراق يسلام ءدىنى اق نيەتتى ادامزاتقا ورتاق ەمەس پە؟

– و… نە دەگەنىڭىز؟ پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ايتادى، ول قۇراندا دا، حاديستە دە بار. يسلام ءدىنى – بۇكىل ادام بالاسىنا تەڭ جىبەرىلگەن ءدىن. جوعارىدا دا مۇنى ەس­كە سالدىم. ءدىن – اراب، باسقا ۇلت دەپ ءبولىن­بەيدى. اللا جولىن قالاي وتىرىپ – دامىت، ويىڭ مەن بويىڭدى تازا ۇستا دەيدى.

– كەيبىر كيىم ۇلگىلەرى كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتادى. ايەلدەرگە قارا كيىم كيۋ مىندەتتى مە؟ ول از دەسەڭىز، كەي جەرلەردە باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا اتا-انالارى ۇزىن كويلەك كيگىزىپ، باسىن تۇمشالاپ قويادى. قازاق قالپىندا قىز بالا قۇتتى قونىسىنا بارىپ قونىپ، بەتى اشىلعانعا دەيىن باسىنا ورامال سالماعان ەدى. اتا-بابالارىمىز قىز قوناق دەپ، ۇلىنان جوعارى وتىرعىزىپ، ۇكىلى بورىك، ۇكىلى تاقيا كيگىزگەن ەدى…

– سۇراقتىڭ استارى تەرەڭدە جاتىر. ءبىزدىڭ ءدىنىمىز قايتالاپ ايتامىن، ۇلتتىق ۇلگىڭدى ىسىرىپ تاستا دەمەيدى. قايتا ءوسىر، وركەندەت دەيدى. مىندەتتى قارا كيىم كيۋ دەگەن ۇعىم جوق. پايعامبارىمىزعا اق تا، قارا دا سۇننەت. كيىم ۇلگىسىندە قاتىپ قالعان قاعيدا بولعان ەمەس، بولمايدى دا. بىرەۋدىڭ ۇلگىسىن ءوزىمىز تەلىمەيىك. اتا-بابا جولىنان اۋىتقىپ، ۇلتتىق دۇنيە-تانىمىڭنان، ءبىتىم مەن بولمىسىڭنان اجىرا، وزگەنىڭ قىزىلىنا جىعىل دەمەيدى. ءبىزدىڭ حالقىمىز باياعىدان مۇسىلمان دىنىندە بولعان. اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدىڭ، قىز-جىگىتتەردىڭ، كەلىن مەن كۇيەۋ بالالاردىڭ وزىندىك كيىم كيىسى قانداي ادەمى، قانداي جاراسىمدى ەدى. ونىڭ كوبىن قازىر سۋرەتتەردەن كورەتىن بولدىق. شىركىن، قايتا قالپىنا كەلتىرسەك، قازاق دەگەن حالىق تاعى ءبىر قىرىنان تانىلار ەدى-اۋ! اجەلەرگە جاراسقان شەتتىكتى كيمەشەك، كەلىنشەكتەردىڭ كۇمىس ساۋكەلەسى، كەلىندەردىڭ بۇرمەلى كويلەگى، قايسىسى ارابتىڭ كيىمىنەن كەم. كەيدە مەن ويعا قالامىن، سول قارا كيىمدى سانگە (موداعا) اينالدىرىپ بارا جاتقان جوقپىز با؟ ءبىر جاعىمىز اراب جۇرتىنا ەلىكتەپ، قارا جامىلىپ شىقساق، ەكىنشى جاعىمىز ەۋروپاعا بوي ۇرىپ كەتسەك، سوندا ۇلتتىق سالتىمىز، ادەت-عۇرپىمىز قايدا قالادى؟ شاريعاتتا ۇلتتىق قالىبىڭدا جۇرۋگە رۇقسات ەتىلگەن. وسىنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ءجونسىز ەلىكتەۋ، ارعى جاعىن ۇعىنباي، تەرەڭ بويلاماي، شالا ساۋاتتىلىقپەن وزگەنىڭ يىرىمىنە ۇمتىلۋ وپا بەرمەيدى. قارا جامىلۋ ارابتىڭ سالت-ءداستۇرى بولسا، ول بىزگە كەلمەيدى. قارا جامىلۋدى قازاق جاقسىلىققا سانامايدى. وزىمىزگە جاراساتىن ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزدى كورسەتەتىن كيىم ۇلگىسىن كيىپ، سالت-سانامىزدى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ قولىنا ساف التىنداي تازا كۇيىندە تاپسىرۋىمىز كەرەك. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ايتقان، كيىمدەرىڭدى دۇرىستاپ كيىڭدەر، جاراسىمدى، تازا بولسىن دەگەن، سالتىڭنان بەز دەمەگەن. اينالاڭا مەنىڭ شاپانىم بار، سالدەم بار – مەن مۇسىلمانمىن دەمە، ادامدار سەنىڭ سالدەڭە، شاپانىڭا قاراپ ەمەس، ءجۇرىس-تۇرىسىڭا، سوزىڭە، ءىس-ارەكەتىڭە قاراپ، قانداي مۇسىلمان ەكەنىڭدى ءبىلسىن دەگەن. قازىر كەيبىرەۋلەردىڭ كيىمىنە قاراپ، قاي باعىتتا، قاي اعىمدا جۇرگەنىن اڭعارۋ قيىن بولماسا كەرەك. قايتالاپ ايتامىن، پايعامبارىمىز كيىمدى دۇرىستاپ كيۋدى ءامىر ەتكەن. كيىمنىڭ كەلىسسىزدىگىن قالاماعان. شاش پەن ساقالدىڭ جالبىراعانىن ۇناتپاعان. ءبىر جولى ساقالى مەن شاشى ءوسىپ كەتكەن بىرەۋ الدىنا كەلگەندە، ول مىنا كەلىسسىز كەلبەتىڭ نە دەگەندى ىممەن ۇقتىرىپتى. الگى ادامنىڭ شاشى مەن ساقالى جالبىراپ تۇرعانىمەن، وي-ساناسى ورەلى كورىنەدى، پايعامبارىمىزدىڭ ىمىن ۇعىپ، ءامىرىن بۇلجىتپاي ورىنداپتى. سوندا وعان ريزا بولىپ: «وسى حال قايسىبىرىڭ بولسىن شاشى-باسىڭ جالبىراپ جۇرگەننەن گورى ابزال ەمەس پە؟» دەپتى. بۇگىن دە وسى ءسوزدى ورىنداساق، ۇتىلماس ەدىك.

– ءدىن دە وركەنيەتكە باستايدى ەمەس پە؟

– ارينە، يسلام – ادامدى وركە­نيەتكە باستايتىن جالعىز ءدىن دەسەم، قاتە­لەسپەيمىن. بۇل جاي ءسوز ەمەس، عىلىمدا دالەلدەنگەن، بىلىمدە ورنىققان. عىلىم ۇيرەن، ءبىلىم ال دەۋى سول وركەنيەتكە باس­تاۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. قازىر قۇران قۇپياسىنىڭ 10 پايىزى عانا اشىلعان كورىنەدى. ءبارى اشىلسا، وركەنيەتتىڭ كوكەسى سوندا بولادى. يسلامدى تولىق بىلمەگەندەر ىزەت، يناباتتان الىستاپ، كەيدە جات قىلىق، جابايى تىرلىككە بارۋدا. ەر مەن ەر، ايەل مەن ايەل وتباسى قۇردى دەگەن نە سۇمدىق؟ جامان ادەت جۇققىش كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلدە دە سونىڭ بەلگىلەرى بايقالىپ قالىپ ءجۇر. وعان قاتاڭ تىيىم سالۋ كەرەك. ونى قولدايتىنداردى جابايىلىق جولىنا شىققىسى كەلگەندەر دەپ بىلەمىن. بالا تاربيەسى دىنىمىزدە انىق ايتىلعان. ءبىزدىڭ ءدىن قارا كيىم كيىپ الىپ، ناماز وقىپ وتىرا بەر دەمەيدى. بالاڭدى وقىت، مەكتەپكە اپار، جوعارى ءبىلىم بەر، ساۋاتتى جاسا دەيدى. يسلامنىڭ اعارتۋشىلىق باعىتىنا ورتالىق ازيا مەن قازاق ەلىنىڭ ءىلىمدارلارى كوپ ۇلەس قوسقانىن ەسكە سالدىم. اباي مەن شاكارىمنىڭ ءدىن تۋرالى ءىلىمى ءبىز ءۇشىن اق ايدىن ەمەس پە؟ بىزگە بۇگىن قاي جاعىنان دا، اسىرەسە، ءدىن بويىنشا ءبولىنۋ قاتەر اكەلەدى. جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، ۇلىلار جولىن الەمنىڭ وزىق جەتىستىگىمەن ۇشتاستىرىپ، شيرەك عاسىرعا تاياپ وتىرعان تاۋەلسىزدىگىمىزدى باياندى ەتۋ ۇلكەن-كىشىمىزگە – بارىمىزگە پارىز. پارىز عانا ەمەس-اۋ، قارىز دا.

– مەشىتتەردەگى، اسىرەسە، اۋىلدى جەر­لەردەگى يمامداردىڭ ساۋاتى ءار قي­لى كورىنەدى. بۇعان ءسىز كەلىسەسىز بە؟

– ءبىز يمان جولىنا تۇسكەلى دە كوپ بولعان جوق. ارينە، يمانسىزدىقپەن ءومىر سۇردىك دەي المايمىن. قىزىل يمپە­ريا قانشا جەردەن قىسسا دا، جۇرەگى­مىزبەن ءبىر اللانىڭ بار ەكەنىن ءتۇيسىنىپ جۇردىك. ساۋاتتىلىق جايىنا كەلسەك، الا-قۇلالىق جوق دەي المايمىن. جات اعىمداردىڭ ىشىمىزگە كىرىپ كەتۋىنە شالا ساۋاتتىلىقتىڭ دا اسەرى بولماي قالمادى. ەلدىگىمىزدىڭ العاشقى الاساپىرانىندا ءبىراز نارسەنى جىبەرىپ الدىق. قازىر ساۋاتتى يمامدار كوبەيىپ كەلەدى. كسرو زامانىندا بۇحارا مەن تاشكەنتتە عانا ءدىني مەدرەسە بولعان. وعان ءار جىلى ءبىر رەسپۋبليكادان ءبىر ادام عانا باراتىن. ءيا، ءسوزى مەن ءىسى ۇيلەسپەيتىن اۋىلدىق جەرلەردە ساۋاتى تومەن يمامدار بار. ولاردى ازايتۋ جولىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى، باس ءمۇفتيىمىز ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى ۇلكەن جۇمىستار اتقارىپ جاتىر. ارنايى باعدارلاما دا ءتۇزدى. سونىڭ ىشىندە قويعان سۇراعىڭىز جان-جاقتى قامتىلعان. وسى ارادا اباي دانانىڭ ءبىر بايلامى ويىما ورالىپ وتىر. وقىپ كورەلىك: «بۇل زاماننىڭ موللالارى حاكيم اتىنا دۇشپان بولادى. بۇلارى بىلىمسىزدىك، بالكي بۇزىق فيگىل، ءالينسان گاددۇ ءلاما جاھيلگا (ادامنىڭ كوڭىلى جاماندىققا اۋىپ تۇرادى) حيساپ. ولاردىڭ شاكىرتتەرىنىڭ كوبى ءبىراز عاراب-پارسىدان ءتىل ۇيرەنسە، ءبىرلى-جارىمى بولىمسىز ءسوز باحاس ۇيرەنسە، سوعان ءماز بولىپ، وزىنە وزگەشەلىك بەرەمىن دەپ اۋرە بولىپ، جۇرتقا پايداسى تيمەك تۇگىل، ءتۇرلى-ءتۇرلى زارارلار حاسيل قىلادى. «ھاي-ھاي!» مەنەن، ماقتانمەن قاۋىمدى اداستىرىپ بىتىرەدى»، دەپ كەلەدى. وسىندايلار ءالى دە كەزدەسەدى. ول قۇراندى تولىق وقىماعاندىقتان، وقىسا دا تۇسىنبەگەندىكتەن، سۇرەلەردى جاتتاپ الۋشىلىقتان، حاديستەر مەن اياتتاردىڭ تاپسىرىنە تەرەڭ بويلاماعاندىقتان بولادى. وندايلار شاريعات جولى دەپ بولسىن، بولماسىن ۇزاق سويلەۋگە اۋەس كەلەدى. ءتىپتى، ومىردەن وزعان ادامنىڭ نامازىن شىعاراتىن كەزدە ءمايىتتى الدىنا قويىپ، ۇزاق «تۇسىندىرۋلەردى» تىزبەكتەيتىندەر دە كەزدەسىپ قالادى. قاداعالاۋدى كۇشەيتىپ، مۇندايلارعا جول بەرمەۋگە ءتيىستىمىز. سوندا عانا، كەيىنگى جاس اداسپايدى، يماندى دا يبالى بولادى. وزگەنىڭ جەتەگىندە كەتپەيدى. ءدىننىڭ قاسيەتىن بارلىق جاماعات ساۋاتتىلاردىڭ اۋزىنان ءتۇسىنىپ، ۇعادى.

– جاستارعا ءدىن تۋرالى مەكتەپتە مالىمەت بەرەمىز. وقۋلىق تا بار سەكىلدى. تاياۋدا باستاۋىش سىنىپتىڭ ەكى ۇل جانە ءۇش قىزى (باستارىندا ورامال، ۇستەرىندە ۇزىن كويلەك) مەشىتكە بارامىز، ساباق وقيمىز دەيدى. بۇعان نە ءۋاج ايتاسىز؟

– وتە قيىن سۇراق. ءدىن ساباعىنا وقۋلىق جازۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ول كوركەم قۇرال عوي. مەن كەيىنگى ۇرپاققا باستى كىتاپ دەپ اباي مەن شاكارىم ەڭبەكتەرىن ايتار ەدىم. وقۋ جۇيەسىن سودان تۋىنداتساق ۇتىلمايمىز. ال تۇسپالمەن جازىلعان وقۋلىقتىڭ پايداسىنان، زيانى كوپ. اۆتورى كىم، دىنگە جەتىك ادام با، الدە كەيىن شىققان ءدىندى مەن دە بىلەمىن، وزگەدەن نەم كەم دەپ جۇرگەندەر مە؟ ەندەشە، وقۋلىق ماسەلەسىن عىلىمدى جەتىك بىلەتىن عالىم، ءدىن يەسى، ساباق بەرەتىن مۇعالىم كەلىسە وتىرىپ جازىپ شىقسا، ولقىلىق كەتپەس ەدى. بەسىكتەن بەلى تولىق شىعا قويماعانداردى مەشىتتەگى مەدرەسەگە سۇيرەۋ ارتىق سەكىلدى. ءبىلىمدى ادام بارىنە جۇيرىك كەلەدى. قارعاداي بالالاردى الدىمەن ءبىلىم الۋعا ۇمتىلدىرساق، قانە. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) الدىمەن ءبىلىم ال، عىلىم ۇيرەن دەمەدى مە؟ ءبىلىم مەن عىلىمدى تەڭ بىلگەن ادام ءدىننىڭ دە قادىر-قاسيەتىن، قۇراننىڭ كيەسىن ءبىر كىسىدەي ويلايدى دەپ ۇعامىن. ودان ولقى قالعاندار از عۇمىردا تۋرا جولدان اداسا بەرەدى. «عىلىمدى ىزدەپ، دۇنيەنى كوزدەپ، ەكى جاققا ءۇڭىلدىم»، دەپ اباي بەكەر ايتقان با؟ مەڭزەپ وتىرعان ەكى جاعى – ءبىلىم مەن عىلىم ەمەس پە؟ وسىعان قاراپ مەن ءبىزدى قاي تىعىرىقتان دا اباي ۇلگىسى الىپ شىعادى دەپ نىق ايتا الامىن.

– زەكەت، ءپىتىر، ساداقا تۋرالى دا ءار الۋان پىكىرلەر بار. ءسىزدىڭ تۇجى­رى­مىڭىز قانداي؟

– پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ايتادى: زەكەت، ءپىتىر، ساداقالارىڭدى بەرىڭدەر. ك­ەدەي مەن كەم-كەتىكتەر كوتەرىڭكى كوڭىل­مەن ايت نامازىنا بارسىن دەپتى. تاعى بىردە: كەدەيدى كورسەڭ باي ونىڭ اقىسىن جەدى دەپ ءبىل، دەيدى. باي دەگەننەن شىعادى، كسرو تۇسىندا، باي – توناۋشى دەپ ءتۇسىن­دىرىلدى. شىندىعىنا كەلگەندە باي – جۇرت­تىڭ يەسى ەدى. باياعى ءبىر زاماندارى زەكەت، ساداقا بەرەتىن ادام تاپپاپتى. ءويت­كەنى، ادامدار ءبىر-بىرىنە قارايلاسقان، كو­مەك­تەسكەن. بۇل اڭىز ەمەس، اقيقات ءىس، تاريح­تا بار. وسىنىڭ ءوزى سول تۇستا ەلدىڭ جاع­دايى بىركەلكى ءتۇزۋ بولعانىن كورسەت­پەي مە؟

– بارلىق ادام بىردەي ەمەس، دەي­تىن­دەردى قايدا قويامىز؟

– ايتاتىندار تابىلادى. اللانىڭ قۇدىرەتىمەن، نە اتا-اناسىنىڭ كەمشى­لى­گىنەن كەم بولىپ تۋعاندار بولماسا، ادام­داردىڭ ءبارى دۇنيە ەسىگىن بىردەي بولىپ اشادى. نيەتىڭ ءتۇزۋ بولسىن دەيىك. نيەت تۇزەلسە، ءبارى دە وڭعا باسادى. اللا بۇيىرعاندى، پارىز ەتكەندى ادام ورىن­داسا، جاقسىلىق سالتانات قۇرماي قوي­مايدى. اناۋ جىلدارى جار سالىپ ايتقان كوممۋنيزمىڭىز كوكتەن العان يدەيا ەمەس، وسى اللا جولىنىڭ كوشىرمەسى بولاتىن. ءبىز كوبىنە-كوپ قايىرىمدىلىق، قامقورلىقتى اتاۋلى كۇندەرى عانا جاسايمىز. اۋقاتتىلار اينالاسىنداعىلارعا ءار كۇنى قامقورلىق جاساسا، قاسى ەمەس، دوسى كوبەيەدى. باي مەن كەدەي اراسىن زەكەت، ءپىتىر جاقىنداستىرادى. بۇگىنگى جاستار قىلمىسقا نەگە بارىپ جاتىر؟ سەبەبى، جۇمىس جوق، الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن. بايدىڭ شاراپاتى شامالى، نە جوققا ءتان. اللا بايدىڭ كەدەيگە قارايلاسۋىن مىندەتتەگەن. كەدەيدىڭ اقىسىن جەمە، اقىسى بولسا بەر، جۇمىسقا تارت دەگەن. وسى كۇنى دە باي دەسە، جيىركەنەتىندەر بار. وسىدان قۇتىلۋدىڭ جولى قايسى، ول ەكى جاعىنىڭ قاۋىمداسىپ، كۇن كەشۋى. كەدەي دە ادام بالاسى، ونىڭ ۇرپاعىنىڭ الدىنا كىم شىعىپ كەلدى دەگەن ادال پيعىل، ەلدىك مۇددە، ۇلتتىڭ ماڭگىلىگىنىڭ كەپىلى. كەشەگى بابالار ونەگەسىندەگى التىن ارقاۋدى ۇزبەي «سەندەر بولىنبەڭدەر»، دەگەن پايعامبار ءسوزىن ءار كۇنى ەسكە الىپ، جارلى مەن باي جاقىن جۇرسە، الەمگە تانىلا بەرەدى قازاقتىڭ كەمەل ەلى.

– مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

سۇلەيمەن مامەت،

«ەگەمەن قازاقستان»