جابىرلەنۋشىنى جىلاتقان كىم؟

اكىل ويدى ۋرلاۋينتەلەكتۋالدىق مەنشىك – شىعار­ماشىلىق ونىم اتاۋلىنىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇندىسى ھام كۇردەلىسى. قۇندىلىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى شىعار، ال كۇردەلىلىگى اناۋ-مىناۋ سىرىنا بويلاي المايتىن  تۇڭعيى­عىن­دا. ونى تۇسىندىرۋدىڭ قىرى مەن جىرى دا شەكسىز. بىز بۇگىن وسى شەك­سىز بىر دۇنيەنىڭ ىشىندەگى ينتەل­لەك­تۋال­دىق مەنشىك قۇقى ماسەلەسى توڭى­رەگىندە سوز ساپتايمىز. ياعني، جانىڭ­دى جەگىدەي جەپ، ون ويلانىپ، سان تولعانعاننان تۋىندايتىن شى­عار­مالارىڭنىڭ مەنشىك قۇقى ساقتالۋى مەن قورعالۋىنا قاتىس­تى دايەكتى مىسالدار كەلتىرە وتىرىپ، قوعامداعى كەيبىر كەلەڭسىز كورى­نىس­تەردىڭ بىرىن سىن تەزىنە الماقپىز.

گۇلزادا ورازوۆا – وقۋ-اعار­تۋ ىسىندە كوپ جىلدان بەرى تالماي ەڭ­بەك ەتىپ كەلە جاتقان ما­ماند­ار­دىڭ بىرى. بىلىم بەرۋ وشاقتارىندا بۇلدىرشىندەردىڭ زامان تالابىنا ساي بىلىم-بىلىكتەرىن شىڭداۋدا تۇرلى ادىستەمەلىك قۇرالدار مەن وقۋلىقتار دايىنداپ، باسىپ شىعارۋدى ۇتىمدى ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن تاجىريبەلى ادىسكەر ارى كاسىپكەر. سوعان وراي، اتىنا زاتى ساي «سامعاي بىل» جشس-گە جەتەك­شىلىك ەتەدى. بىراق ونىڭ، بىز جوعا­رى­دا ايتقان، زياتكەرلىك مەن­شىك قۇ­قىنا قاتىستى ماسەلەدە ادىل­دىككە قول جەتكىزە الماي جۇرگەنىنە ۇشىنشى جىلعا تاياعان ەكەن. ول مۇنىڭ سەبەبىن قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ وسى كۇنگە دەيىن مۇنداي داۋمەن مۇلدەم اينا­لىس­­پا­عان­دىعى جانە العاش رەت ۇشى­­راسۋىمەن بايلانىستىرادى. ويت­كەنى، بۇل ىستە قۇقىق قور­عاۋ­شىلار بۇگىندە وزدەرىنىڭ تاجىري­بە­سىز­دىگىن ايقىن اڭعارتقان سەكىلدى.

ينتەلەكتۋالدىق مەنشىك ماسە­­لە­سىنە قاتىستى تارتىستا «سامعاي بىل» جشس-نىڭ قۇرىل­تايشىسى رەداكتسيامىزعا ۇش بۋما قۇجات قولتىقتاپ كەلۋى، ونىڭ قۇقىق قور­عاۋ­شىلار تاراپىنان سەنىم­سىزدىك كورگەن جاعدايىن ايتتىرماي ۇقتىراتىنداي. دەسەك تە وقىر­ماندارىمىزعا ۇعى­نىق­تى بولۋى ۇشىن مۇقيات قات­تاپ، قۇنت­تالعان پاپ­كا­داعى قۇ­جات­تاردى ىق­شام­داي وتى­رىپ بايان­دا­ساق دەي­مىز. بۇل رەتتە ايتا كەتۋ كەرەك، جۋر­ناليستىڭ دە، وزىن جابىر­لەنۋشى­مىن دەپ رەداكتسياعا ارىز اكەلگەن گ.ورازوۆا­نىڭ دا تىرناق استىنان كىر ىزدەۋ نيەتى جوقتىعى. بار بولعا­نى، ەگەر قۇقىمىزدى قورعايدى دەگەن قۇزىرلى ورگان­داردىڭ ارەكەتى شيكى بولسا، ول اشكەرەلەنسىن دە، جاۋاپتىلار تيىستى جازاسىن السىن دەگەندىك. ال بۇدان كەيىن تورە­لىگىن ايتۋدى وقىرماننىڭ پاتشا كوڭىلىنە قالدىرماق.

ۇزاق جىلدىق بەينەتىنىڭ زەي­نەتىن كورەتىن جاسقا قادام باسقان ا.قيسىموۆا ەسىمدى ازاماتشا استانا قالاسىنداعى №58 مەكتەپ-گيم­نازياسىندا قۇرىلعان «بىرتۇتاس پەداگوگيكالىق پرو­تسەستى تەحنولوگيالاندىرۋ» باعى­تى بويىنشا 2011 جىلدىڭ ساۋىر ايىنان باستاپ پەداگوگ-ۇيىم­داستىرۋشى رەتىندە جۇمىسقا كىرىسەدى. 2013 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىن قىزمەت ەتكەن ول مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ جازىپ شىققان 254 ادىستەمەلىك وقۋلىق­تىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن الىپ، ەش­كىمنىڭ رۇقساتىنسىز وعان يەلىك ەتەدى. مۇنداي دايەكتى سول جىلدىڭ ساۋىر ايىندا بىلگەن «سامعاي بىل» جشس جەتەكشىسى گ.ورازوۆا اي­تادى. وسى قىزمەتىمەن قاتار ارىپ­تەس­تىك ماقساتتا بىرلەسە جۇمىس ىس­تەي­تىن رەس­پۋبليكالىق دەڭگەيدەگى «بىلىم-2050» شىعارماشىل پەداگوگتەر وداعىنىڭ نەگىزىن سالۋشى كەيىپكەرىمىزگە وزىن عالىم رەتىندە تانىستىرعان ا.قيسىموۆا وسى ۇيىمعا ەڭبەك كەلىسىمشارتىن­سىز اۋىزشا نەگىزدە وداقتىڭ اۆتور­لار توبىنا جەتەكشى بولىپ ساي­لانادى. بىلىم بەرۋ سالا­سىن­داعى ۇستازدار قاۋىمىنىڭ فۋنكتسيو­نال­دىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ادىستەمەلىك قۇرالدار شىعارۋ ىسىنە «تىڭ يدەيا­مەن» كەلگەن ول، وسىعان دەيىن جۇمىس ىستەگەن №58 مەكتەپ ۇستاز­دارىنىڭ ۇجىمدىق ەڭبەگىن وزى جازىپ شىققانداي، وزىن اۆتور رەتىندە ۇسىنعان كورىنەدى.

سودان جاڭا جۇمىس ورنىندا وزىن بەلسەندى كورسەتكەن ا.قي­سىمو­ۆا­نىڭ ارەكەتى «سامعاي بىل» با­س­شى­لىعىنىڭ ەڭبەك دەمالىسىمەن شەتەل­گە كەتكەندە باستالادى. كىتاپ پالا­تا­سىنان ISBN نومىر الۋ ۇشىن (وقۋ­لىقتىڭ كىتاپ پالاتاسىنا تىركەۋ نومىرى) 2013 جىلدىڭ تامىز ايىندا بۋحگالتەرياعا 153 كىتاپتىڭ تىزىمىن بەرىپ، تولەم جاساۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ونىڭ ىشىن­دەگى 145 وقۋلىق №58 مەكتەپ ۇستا­زدارىنىڭ ەڭبەگى بولسا، قالعان 8-نىڭ اۆتورى رەتىندە وزى مەن ۇلىن كورسەتكەن. وسىلايشا، بۋحگالتەريا 153 كىتاپتىڭ ISBN نومىرى ۇشىن 462 060 تەڭگەنى تولەيدى. الايدا، كىتاپ پالاتاسىنا بەرىل­گەن تىزىمگە وزىن جەتەكشى رەتىن­دە كورسەتىپ، اننوتاتسيانى تولتىرادى دا ونى وزىنىڭ ەلەكتروندى پوش­تاسىنان جىبەرەدى (بۇل جەردە «سامعاي بىل» جشس-نىڭ قىزمەتتىك پوشتاسىنان جىبەرىلمەگەندىگىن ىس انىقتاۋشىلاردىڭ اشكەرەلەگەن­دىگىن ەسكەرتە كەتەيىك).

«سونىمەن قاتار، ول مەنىڭ ريا­سىز سەنىمىمە كىرگەنى سونشالىق، ەسەپ-قيساپ بولىمىنەن 2013 جىل­دىڭ ساۋىر-قازان ايلارىندا 750 000 تەڭگەنى ار كەزدە تۇرلى سىلتاۋمەن الىپ وتىردى. سول جىلدىڭ قازان ايىنان كەيىن بىز ا.قيسىموۆادان كوز جازىپ قالدىق. سويتىپ، امالسىزدان استانا قالا­سىنداعى الماتى اۋداندىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى­نە شاعىم تۇسى­رۋگە ماجبۇر بول­دىق. 30 قا­راشاداعى ارىز اياسىندا قىل­­مىستىق كودەكستىڭ 177-بابى بو­يىنشا ا.قيسىموۆانىڭ ۇستى­نەن جۇرگىزىلگەن قىل­مىستىق ىس سوتقا جىبەرىلەدى دەگەن سوزدەرىنە سەنگەن ەدىك. الاي­دا، وسى ىس سوڭىنا جەتپەي سيىرقۇيىم­شاقتانىپ سوزىلىپ كەلە جاتقانىنا مىنەكي، بيىل ۇشىنشى جىلعا تايا­دى. تەر­گەۋ­شىنىڭ وزى بىرنەشە رەت اۋىس­قانىن ايت­پاعاندا، سوت-فيلو­لوگيا­لىق ساراپتاما جۇرگىزۋگە مەم­لەكەت­تىك مەكەمەدە قاراجاتتىڭ بول­­ماۋىنان بار شىعىندى بىز كوتەر­دىك. ورگان وكىلدەرى «ەگەر ساراپتاما قورىتىندىسى قولىمىزدا بولسا، قىلمىستىق ىس سوتقا جىبە­رىلەدى» دەگەن سوزدەرىنە سەن­گەن ەدىك. الايدا، پويىزبەن ەمەس، ۇشاقپەن الماتىعا بارىپ-قايتۋ شىعى­نىن تولەپ بەرگەنىمىزگە قارا­ماي، تەرگەۋشىمىز حابارسىز كەتتى. كەيىننەن ماس كۇيىن­دە قولعا تۇسكەن ول، قۇقىق قور­عاۋ ورگا­نىن­داعى قىزمەتىنەن الاس­تا­تىلعان. سويتىپ، زاڭ تالاپتارى­نا ساي جۇرگىزىلگەن ساراپ­تامانىڭ وڭ قورى­تىندىسى اۋپى­رىممەن قولى­مىز­عا تيدى. بىراق، سەگىز ايعا سوزى­لىپ، دايىن بول­عان ساراپتاما قورى­تىن­دىسى­نىڭ قاجەت­سىزدىگىن ايتقان ىىد ماماندارى «قۇرامىندا قىلمىستىق ارەكەت جوق» دەگەن نەگىزبەن ىس جۇر­گىزۋدى توقتاتتى»، – دەيدى گۇلزادا قادىسقىزى.

ال استانا قالاسى ىىد تەرگەۋ ور­گا­نىنىڭ وسى ىسكە 7-رەت تاعا­يىن­دالعان تەرگەۋشىسى، پوليتسيا مايورى ا.ەرمەكباەۆا ىستى وندى­رىس­تەن شىعارۋ ماقساتىمەن قىل­­مىس­تىق ىستى قىسقارتۋ تۋرالى سان مارتە پروتسەستىك شەشىم قابىل­داعان. نە ۇشىن جانە قانداي سەبەپ­پەن دەسەڭىزشى؟ تۇتاس بىر ۇجىم ۇستاز­دارىنىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ جازعان ەڭبەكتەرىن يەمدەنىپ قانا قويماي، ونىڭ ISBN نومىرىنىڭ اقى­سىن «سامعاي بىل» جشس-نە تولەم جاساتۋىندا نە سىر بار سوندا؟

بۇل جەردە تەرگەۋشى ا.ەرمەك­باەۆانىڭ ارەكەتى قىلمىستىق پروتسەسسۋالدىق كودەكستىڭ 1-بولىمى، 24-بابىنا قايشى كەلەتىندەي مە، قالاي؟ سەبەبى، ول ىستىڭ مان-جايىن اشىپ-انىقتاۋدى ەمەس، كەرىسىنشە، ا.قيسىموۆانى قورعاي وتى­رىپ، قىلمىستىق ىستى قىسقارتۋعا كۇش سالاتىن سىڭايلى. اتاپ ايتساق، «…تەر­گەۋشى ەرمەكباەۆا كۇدىكتىمەن №58 مەكتەپكە بىرگە بارىپ، بىر كابينەتتە مۇعالىمدەردەن سۇراق-جاۋاپ الۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ سودان سوڭ ەكىنشى رەت تاعى دا كۇدىكتىمەن قوساقتاسا مەكتەپكە بارىپ، ۇرلانعان قۇجاتتار مەن ادىستەمەلەردى 3 جىلدان كەيىن تاپ­سىر­عاندىعىن راستاۋ قۇجاتىنا قول قويعىزىپ العانى نەنى اڭعارتادى؟»، – دەيدى گ.ورازوۆا.

ال بۇل ماسەلەدە الماتى اۋداندىق پروكۋراتۋراسى شەشىمدى الدىمەن قۇپتايدى. كەيىننەن، قالالىق پروكۋراتۋراعا شاعىم تۇسىرگەننەن سوڭ عانا اتالعان ورگان شەشىمنىڭ زاڭسىزدىعى تۋرالى قاۋلى شىعاردى. جالپى، بۇل تاقىرىپ داۋلى ماسەلە بولعان­دىقتان قۇجاتتاردىڭ بارلىعى دا بىر ەمەس، بىرنەشە زاڭگەر مەن ادۆو­كاتقا، سۋديالارعا كورسەتىلىپ، تانىس­تىرىلعاندىعىن جانە ولار­دىڭ بارلىعى دا ىس قۇرامىندا قىلمىستىق ارەكەت ايقىن كورىنىس تاباتىندىعىن مالىمدەگەنىن ايتا كەتەيىك. سوندا قالاي، بۇل جەردە «قىرىق كىسى بىر جاق، قىڭىر كىسى بىر جاقتىڭ» كەرى كەلىپ تۇرعانى ما؟!.

اربىر تالاپ-ارىز نەمەسە شاعىم بەرىلگەندە تيىستى دەڭگەيدە تۇسىنىكتى سيپاتتا جاۋاپ قايتارىلۋى كەرەك­تىگىن ەسكەرسەك، قۇقىق قورعاۋ ور­گان­­دارى­نىڭ مۇنداي سەنىم ۇدە­سى­نەن دە شىقپاعاندىعىن وڭاي اڭ­عا­رۋعا بولادى. ماسەلەن، بۇل ىستە سەرىكت­ەستىكتىڭ («سامعاي بىل» جشس) كىتاپ پالاتاسىنا جولدا­عان تىزىمىنە نەگىزسىز قوسىلعان وقۋ قۇرال­دارىنا ISBN نومىرلەرىن الۋ ۇشىن اۆتورلىق شارتسىز قالايشا تولەم جۇرگىزگەنىن تەرگەۋ ورگاندارى انىقتاۋ كەرەك ەدى. ول جوق. سول سياقتى، ا.قيسىموۆانىڭ ۇلى كەيبىر وقۋ قۇرالدارىندا باع­دار­لامالاردىڭ اۆتورى رەتىندە كور­سەتىلگەن. قانداي شارت نەمەسە قانداي نەگىزبەن جۇزەگە اسىرىلعان؟ ول جاعى دا الى كۇنگە بەلگىسىز. تىپتى، ISBN الىنعان وقۋ-ادىستەمەنىڭ تولىق بىر ساباعىن بعم ۇلتتىق اكادەميانىڭ سايتىندا جاريالاۋى، ول جەردە وزىنىڭ جەتەكشى رەتىندە كورسەتىلۋى تەرگەۋ­شىلەر تاراپىنان مۇلدەم نازارعا الىنباعان. بۇعان دا جاۋاپ جوق.

سونداي-اق، لاۋازىمدى تۇلعالار مەن قىلمىستىق تەرگەۋ ورگاندارى «№58 مەكتەپ-گيمنازياسى» مقك 2011 جىلدىڭ ساۋىر ايىندا پەداگوگ-ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە ەڭبەك ەتكەن كەزىندەگى نەگىزگى مىن­دەت­تەرىنە دە كوڭىل بولمەي وتىر. مىسالى، «سامعاي بىل» جشس ادۆوكاتى ن.سماعۇلوۆتىڭ سۇرا­تۋى بويىنشا ەكسپەريمەنتتىك الاڭدى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ا.قيسىموۆانىڭ مىندەتى ادىس­تەمەلىك كومەك كورسەتۋ عانا بولعانى انىقتالعان. «ونىڭ ۇستىنە №58 مەكتەپ پەن ا.قيسىموۆا اراسىندا قاندايدا بىر عىلىمي شىعارما جازۋ جونىندە ەشقانداي اۆتورلىق شارتتار جاسالماعان جانە ول ەشبىر باعدارلامانىڭ اۆتورى بولىپ تابىلماعان. قۇقىق قورعاۋشىلار بۇل جايتتاردى بىز ايتپاساق تا بىلگەنىمەن، ىستى جان-جاقتى زەرتتەپ قاراستىرماعان. بۇل سوزىمىزدى سوزبالاڭعا سالىنعان ىستىڭ سەبەبىن بىلۋ ۇشىن ورازوۆانىڭ ىىد باسشىسى ا.اۋباكىروۆتىڭ قابىلداۋىنا بىر ەمەس، باقانداي بەس رەت ۇمتىلىپ جانە ونىڭ بارى دە ناتيجەسىز اياقتالۋى ناقتىلاي تۇسەدى. كەيىپكەرىمىز وسىنداي جاعا ۇستاتارلىق جاعدايلاردىڭ جاي-جاپسارىن ايتىپ، مۇڭىن شاعىپ الدىمەن ىىد تەرگەۋ بولى­مىنىڭ باستىعى س.امىروۆتىڭ، ىشكى ىستەر مينيسترىنىڭ ورىنباسارى ر.جاقىپوۆتىڭ جانە بىرىن­شى ورىنباسار م.دەمەۋوۆتىڭ قا­بىلداۋىندا بولادى. بۇلاردىڭ بارلىعى دا ىس جازىلعان حاتتى الىپ قالىپ، سىرعىتپا جاۋاپپەن شىعارىپ سالعان»، دەيدى ادۆوكات ن.سماعۇلوۆا.

بۇگىندە «سامعاي بىل» جشس باس­­شىسى گ.ورازوۆانىڭ پى­كىرىن­شە، وزىنىڭ ىىد باسشىلىعىنىڭ قابىل­داۋىنا كىرگىزىلمەۋى قاساقانا ۇيىمداستىرىلعان ىس بولۋى دا مۇمكىن كورىنەدى. ويتكەنى، قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى ارەكەتىنىڭ استارىنان ا.قيسىموۆانى قىلمىستىق ىستەن اراشالاۋ مۇددەسىنىڭ كۇلىمسى يسى مۇڭكيدى. ايتپەسە، نەگە وسى كەزگە دەيىن بۇل ىستىڭ انىقتاۋشىسى رەتىندە تاعايىندالعان ب.ماعازۋ­موۆاعا قاتىستى ەشبىر شارا قول­دانىلماعان. سەبەبى، ول وزىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتىن ورىنداۋ بارىسىندا سەرىكتەستىك مۇلكىنىڭ ۇرلىعىن تەكسەرۋگە نيەتتەنبەگەن. مۇنى گ.ورازوۆا ۇرلانعان ايعاق زاتتاردىڭ ىس جابىلماي جاتىپ وز قولىنا تيۋىنەن سەزىكتەنىپ، ادۆوكاتى ن.سماعۇلوۆپەن شيكىلىكتىڭ سىرىن اشۋعا تىرىسادى. ايتسا ايتقانداي-اق، زاڭ تالاپتارى بويىن­شا قىلمىستىق ىس سوڭىنا دەيىن تەرگەلىپ بىتپەي جاتىپ، ايعاق زات­تاردى شاعىمدانۋشىنىڭ قولى­نا تاپسىرۋى زاڭسىز ارەكەت بولىپ تابىلادى ەكەن. ياعني، قىل­مىستىق كودەكستىڭ 8-بابىندا «قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشى­لىقتاردىڭ جولىن كەسۋ، ولاردى بەيتاراپتىقپەن، تەز جانە تولىق اشۋ، تەرگەپ-تەكسەرۋ، ولاردى جاساعان ادامداردى اشكەرەلەۋ جانە قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتۋ، ادiل سوت تال­قىلاۋى جا­نە قىلمىستىق زاڭدى دۇرىس قول­دانۋ، ادامداردى، قوعامدى جانە مەملەكەتتى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردان قورعاۋ قىل­مىستىق پروتسەستىڭ باستى قاعي­دات­تارى»، دەپ جازىلادى. الايدا، بۇل ەسكەرۋسىز قالعان.

سونداي-اق، بۇل ىسكە ارالاس­قان زاڭگەر گ.ناكيپوۆ اتالعان ىس قۇجاتتارىمەن تولىقتاي تانىسا كەلە، قۇقىق قورعاۋ ورگاندا­رى ورەسكەل قاتەلىكتەرگە جول بەر­گەنىن جازباي تانىپ، دوپ باسىپ اي­تىپ وتىر. «ىستى تەرگەۋشىلەر قولدى بولعان شىعارماشىلىق ەڭبەكتىڭ يەسىن انىقتاۋدا تۇرلى كەم­شىلىكتەردىڭ ورىس العانىنا قاراپ، بىزدەگى سالا ماماندارىنىڭ مۇن­داي ىستە بىلىكسىزدىگى مەن تاجىري­بە­سىزدىگىنىڭ كۋاسى بولدىق»، دەيدى ول.

مىنە، ورگاندار تاراپىنان جۇرگىزىلگەن وسىنداي وسپادارلىق امال-ارەكەتتەردى قىلمىستىق-پرو­تسەسسۋالدىق كودەكس نورمالارىن بىلاي قويىپ، لوگيكالىق تۇرعى­دان دا قيسىنسىز ەكەندىگىن اڭعارۋ اسا قيىن ەمەس. ال مۇنداي قايشى­لىقتار قىلمىستى جاسىرۋ مەن ونى بۇرمالاۋ فاكتىسىنىڭ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى. ەندەشە، ينتەلەكتۋالدىق مەنشىك قۇقىن قورعاۋ ماسەلەسىندە بۇل جاعداي ەلىمىزدەگى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ سۇيەگىنە تۇسكەن تاڭبا بولاتىنى شۇباسىز. بۇعان ەندى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى باسشىلىعى نە دەر ەكەن؟ ۇنسىز جىلى جاۋىپ قويار ما ەكەن، الدە بىلىقتى اشىپ، ادىلدىك ورناتا الار ما ەكەن. كۇتەيىك. بۇل ماسەلەگە قايتا اينالىپ سوعارىمىز انىق.

نۇرلىبەك دوسىباي،

«ەگەمەن قازاقستان»

استانا

*كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «ەگەمەن قازاقستان»