قوشكەنىڭ اليحانى

اليحان150

بيىل الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى اليحان بوكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ وتىپ جاتىر. ال كەلەسى جىلى الاشورداقوزعالىسىنىڭ قۇرىلعانىنا بىر عاسىر تولادى. وسىنداي مەرەيلى مەجەلەر قارساڭىندا اليحان جانە الاش قوزعالىسىنا قاتىستى تىڭ تاريحي پىكىرلەردى وقىرماننازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.

اليحان نەگىزىن قالاعان الاش قوزعالىسىنىڭ، الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق، مادەنيرۋحاني، اعارتۋشىلىق مۇراتى كەڭەستىكبيلىكتىڭ ماقساتمۇددەسىمەن بىر بولمادى. كەڭەستىك جۇيە يدەولوگيالىق تۇرعىداعى قارسىلاستى قاتىگەزدىكپەن بولسا دا جويۋعا تىرىستى. اقىرى، قاندىرەپرەسسيا مەن قۋعىنسۇرگىن، ۇرپاق ساناسىنان ەل ارداقتىلارىنىڭ ەسىمدەرىن ماقساتتى تۇردە الاستاتۋعا ارەكەتتەلگەن جوسپارلى جۇمىس جۇرگىزىلدى.

حح عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا «الاش» قوزعالى­سىنا دەگەن قوعام تۇسىنىگى وز­گەرە باستادى. سول ۋاقىتتا بىر كەزدە الاشتى قارالاعان وقى­عاندار ەندى ونى ۇلىقتاي باس­تادى. ابايشا ايتقاندا، «ادام­دى زامان بيلەمەك» تە شىعار. نەمەسە، مىرجاقىپتىڭ سوزىمەن سويلەگەندە، «بۇل كۇنگى كوپ كوسەم­دەر، سۇرايمىن سوندا قاي­دا ەدىڭ؟» دەۋ­گە دە بولادى. الايدا، ونىڭ بارىن بىز تاعى­لىم الۋ ۇشىن كەرەك دەپ بىلەمىز. وسى ورايدا اليحاننىڭ جانە ونىڭ زامانداستارىنىڭ ۇلت تاريحىنداعى تيىستى باعاسىن انىقتاعاندا، تاعى دا الاش داۋىرى قايراتكەرلەرىنىڭ پىكىرلەرىن تەمىرقازىقتاي ۇستانۋىمىز كەرەك دەگەن ويدامىز.

اليحان تۇلعاسىنا ونىڭ كوزى تىرىسىندە باعاسىن بەرگەن الاش وقىمىستىسى قوشكە كەمەڭ­گەر­ۇلىنىڭ كوزقاراسىنا ارنايى توقتالۋ كەرەك دەپ سانايمىز. بىز بۇگىندە ماعجاننىڭ اقىندىعى دەگەندە اۋەلى جۇسىپبەكتىڭ ايگىلى زەرتتەۋىن سوز ەتەمىز. احمەتتانۋدا مۇحتار اۋەزۇلىنىڭ «احاڭنىڭ ەلۋ جىلدىق تويى» اتتى ماقا­لاسىنىڭ ورنى بىر بولەك دەپ سانايمىز. سول سەكىلدى، اليحان بوكەيحاننىڭ تاريحي تۇلعاسىن باعالاعاندا، الدىمەن، ونىڭ زا­مان­داستارىنىڭ، سونىڭ ىشىندە قوشكە كەمەڭگەرۇلىنىڭ دا ەڭبەك­تەرىن قاپەردە ۇستاۋىمىز كەرەك.

بۇل كۇندە الاش قوزعالىسى تاريحىن سوز ەتكەندە ونىڭ ەكى تولقىنى بولعانىن كورسەتەمىز. العاشقى تولقىندى 1905 جىلعى قارقارالى پەتيتسياسىنان كەيىن ومىرگە كەلگەن ۇلت-ازاتتىق قوز­عالىس وكىلدەرى قۇرادى. ونىڭ قۇرامىندا، نەگىزىنەن، رەسەيدىڭ ىرگەلى وقۋ ورىندارىندا بىلىم العان، ورىس اراسىندا جاڭاشا ەۋروپالىق تاربيە كورگەن اليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىنۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتۇلى، مۇحامەت­جان تىنىشپايۇلى، ايدارحان تۇرلىبايۇلى، جاقىپ اقپايۇلى، وتىنشى الجانۇلى، حالەل دوس­مۇحامەدۇلى سىندى قازاق زيالىلارى بولدى. اعا بۋىن الاش قوزعالىسى ومىرگە الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىن اكەلدى. بيلىككە بولشەۆيكتەر كەلگەننەن كەيىن الاش كوسەمدەرى سايا­سي بيلىكتەن ىعىستىرىلىپ، ولاردىڭ ورنىن ىنى بۋىن الاش قوزعالىسىنىڭ جاستارى باس­تى. ولار پاتشالىق كەزدە قالىپتاسا باس­تاپ، «بىرلىك» پەن «جاس ازاماتتى» تۋدىردى. كەيىن «جاستارعا جاڭا جول» دەپ وزدەرىنىڭ باعدار­لامالارىن بەلگىلەدى.

ەكى تولقىن الاش قوزعالىسىن بىرىكتىرەتىن باس­تى ەكى جاعداي بار. بىرىنشىدەن، ەكى تولقىن دا ۇلت مۇد­دەسىن بىرىنشى ورىنعا قويىپ، نە ىستەسە دە، نە جازسا دا ۇلتتىق تۇرعىدان باس­تاۋ­عا قارەكەتتەندى. ەكىنشىدەن، ەكى تولقىن­نىڭ بارى دەرلىك جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارداعى كەڭەستىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇر­باندارىنا اينالدى. وسى ورايدا اليحان اعا بۋىن الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى بولسا، قوش­كە – ىنى بۋىننىڭ جار­قىن وكىلى دەۋگە نەگىز بار.

قوشكە كەمەڭگەرۇلىنىڭ ەڭ­بەكتەرىندە اليحان بوكەيحان ەسىمى كوپ جەردە كەزدەسەدى. ولار­دى ساراپتاعاندا بىز مىناداي وي تۇيە­مىز. اليحاننىڭ كوزى تىرى­سىندە ونىڭ قازاق تاريحىنداعى ادىل تۇلعاسىن قوشكە جوعارى باعالاعان. قوشكەنىڭ 1924 جىلى ماسكەۋدەن «قازاق تاريحىنان» اتتى كىتابى جارىق كوردى. بۇل زەرتتەۋدى عالىم ومبىدا 1922 جىل­دىڭ اياعىندا جازىپ بىتىر­دى. جي­ناق نازىر تورە­قۇلۇلى باسقا­راتىن «كۇنشىعىس» باسپاسىنان شىقتى. كىتاپ بەس بولىمنەن تۇرادى. ولاردا قازاق قوعامىنا قاتىستى مىناداي تاقىرىپتار بار: «مەڭگەرۋ جايى»، «رامات جايى»، «اسكەرلىك جايى»، «دىن جايى»، «وقۋ جايى»، «جەر جايى»، «رۋ جايى»، «قارسى قوز­عالىستار»، «قازاق حان­دارىنىڭ مادەني ماق­سۇتتارى»، «مادەنيلەۋ ورىس قان­داي ۇلگى بەردى؟»، «مىنەز، قۇقىق جايى»، «اۋىل­شارۋاشىلىعىنىڭ جايى»، «كاسىپ­شىلدىك جايى»، «دەن­­ساۋلىق جايى».

جالپى، وسى كۇنى قوشكەنىڭ «قازاق تاريحىنان» اتتى زەرتتەۋى تاريحشىلار تاراپىنان وزىنىڭ تيىستى باعاسىن الى العان جوق دەۋگە نەگىز بار. كىتاپتا اتالاتىن تاريحي تۇلعالارعا بەرىلگەن باعا (ابىلحايىر حان، كەنەسارى مەن ناۋرىزباي، شوقان، ىبىراي، اباي، اليحان، ت.ب. الاش قايرات­كەرلەرى)، حVىىى، حىح جانە حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق قوعا­مىندا بولعان ساياسي-الەۋمەتتىك جاعداي، پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ سەبەبى مەن سالدارى سىندى ماسەلەلەر بىز ۇشىن بۇگىن وتە باعالى دەپ ەسەپتەيمىز. مى­سالى، قوشكە كەمەڭگەرۇلى رەسەي ۇكى­مەتى قازاق دالاسىنا قارا­شەكپەندىلەردى نە ماقساتپەن قونىستاندىرعانىن وسى ەڭ­بەگىندە بۇكپەسىز اشىق ايتىپ كەتكەن. «سوڭ­عى كەزدە ۇكىمەتتىڭ قۇشا­عىن اشىپ، كەلىم­سەكتەرگە جار­دەم كورسەتىپ، نەشە جىلداي الىم-شىعىنىنان ازات قىلىپ، قازاق جەرىنە شەگىرتكەدەي قاپتا­تۋىنىڭ مانىسى: 1) ىشكى رەسەيدەگى قاراشەكپەندەردىڭ، بايلاردىڭ جەرىنە اۋىز سالا باستاۋىنان. 2) مال باققان ورىس بايلارى سىبىرگە كەلىپ ورنىعا باستاعان سوڭ، بۇلارعا جۇمىسكەر كەرەك بولدى. بايدىڭ تىلىن دالادا قالدىرمايتىن ۇكىمەتتىڭ، باي­لاردىڭ جۇمىسكەرى دەگەنىنەن. 3) شو­قىندىرۋ ماقسۇتىنان. 4) كە­لىمسەك پەن قازاقتى جاۋلاس­تىرىپ، ساياساتقا قاراتپايىق دەگەنىنەن. 5) بارىنەن دە كۇشتى پىكىر: قازاقتى جاۋىنگەرلىكتەن بەزدىرىپ، ايداۋىنا جۇرەتىن، ۇرعانىنا كونەتىن حالىق قىلۋ ماقسۇتىنان» (كەمەڭگەرۇلى ق. ۇش تومدىق شىعارمالار جيناعى. 1-ت. – الماتى: الاش، 2005. 50 ب.).

قوشكە كىتابىندا حىح عاسىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق ىشىندە ۇلتشىلدىق نەگىزىن سال­عان ازاماتتاردى اتاعاندا، الدىمەن، شوقاندى، ودان كەيىن ىبىراي التىنساريندى جا­نە جاۋىنگەرلىك جولمەن كۇرە­سۋگە شاقىرعان سۇلتانعازى ۋالي­حانوۆتى كورسەتەدى. «وسى ۇشەۋى ۇلتشىلدىقتىڭ ۇشقىنىن شاشىراتىپ، وت بەردى. ىرگە قالاپ، تۋ كوتەردى»، – دەيدى قوشكە. بۇلاردىڭ سەۋىپ كەتكەن ۇلتشىلدىق ۇش­قىنىن ەكى عاسىر توعىسىندا جاڭا بۋىن قازاق وقىعاندارى جانداندىردى دەگەن وي بىلدىرەدى. 1888 جىلى ومبىدان شىعا باستاعان «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتىن» ۇكىمەت نە ماقسۇتپەن باسقانىن انىق ايتقان قالامگەر ونىڭ بەتىندە قازاقتان كىمدەر ەڭبەكتەرىن جا­ريالاعانىنا دا توقتالادى: «مۇن­دا قازاقتىڭ وقىعان ازامات­تا­رىنىڭ بىرسىپىراسى جازۋشى بولسا دا، ىسكە تاتىر ماڭىزدى سوزدەر، الەۋمەت ماسەلەلەرى الي­حان بوكەيحانوۆ پەن جۇسىپ كو­پەەۆتىڭ قالامىنان-اق شىققانى كورىنەدى. اليحاننىڭ بۇقارانى جاقتاعاندىعى، تورە­لەردى شىم­شىعاندىعى، شوقاننىڭ كىتا­بىن وقىسىن، نە تىڭنان وزى جول سالسىن – ايتەۋىر سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كورىنىپ تۇر. باس­قالاردىكى – نەگىزى بالدىر-بات­پاقتاۋ، ازداپ ادەبيەت بولىمى دە بولعان». بۇل پىكىر، بىرىنشىدەن، اليحاننىڭ قالامىنا بەرىلگەن جوعارى باعا بولسا، ەكىنشىدەن، سول ۋاقىتتا قالىپتاسا باستاعان قازاق تىلدى باسپاسوزگە ايتىلعان ادىل سىن ەكەندىگىن مويىندايمىز.

وسىلايشا، قازاق قوعامىندا ورىن العان ساياسي، الەۋمەتتىك، اعار­تۋشىلىق باعىتتاعى تۇرلى ەلەۋلى وقيعالارعا سيپاتتاما بەرە كەلە قوشكە رەسەيدىڭ مەم­لەكەتتىك دۋماسىنا سايلانعان قازاقتار جايلى دا ايتادى. وسى جەردە دە عالىم اليحاننىڭ ورنىن باسقالاردان جوعارى باعا­لاعانىن كورەمىز: «ناۋاننىڭ باتاسىمەن قوسشىعۇلدىڭ دەپۋتات بولعاندىعى – بۇعان دالەل. بىلىمىمەن جولدى العان بىر اليحان بولماسا، باسقا وقىعان ازاماتتار وقۋىنىڭ ارقاسىندا دەپۋتات بولعان جوق. نار شوككەن انالىعىمەن دەپۋتات بولىستى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ ول كەزدەگى قالىڭ قازاقتىڭ ۆىبورلىق بولعان جاقسىلارىنىڭ دۋمانى بولىس سايلاۋىندا ۇستاعاندىقتى كورسەتەدى». ياعني، مەملەكەتتىك دۋماعا سايلاۋدى قازاقتار بولىس سايلاۋى دەپ تۇسىندى دەپ سىن ايتادى قوشكە.

قازاقتىڭ وقىعاندارى 1905 جىلعا دەيىن تۇرلى ساياسي پارتيالاردا جۇرسە دە، وزى كىرگەن پارتيا ارقىلى قازاق حالقىن العا سۇيرەيمىن دەپ سەندى. وسىن­داي قيىن-قىستاۋ زاماندا قازاققا، الدىمەن، ساياسي پارتيا مەن الەۋمەتتىڭ ساياسي جولىن سىلتەيتىن باعدارلاما قاجەت بولعاندىعىن كورسەتەدى قوشكە. ۇكىمەت وزى سايلاعان دۋمانى وزىنىڭ ىرقىنا كونەتىندەي ەتىپ قايتا جاساقتاعانىن، بۇراتانالاردىڭ قۇقىعى بۇزىلعاندىعىن، جەر مەن دىن ماسەلەسى ۋشىعىپ بارا جاتقاندىعىن كورگەن قازاق وقىعاندارى ساياسي كۇرەستىڭ بەل­سەندى جولىنا تۇسەدى. وسى جولدا باسىن بايگەگە تىگىپ، قازاق حالقىنىڭ ساياسي كۇرەسىن اليحان بوكەيحان باستاعانىن قوشكە ادىل جازادى: «ۇكىمەتتىڭ قارا قۋعىن جاساعان كۇندەرىندە، ايداۋىنا دا، اباقتىسىنا دا شىداپ، ەل ۇشىن باسىن قۇربان قىلعان ات توبەلىندەي عانا ازامات توبى بولدى. بۇل توپتى باۋلىعان – اليحان. اليحاننىڭ قازاق ەلىنە ىستەگەن تاريحي قىزمەتى: ادەبي تىل تۋىنا سەبەپ بولدى، وزىنە ەرگەن توپتى دىني فاناتيزمگە قارسى تاربيەلەدى. بۇدان بارىپ تاتاردان ىرگەسىن اۋلاق سالعان قازاق ۇلتى تۋدى».

وسىلايشا، ۇلت كوسەمى اليحان بوكەي­حاننىڭ قازاق ۇشىن قادىرىنىڭ ورنىن انىق بايقاپ، قوشكە كەمەڭ­گەرۇلى 1922 جىلدىڭ وزىندە-اق ونىڭ تۇلعاسىنا ادىلەتتى تۋرا باعانى بەردى. وسى باعا اليحان اقتال­عاننان كەيىن جەكەلەگەن ادەبيەتتانۋشى عالىمداردىڭ ەڭبەك­تەرىندە عانا ايتىلدى. شىن­داپ قاراعاندا، قوشكە سوزىنىڭ بىزگە بەرەر تاعىلىمى زور. بۇل كوز­قاراستىڭ 1924 جىلى وداق كىن­دىگى ماسكەۋدە جاريالانعان كىتاپتا باسىلىپ شىققاندىعى – قىزىقتى جايت. بىرىنشىدەن، وسى سەكىلدى پىكىر كوپتىڭ كوڭىلىندە بولسا دا، دال سول ۋاقىتتا ونى اشىق جازۋعا ەشكىم قۇلىقتى بولمادى. كەڭەس ۇكىمەتى ورناعان قوعامدا الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى بولعان اليحاننىڭ ساياسي تۇلعاسىنا قاتىستى وقى­عاندار اراسىندا بىركەلكى پىكىر بولمادى. الاش قوزعالىسى بول­شەۆيكتەردىڭ جاۋى بولعانىن جازا باستاعان جاڭا ۇكىمەتتىڭ شولاق بەلسەندىلەرى اليحاننىڭ تاريحي ەڭبەگىن ەلەمەك تۇگىلى، ونى اشىق قارالاۋعا كىرىستى. اليحان وزى ماسكەۋدە ۇيقاماقتا بولدى. تاريحي-مەمۋار­لىق كوركەم شى­عارمالاردا اليحان تۇلعاسى جاعىمسىز وبراز رەتىندە سومدالدى.

قوشكە ۇلت كوسەمىنىڭ ەل الدىن­داعى ەڭبەگىن ادىل باعالاي كەلە، ونىڭ ورىنداماعان بىر ماڭىزدى ىسىن دە اتاپ كورسەتەدى: «بىراق اليحاننىڭ قازاق الدىندا وتەمەگەن بورىشى: بىلى­مىمەن ەۋروپانىڭ تاڭدامالى وقىمىستىلارىنا تەڭ تۇسىپ، قۇرداس بولسا دا، قازاقتى سالماقتاعان، كەلەشەككە باعىت كورسەتكەن «پاندى ەڭبەك» ىستەمەگەنى. جۇرەگى بالا، يمانى تازا، شىنشىل، سەنىمشىل اليحانعا قارا تۇرمىستىڭ كىرىنە بىلعانىپ، ساياسات ساندالىنا تۇسكەنشە پان جولىنا تۇسىپ، جوسپار كورسەتۋ كەرەك ەدى. ساياساتتىڭ بۇلتاق، سۇلتاعى كوپ، ول الداۋدى كەرەك قىلادى. اليحاندا بۇل مىنەز جوق». بىلە-بىلسەك، مۇنداي سيپاتتا اليحانعا ونىڭ كوزى تىرىسىندە ۋاج ايتقان جالعىز قوشكە بولدى. اليحاننىڭ بىلىمى ەۋروپا وقىمىستىلارىمەن تەڭ دارەجەدە ەكەن، دەگەنمەن، ول وزىنىڭ حالقىنا ساياسي كۇرەستىڭ باعىت-باعدارىن سىلتەيتىن پان كىتابىن جازىپ قال­دىرماعان. «راسىندا اليحان ساياسي ىسكە ەزىلگەن ەلى ۇشىن امالسىزدان كىردى. ۇلتىن وتە سۇيگەن جۇرەگى، بىراز جىلدار اليحاننىڭ دۋما پىكىرىنە قارسى جولدارعا دا تۇسىردى. باسقا جۇرتتاردىڭ باسشىلارى تىرىم-تىراقاي بولىپ شەت پاتشالىقتارعا شىعىپ كەتكەندە، اليحاننىڭ قونىس اۋدارماي قالۋى دا – ەلىن سۇيگەندىككە دالەل»، – دەيدى قوشكە.

الاش كوسەمىنىڭ مىنەزى، بولمىسى، بىلىمپازدىعى، ساياسي قايرات­كەرلىگى، ۇلتىن رياسىز سۇيەتىندىگى جاقسى كورسەتىلگەن قوشكەنىڭ سوزىنەن بىز مىناداي وي تۇيەمىز. قوشكەنىڭ كوزقاراسىندا اليحان بوكەيحان:

  1. ەل ۇشىن باسىن قۇربان قىلعان ازامات توپتىڭ باسى;
  2. ادەبي تىلدىڭ تۋىنا سەبەپ بولعان كوسەمسوزشى;
  3. ەلدى دىني فاناتيزمگە قارسى تاربيە­لەگەن قايراتكەر;
  4. بىلىمى ەۋروپانىڭ تاڭداۋلى وقىمىس­تىلارىمەن تەڭ عالىم;
  5. جۇرەگى بالا، يمانى تازا، شىنشىل، سەنىمشىل، ساياساتتىڭ بۇلتاق، سۇلتاعىنا بارمايتىن ادال جان.

قوشكەنىڭ كىتابى جارىق كور­گەن «كۇن­شىعىس» باسپاسىنىڭ قىزمە­تىنە اليحاننىڭ دا تارتىل­عانىن ونىڭ ومىربايانىنان بىلە­مىز. ياعني، اليحان باسپادان شى­عاتىن ەڭبەكتەرگە ساراپتاما جاسا­عان بولۋ كەرەك. قوشكەنىڭ اتالعان ەڭبەگىندە اليحاننىڭ ەسكەرتۋ جاساعان تۇستارىنىڭ بولعانى بۇعان دالەل. ول ەسكەرتۋلەر ماتىن ىشىندە جاقشاعا الىنىپ بەرىلگەن. ەسكەرتۋلەر سوڭىنان اليحان بىردە «قىر بالاسى» دەپ، ەندى بىردە «ق.ب.» دەپ قول قويعان. قوشكەنىڭ ەڭبەگىندە قازاقتى مادە­نيەت قوعامىنا سۇيرەيتىن شارتتاردى كور­سەتەتىن جەر بار. اۆتور قازاقتىڭ ساياسي كۇرەسكە تۇسكەن وقىعاندارىنىڭ حا­لىق­قا پايدا اكەلمەيتىن كەسەل مىنەزدەرى قايدان شىققاندىعىن كەڭ تاراتىپ جازادى: «باقكۇندەستىك، باسەكەشىلدىك، جاياۋ وسەك­شىلدىك، كەك العىشتىق جۇرگەن جەردە قارا حالىقتىڭ قامى قاراستىرىلا ما؟ اسىرەسە، تەرەڭ جاردىڭ قاباعىندا تۇرعان قازاق ەلى كەڭ جازىققا شىعا الار ما؟ حالىق پايداسىنا دەگەن جەڭىل پلاندار (اۋرۋلارى بىلاي تۇرسىن) تۇرمىس جۇزىندە ىسكە اسار ما؟ جوق، تىپتى جوق. سوندىقتان، باققۇمارلىقتى، كەك العىشتىقتى، جاياۋ وسەكشىلدىكتى جوعالتاتىن ساياسي-الەۋمەتتىك تاربيەنى كۇشەيتۋدى بىرىنشى جولعا قويىپ وتىرمىن».

قوشكەنىڭ وسى پىكىرىنەن كەيىن اليحان مىناداي ەسكەرتۋ جا­زادى: «يسانى ەسەككە مىنىپ قۇدىستىڭ الدىنا الىپ كەلگەنىنە ەكى مىڭ جىلعا تولىپ قالدى. سول يسا ايتقان: «جاقىنىڭدى سۇي». جاقىنى – ادام بالاسى. يسانىڭ ۇمبەتى – ەۋروپا جۇرتىنىڭ مىنەزى قانداي؟ بۇلار قىلماعان جاماندىق بار ما؟ يسا تۋعاندا مىنىپ جۇرگەن ەسەك بىلىم ارقاسىندا اۆتو­موبيل، اەروپلانعا ايىرباس­تالدى. مىنەز باياعى تاز قالپىندا».

جازۋشى قالمۇقان يساباەۆ 1974 جىلى جارىق كورگەن «و­تكەلدە» اتتى تاريحي رومانىندا حح عاسىر باسىنداعى ومبى­داعى قازاق جاستارىنىڭ ساياسي ومىرىن سۋرەتتەيدى. شىعارما سيۋجەتىندە قالادا جۇمىس ىستەيتىن «بىرلىك» ۇيىمىنىڭ تىرشىلىگى كەڭ باياندالادى. ۇيىمنىڭ بەلدى مۇشەلەرىنىڭ بىرى – كوشكە ەسىمدى كەيىپكەر. ول – الاش پارتياسىن جاقتاپ سويلەيتىن، اليحان بوكەيحاندى كوسەم سانايتىن ۇلتشىل رەتىندە كورسەتىلەدى. كوشكەنىڭ ومىردەگى پروتوتيپى – قوشكە كە­مەڭ­­گەرۇلى بولعانى تۇسىنىكتى جايت. ومبى­عا الاساپىران جىلدارى اليحاننىڭ كەلگەنى، ونى الاششىل جاستار قولداعانى دا تاريحي شىندىق.

«وتكەلدە» رومانىندا اليحان مەن قوشكە ومىرىنەن دەرەك بەرە­تىن تومەندەگىدەي جولدار بار: «جىگىتتەر، دەدى كوشكە، – الەكەڭ ەرتەڭ وسىنداعى قازاق بالالارىمەن ديدارلاسام با دەيدى. وسى­عان دەموكراتياشىلداردى شاقى­رامىز با، جوق پا؟ – كەرەگى جوق، – دەدى بىرەۋ. – شاقىرۋ كەرەك، – دەدى ەكىنشى بىرەۋ. مۇمكىن الەكەڭ­نىڭ ناسيحاتىن ەستىگەننەن كەيىن الىپ وتىرعان جولدارىنان تايار… اليحاننان كەيىن كوشكەنىڭ وزى سويلەپ، لەنين مەن بولشەۆيك پارتياسىن بەي-بەرەكەت جامانداپ شىقتى دا، «بىرلىك» ۇيىمىنىڭ بۇگىننەن باستاپ الاش پارتياسىمەن ولسە بىر شۇڭقىردان، شىقسا، بىر توبەدەن تابىلاتىنىن ايتىپ انت بەردى».

ارحيۆ ماتەريالدارىنا قانىق ارى قوش­كەنىڭ جەرلەسى، باياناۋىل­دىق قالمۇقان يساباەۆتىڭ شىن­دىققا نەگىزدەلىپ جازىلعان رومانىنا سەنۋگە بولادى. قوش­كە اليحان باستاعان الاش قوز­عالى­سىنىڭ تىلەۋلەسى عانا بولعان جوق، ول قايراتكەرلىگىمەن، شىعار­ما­شىلىعىمەن پاتشالىق رەسەي كەزىندە دە، كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دا ۇلتشىلدىق باعى­تىنان اينىمادى.

الاش قوزعالىسى دەگەندە، الدىمەن، وعان نەگىز بولعان حح عاسىر باسىنداعى قوعامداعى ساياسي-الەۋ­مەتتىك وقيعالاردى تۇسىنەمىز. قوز­عالىستى باستاعان كوسەمدەردى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەمىز. كوسەم­دەردى قولداعان زيالىلاردى، ەل سەركەلەرىن اتايمىز. ودان كەيىن الاش قوزعالىسىنا قاتىسى بار ازاماتتاردىڭ تۇتاستاي قۋعىن­دالعانىن، ولاردىڭ جەتپىس جىل بويى اقتالماعانىن، الى دە بولسا ول تۇلعا­لارعا ادىل تاريحي باعاسى بەرىلمەي جاتقاندىعىنا كەيمىز. بىراق، بۇل ورايدا مىنا ماسەلەنى انىقتاپ العانىمىز ورىندى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، بۇگىن­گى تاۋەلسىز قازاقستان جەرىنىڭ اۋماعىن، نەگىزگى شەكاراسىن سول الاش قايراتكەرلەرى بەلگىلەپ ەدى عوي. سول ۇشىن عانا ولاردى ۇلىقتاپ، ىستەپ كەتكەن ەڭبەكتەرىن دارىپ­تەۋدەن، ناسيحاتتاۋدان جا­لىق­پاۋىمىز كەرەك.

قايىربەك كەمەڭگەر،
ل.ن.گۋميلەۆ اتىندا
عى ەۇۋ
قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى