ارقار اۋىپ كەتپەسىن

ارحار

سوناۋ قيىن-قىستاۋ، اشتىق زامانىن­دا بىر اڭشى ارقار اۋلاپ، بۇكىل اۋىلدى امان ساقتاپ قالعان كەزدەر دە بولعان. وسىعان بايلانىس­تى اڭىز-اپسانالار قازاق فولكلورىندا كوپتەپ كەزدەسەدى. ور مىنەزدى، تاۋدىڭ رۋحى بولىپ تابىلاتىن اي مۇيىزدى ارقارىمىز تۋرالى سوز قوزعاماي تۇرىپ، الدىمەن، ادام مەن ارقارعا بايلانىستى مىنا بىر اڭىزدى ەسكە سالايىق. اقتابان شۇبىرىندى زامانىندا قازاقتار قالماقتان جەڭىلىپ جەر اۋىپ بارا جاتادى. ەڭبەكتەگەن بالاسىنان قارتايعان كەمپىر-شالىنا دەيىن باسى اۋعان جاققا بوسقان، بايتال تۇگىل باس قايعى دەيتىن شاق ەدى بۇل زامان. زۇلماتتىڭ زاردابىن شەگىپ، ىشەرگە اۋقاتى جوق، «ەلىم-اي» دەپ زار جىلاعان، ەمشەكتەگى بالاسى بار كەلىنشەك جۇدەپ-جاداپ، نارەستەسىن كوتەرىپ جۇرۋگە دە ال-دارمەنى قالماعان سوڭ كۇيەۋى:

– «بالا بەلدە، قاتىن جولدا» دەيدى قازاق، قايتەسىڭ، قالدىر بالانى، ىلەس كوشكە، بىر جو­تانىڭ باسىنا تاستاپ كەت، ايتپەسە كوشتىڭ سوڭىندا قالاسىڭ، – دەپ كەلىنشەكتى وز بالاسىن امالسىز قالدىرىپ كەتۋگە ماجبۇرلەيدى.

ايەل باۋىر ەتىن قيماي تۇرسا دا تاستىڭ باسىندا جىلاپ-سىقتاپ، جورگەككە وراۋلى سابيىن جاتقىزىپ كەتەدى. بىراق، بىراز ۇزاعان سوڭ، جۇرەگى ەزىلىپ بالاسىن ويلايدى. نە بول­دى ەكەن دەگەن ويمەن كۇيەۋىنىڭ بار­ما دەگەنىنە قاراماستان، تاس­تاپ كەتكەن جەرىنە قايتا ورالادى. جاقىنداعان كەزدە بىر جانۋار بالانىڭ قاسىنان ۇزاي بەرەدى. سويتسە، ارقاردىڭ انالىعى اش بالانى ەمىزىپ، سۇتكە تويدىرىپ كەتىپ بارادى ەكەن،

ايەل قۋانعانىنان بالاسىن قولىنا الىپ، كوشتى قۋىپ جەتىپتى. سول امان قالعان بالانىڭ ەسىمى موتىش ەكەن. ول ادام اۋليە، وتە اقىل­دى، ابىرويلى ەل اتاسى بول­عان. ۇلى اباي ەلىندەگى توبىقتى تاي­پاسىنىڭ ۇلكەن باباسى اتانىپ، بەلىنەن موتىش دەگەن رۋلى قاۋىم تاراعان.

بۇل اڭىز قازاق اراسىنداعى ارقار­دىڭ قادىر-قاسيەتىن ايعاق­تاي تۇسسە كەرەك. بۇگىندەرى وسى ار­قار­دىڭ نەگىزگى تۇرلەرى تەك قازاق­ستاندا عانا ساقتالىپ قالعان. سەبەبى، قازاق ەجەلدەن كوشپەلى حالىق بولعاندىقتان، جانۋارلار دۇنيەسىمەن ۇيلەسىمدى ومىر سۇرگەن. اڭشىلىق، ساياتكەرلىك جاسا­عاننىڭ وزىندە دە ەرەكشە اڭ­شى­لىق مادەنيەتى قالىپتاسقان. اتامەكەن جەرىمىزدى مەكەندەيتىن اڭ-قۇس، جانۋارلاردىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپىن توندىرمەي، بابالارىمىز تابيعات اياسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ وتىرعان.

وعان دالەل، ەجەلگى قازاق اڭ­شى­لارى اڭ اۋلاۋ كاسىبىمەن اي­نا­لىس­قاننىڭ وزىندە قاسقىر، شيبورى، ايۋ سەكىلدى اسا جىرتقىش، زيان كەلتىرەتىن اڭ تۇرلەرى بولماسا، اڭشىلىقتا مىلتىقتى اسا پاي­دا­لانباعان. مالمەن كوزىن اشىپ وسكەن قازاق بالاسىنا جال­پى تىرشىلىك يەسىنە، تابيعات تولى­نە قاتىگەزدىك، قيانات جاساۋ – مۇل­دەم جات نارسە. قورشاعان ورتا­نىڭ تابي­عاتىنا جانە جانۋارلار دۇنيە­سىندەگى الۋانتۇرلىلىككە قام­قور­شىل مەيىرىمدىلىكپەن قاراپ، ولاردى قورعاپ، كوبەيىپ وسۋىنە جاع­داي جاساپ وتىرعان. ۇلتتىق اڭ­شى­لىق جاساۋ تارتىبى مۇقيات ساق­تال­عان، جىل مەزگىلىنە ساي قانداي اڭ تۇرىن اۋلاۋ كەرەكتىگى رەتتەلگەن.

نەگىزگى داستۇرلى اڭشىلىقتا جۇيرىك اتپەن ساياتشىلىق جاساۋ، اڭ قۋ ادىسى ادەتكە ەنىپ، تازى نەمەسە توبەت يتتەردى، بۇركىتتى، يتەل­گىنى، اقسۇڭقاردى، لاشىندى قوسۋ داستۇرگە اينالعان. ياعني ۇلت­تىق كاسىبي اڭشىلىق داستۇرلى ساباقتاستىقپەن دامىپ، ەرتە زاماننان بەرى اتا كاسىپ ازاماتتارىمىزدى وجەتتىككە، باتىرلىققا باۋلىپ، پاتريوتتىق سەزىمىن وياتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ، اتادان بالاعا ميراس رەتىندە بەرىلىپ وتىرعان.

ەجەلگى ساق داۋىرى زامانىندا ارقار ەلدىگى­مىزدىڭ رۋحتى سيمۆولى بولىپ تانىلعان. ونىڭ ايعاعى – ەسىك قالاسىنىڭ ماڭىنان تابىلعان التىن ادامنىڭ باس كيىمىنىڭ ەڭ جوعارى بولىگىندەگى التىننان قۇيىلعان ارقار مۇسىنى. سونداي-اق، شىعىس قازاقستانداعى كونە بەرەل قازبالارىنان، كوشپەلى كونە تايپالاردىڭ جادىگەر ەسكەرت­كىش­تەرىنەن ارقار، كوكبورى، اققۋ بەينەسىندەگى مۇسىندەردى كەزدەس­تىرۋگە بولادى. تىپتى، ارقار ادىرنا، سازگەن، قوبىز، شەرتەر سەكىلدى ساز اس­پاپتارىندا دا بەينەلەنگەن. قاراپ وتىرساڭىز، قازاق جەرىندەگى تاس­تار مەن جارتاستاردىڭ بەتىندە ارقارلاردىڭ پەت­روگليفتەرى بەينەلەنگەن سۋرەتتەر وتە كوپ كەزدەسەدى.

ارقار قازاق تابيعاتىنا، قازاقى بولمىسقا بىر تابان جاقىن جانۋار. قازاق ونى قوي­عا ۇقساس جانۋار رەتىندە جوعارى باعالاعان جانە اسا بىر مەيى­رىمدىلىكپەن قارا­عان. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كەلگەن وزى­مىز­دىڭ داس­ت­ۇر­لى كيىزدەردە، تەكەمەتتەر­دە، كى­لەم­دەردە ارقار مۇيىزدى ويۋ-ور­نەكتەر كەڭىنەن ورىن العان.

ارقارلار دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ىرى قوي تۇقىم­داس جانۋار، ولار­دىڭ قۇلجالارىنىڭ سالماعى 170-200 كگ-عا دەيىن جەتەدى. نەگىزىنەن تاۋلى اي­ماقتاردى، ۇساق جوتالاردى، بۇي­رات­تاردى، قىستا قارى از، ازى­عى مول دالالىق بەلدەۋلەردى مەكەندەيدى.

ماۋسىمدىق قونىس اۋىستىرۋى دا قىزىق. كوكتەمدە بىر نە ەكى قوزى تۋادى. ال قىستا بيىك تاۋدان تومەن تۇسىپ، كورشىلەس الاسا تاۋعا تۇراقتايدى، نە­گىزىنەن قىسى جايلى جەرگە بەيىم. «ارقادا قىس جايلى بولسا، ارقار اۋىپ نەسى بار» دەيتىن اتام قازاقتىڭ سوزى سودان شىققان.

قورعالماعان تابيعي اۋ­ماقتاردا مەكەندەيتىن ارقار­لار­عا كەيدە ادامنىڭ وزى دە قاۋىپ توندىرەدى. ادام فاكتورىنان تۋىنداعان كەلەڭ­سىز جاعدايلارعا بايلانىس­تى ار­قارلار بۇل كۇندەرى باسقا جاق­­تارعا اۋىپ كەتۋگە ماجبۇر ەتىلىپ جاتىر. تاعى بىر تۇيتكىل جەكە مەن­شىكتەگى مالداردى ارقارلار جايىلاتىن جەرلەرگە جايۋدان تۋىندايدى. مالىمەن بىرگە يتتەرى، تەحنيكاسى، باسقا دا قوندىرعىلار دىبىستارى تىنىشتىقتى بۇزۋى سالدارىنان ارقارلار جازعى جايىلىمعا تاۋدان تۇسە المايدى. سوي­تىپ، قىس­تا جايىلاتىن جەرىندە ەرىكسىز قالا بەرەدى. مۇنىڭ وزى ارقارلارعا ۇلكەن جايسىزدىق اكەلىپ جاتىر.

وكىنىشكە قاراي، ارقارلار جايىلاتىن تاۋ جوتالارىندا وسەتىن ەمدىك شوپتەردى جيناۋشىلار جانە تۋريستەردىڭ رۇقساتسىز كەلۋى دە ولاردىڭ ەمىن-ەركىن جايىلۋىنا نۇقسان كەلتىرىپ وتىر.

جالپى، ارقار ورتالىق ازيا­نىڭ ون بىر مەملەكەتىنىڭ اۋما­عىندا مەكەندەيدى. بۇكىل ورتا ازيا مەم­لەكەتتەرىندە ارقاردىڭ ون تۇرى بولسا، سونىڭ بەسەۋى قازاق جەرىنە باۋىر باسقان. مۇنى ۇلت­تىق بايلىعىمىزدىڭ بىر بەلگىسى دەپ تانىعانىمىز جانە ەرەكشە ماق­تا­نىشىمىز دەپ بىلگەنىمىز ابزال.

قاسيەتتى جەرىمىزدى مەكەندەيتىن ارقاردىڭ تۇرلەرىن اتاپ ايتساق، قازاقستان ارقارى، التاي ارقارى، قارا­تاۋ ارقارى، تيان-شان ار­­قارى، ۇستىرت ارقارى بولىپ كەلە­دى. بۇرىن قىزىلقۇم ارقارى بول­عان، بىراق بۇل ارقاردىڭ تۇرى كور­شىلەس وزبەكستان شەگىندەگى ەرەكشە قور­عا­لاتىن اۋماقتاردا ساق­تا­لىپ قال­عان، كەيدە شەكارادان وتىپ، قازاق­­ستان جەرىنە كەلىپ-كەتىپ تە جۇرەدى.

ايتا كەتۋ كەرەك، ەرتە زاماندا قازاق جەرىندە جوسىپ جۇرەتىن جابايى تۇيە، جابايى سيىر (تۋر)، سول­تۇ­ستىك بۇعىسى، جابايى جىلقى تار­پاڭ، تۇران جولبارىسى سياقتى اڭدار بۇل كۇندەرى تولىق جويىلىپ كەتكەن.

اتالعان ارقار تۇرلەرىن قورعاپ، ساقتاپ قالۋ ۇشىن الى دە مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق قاجەت. وسى ماقساتتا ەرەكشە قورعا­لا­تىن تابيعي اۋماقتاردى شۇعىل تۇردە اشىپ، تابيعات قور­عاۋ جۇمىس­تارىن ودان ارى كۇشەي­تۋ كەرەك. اسىرەسە، شىعىس قازاق­ستان­­داعى تارباعاتاي تاۋلارى بۇل رەت­تە الى دە تولىق زەرتتەلىپ بول­ماعان، تابيعي الۋانتۇرلىلىكتەر مەن مۇم­كىن­­دىكتەرگە وتە باي ايماق. ونىڭ ىشىندە ارقار مەن مارالدىڭ شو­عىر­لانعان جەرى. ايۋ، سىلەۋسىن بار. قار بارىسى بولۋى مۇمكىن دەگەن جورامالدى دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ويتكەنى، قار باسقان بيىك تارباعاتاي تاۋلارى بىر شەتى التاي تاۋلارىمەن ۇشتاسسا، ەكىنشى شەتى جوڭعار الاتاۋىنا ۇلاسادى.

2015 جىلدىڭ قورىتىندى ساناعى بويىنشا، قازاقستانداعى ار­قار­لار سانى 15710 باسقا جەتتى. ارى ول الدىڭعى جىلدارعا قارا­عاندا 7 پايىزعا وسكەن. بۇعان كوڭىل دەمدەۋگە بولادى. بىراق، سوعان قا­را­ماستان، مىنا جاhاندانۋ زاما­نىن­دا شەت مەملەكەتتەرمەن وزارا قارىم-قاتىناس نىعايا تۇس­كەن­دىكتەن، شەتەلدىك بيزنەس وكىلدەرىنىڭ جانە جۇمىسشى رەسۋرس­تارىنىڭ ەلىمىزگە كوپتەپ كەلۋىنە بايلانىستى تابيعات بايلىعىن، ونىڭ ىشىندە جان­ۋارلار دۇنيەسىن ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى كۇردەلەنىپ، الاڭداۋشىلىق تۋدىرۋدا.

مىسالى، كەيبىر ەلدەردە، اسى­رەسە، قىتاي مەملەكەتىنىڭ فارماتسەۆتيكاسىندا كيىك­تىڭ مۇيىزىنە، باۋىرمەن جور­عالاۋشىلارعا سۇرانىس كوپ. سوندىقتان دا برا­كونەر­لەردى استىرتىن قارجىلاندىرۋ اسقىنا تۇسىپ، كيىكتەردى جانە باس­قا اڭداردى زاڭسىز اۋلاۋ، ياعني براكونەرلىك ازايماي تۇر. بۇل – نارىقتاعى سۇرانىس كوبەيگەن سايىن براكونەرلىكتىڭ دە ورشۋى­نە جاعداي تۋعىزىپ وتىر دەگەن سوز. سول سياقتى، ارقار مەن كيىكتىڭ مۇيىزى مەن ەتىنە قىزىعۋشىلىقتىڭ شىجىعىنان براكونەرلىك فاكتىلەر تىركەلىپ تۇرادى. براكونەرلىكتىڭ تىيىلماۋىنا تابيعات قورعاۋ زاڭدارىنىڭ السىزدىگى دە بىر سەبەپ بولىپ وتىرعانىن نەسىن جاسىرامىز. ۇستالعان جاعدايدا ايىپ­­تى­لار جاۋاپكەرشىلىكتەن وڭاي قۇتى­لادى. سونىڭ سالدارىنان داندەگەن براكونەر قاسكوي قاراق­­شى­لىعىن قويماي، قايتالاپ ۇستالىپ جاتادى.

براكونەرلەرمەن كۇرەستى ودان ارى جانداندىرۋ ۇشىن بىرىنشىدەن، تابيعات قورعاۋ سالاسىنداعى مەكە­مەلەردى مەملەكەت تاراپىنان زامان­عا ساي تەحنيكامەن جانە بايلانىس قۇرالدارىمەن جابدىقتاۋ قاجەت. ەكىنشىدەن، جان­ۋارلار دۇنيە­سىندەگى پايدا بولاتىن اۋرۋلاردى زەرتتەپ، پروفيلاكتيكالىق شارالاردىڭ قولعا الىنعانى دۇرىس. ۇشىنشىدەن، جەكە ينۆەستورلاردى تارتۋ ارقىلى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتار اشىپ، تۋريستىك رەكراتسيالىق ايماقتاردى ۇلكەي­تۋ قۇبا-قۇپ. تورتىنشىدەن، مەم­­لە­كەت­تىك ەرەكشە قورعالاتىن تابي­عي اۋ­ماقتاردىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك. سويتىپ، ارقار دا، باسقا اڭ­­دار دا وزگە جاققا اۋماي­تىن­­­­داي جايلى تابيعي مەكەندەر كو­بەي­­سە، تۇز تاعىلارىنىڭ وسىپ-ونىپ، كوز قۋانىشىمىزعا، كوڭىل جۇبانىشىمىزعا اينالا بەرەر ەدى.

يگىلىك امىرعالين،
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى
جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ ساراپشىسى