ىلدەباي نەمەسە قارىزعا اقشا ىزدەگەن قازاقتىڭ حيكاياسى

كوسەمالي-ساتتيبايۋلى27.08.2014 سالدىرلاعان سارى «ماسكەۋىشىمەن» مال بازاردىڭ قاسىنان وتە بەرەگەنى سول ەدى بۇتابايدىڭ الاتاياعى شوشاڭ ەتە قالدى. ءبىراق ول تاياعىن شوشاڭداتۋىن شوشاڭداتىپ، توقتاتۋىن توقتاتسا دا شيقىلداپ بارىپ جولدىڭ شەتىندەگى شاڭدى بۇرق ەتكىزگەن مۇنىڭ ماشينەسىنە ءتورت دوڭگەلەگى بار مۇلىك ەكەن- اۋ، وزىنە قالقيعان قۇلاعى بار ادام ەكەن- اۋ دەپ كوز قىرىن دا سالعان جوق. كەلەسى «قۇربانىم» قاي تۇستا كەلە جاتىر ەكەن دەگەندەي ۇزىن جولدىڭ بويىنا الاق- جۇلاق قارايدى.

– اسسالاۋماالەيكۇم، بۇتەكە.

قوس قولىن ۇسىنىپ ەلپىلدەي امانداسقان بۇعان ساۋساعىنىڭ ۇشىن عانا ۇستاتقان بۇتاباي ەرنىن جىبىرلاتتى.

– ۋاليكىم.

مۇنداي قورلىققا ەتى ولگەن ىلدەباي ودان ارى جالپاقتادى.

– ءجايشا توقتاتتىڭىز با؟

– «اۆتودوردىڭ» اۋلاسىنا بارساڭ، سونىڭ ىشىندە ءبىر فيرما بار. وڭكەي «ساقالدار» جۇمىس ىستەيدى. سولار ماعان ءبىراز پلاستيكالىق قاپتاۋىش بەرەشەك ەدى، سونى ۇيىمە جەتكىزە سالشى.

ىلدەباي قۋانىپ كەتتى. بۇتا- بۇتانىڭ تۇبىندە تۇرىپ اپ جۇرگىزۋشىلەردىڭ قانىن تەسپەي سوراتىن بولعاندىقتان بۇتاباي اتانىپ كەتكەن بالە قايداعى ءبىر يت ارقاسى قيانعا جۇمساپ، يت سىلىكپەمدى شىعارار ما ەكەن دەپ زارەسى ۇشىپ تۇر ەدى، مىناۋسى تۋرا ءبىر «ۇيدەن ەت جەپ، ءشاي ءىشىپ كەتشى» دەگەندەي جانعا جايلى وڭاي تاپسىرما بولدى.

– ءلاپباي، تاقسىر! ءقازىر قاتىرام…

دەسە دە سىقىرلاعان كولىگىنە ءمىنىپ، گازدى باسا بەرگەن كەزدە كەۋدەسىن شىم ەتكىزگەن ىزا مەن قورلىقتان كوزىنەن ءبىر تامشى جاس بىرت ەتىپ شىعىپ كەتتى. بىرەۋگە كول، بىرەۋگە ءشول تاعدىر- اي. جاستايىنان جەتىم بوپ جاۋتەڭدەپ ءوستى، بالا كەزدەن كارى كەمپىردىڭ قاس- قاباعى مەن ۋاق مالعا قارايمىن دەپ ساباق تا وقىمادى. سول كەزدە جوندەپ وقىپ السا عوي انا ارداقباي سياقتى كەڭسەدە وتىرار ەدى نەمەسە مىنا بۇتاباي قۇساپ الاتاياق ۇستاپ الشاڭداپ جۇرەر مە ەدى.

سەگىزدەن كەيىن وقۋ- توقۋدى جيىپ- تەرىپ، ءبىر اللاعا تاپسىردى دا، ەت كومبيناتىنان ءبىر- اق شىقتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا ەت كومبيناتى دەگەنىڭ ءبىر مايشەلپەك ەدى عوي. قاندى قول قاساپشى اتانىپ ءبىراز قور جيناپ العانى دا سول تۇس. ايتپەسە، وسى كۇنىنە دە زار بولاتىن با ەدى، كىم ءبىلسىن. ول كەزدە ەت دەگەن اعىل- تەگىل، ەلەڭ- الاڭدا ۇيىنە ەكى قاپ ەتتى ارقالاپ كەلگەندە ايەلىنىڭ كوزى جايناپ كەتەتىن. سۇيەكتەن اجىراتىلعان وڭكەي بىلقىلداعان ەتتەن تۇراتىن قاپ قىپ- قىزىل اقشا بوپ قالتاسىنا تۇسكەندە قىردىڭ قىزىل تۇلكىسىندەي، ءتىپتى، قۇلپىراتىن. سونىڭ ارقاسىندا ءۇي سالىپ الدى داڭعىراتىپ. سونىڭ ارقاسىندا كىمسىڭ، ىلدەباي اتاندى. ءبىراق ارامنان جيعان دۇنيە عۇمىرلى بولۋشى ما ەدى، اياعى اسپاننان كەلگەن كەڭەس وكىمەتىمەن بىرگە ەت كومبيناتىنىڭ دا شاڭىراعى قۇلادى. ءقازىر ورنى تىپ- تيپىل. ال ديرەكتورىنىڭ قاعاناعى قارق، ساعاناعى سارق، تالداڭداپ جۇرە المايدى. بالالارىندا ءبىر- ءبىر فيرما، ءبىر- ءبىر دۋمانحانا، ءبىر- ءبىر زاۋىت. ءوزى سولاردىڭ ۇستىنەن قارايدى. ەسەسىنە ىلدەباي سياقتى قاساپشىلار قاڭعىپ قالدى. جۇرىستەرى مىناۋ… بۇتابايدىڭ بۇتىنا كىرىپ. ءتىپتى، بۇتاباي «توقتا» دەپ الاتاياعىن ەربەڭ ەتكىزگەن كەزدە ۇيىنەن نە ءۇشىن شىققانىن دا ۇمىتىپ قالدى. ال ۇيىنەن قۇلقىن سارىدەن قارىزعا اقشا بەرەتىن ادام ىزدەپ شىققان. ءبىراق باقانداي ەلۋ مىڭ تەڭگەنى ء«ما، اينالايىن ۇستاي عوي» دەپ الاقانىنا سالا سالاتىن مۇسىلمان بار ما ءقازىر؟

ەلۋ مىڭدى دا ەرىككەننەن ىزدەپ جۇرگەن جوق، قىزاناعى كۇيىپ بارادى. بازارداعى دەلدالدىعى دىمعا جارىتپاعان سوڭ، بيىل بىرەۋدەن جالعا جەر الىپ، قىزاناق ەگۋدى قولعا العان. ول دا ءبىر، جاس نارەستە دە ءبىر ەكەن، سىلاپ- سيپاماساڭ وسپەيدى. بۇرىن كاسىپ قىپ كورمەگەن سوڭ با، توسىن سىيى ءجۇدا كوپ. وزدەرى اۋرۋشاڭ كەلەدى ەكەن تاعى. ءدارى- دارمەكسىز ءبىر قارىس وسپەيدى، ال وسە قالسا قۇرت دەگەن بالەسى تاعى بار، جاپىراعىن جالماپ، جەپ قويادى. ال كورشى تاناپتاعى قىزاناقتاردىڭ جاپىراقتارى جايقالىپ تۇر. ولاردىڭ يەلەرىنىڭ قارجىسى دا بار، ارام ءشوبىن جۇلاتىن، ءدارىسىن سەبەتىن جۇمىسشىسى دا بار. ال مۇنىڭ جيعان- تەرگەن تيىن- تەبەنى قىزاناقتى ەككەنگە عانا جەتتى. سوعان قاراپ كۇيىنەدى دە. ەندى مىنە، وسىمگە بولسا دا اقشا ىزدەپ شىعىپ ەدى بۇتاباي كەزدەسە كەتتى. كەزدەسكەندە باسىنان سيپاعان جوق، مۇنى ءبىر شارۋاسى جوق، ەرىگىپ جۇرگەن ادامداي ءوزىنىڭ جۇمىسىنا جەكتى دە قويدى. بۇل بولسا ەندى سونىڭ قۇلى سياقتى زاتىن تاسىپ ۇيىنە اپارىپ تاستاۋى كەرەك. قىزاناعىڭ كۇيمەك تۇرماق، ورتەنىپ كەتسە دە سول. بۇعان كۇيىنبەگەندە ەندى نەگە كۇيىنەدى ىلدەباي، بۇعان جىلاماعاندا ەندى نەگە جىلايدى ىلدەباي؟ !.

«اۆتودوردىڭ» اۋلاسىنا كەپ كىرىپ، ءبىر جامباسىنا قاراي مىقشيىپ جۇرەتىن سارى «ماسكەۋىشىنەن» تۇسكەنى سول ەدى، ءوزى سياقتى تاعى ءبىر مۇندار ءجۇر ەكەن مۇندا.

– ءاي، سەن نەعىپ ءجۇرسىڭ؟ سارىكەمەردەن ءسۇت اكەپ ساتام دەپ اسىعىپ بارا جاتپاپ پا ەڭ باعانا.

– ءاي، اناۋ بۇتاباي دەگەن بالە ۇستاپ اپ، ۇيىمە چەرەپيتسا جەتكىزىپ تاستاشى دەپ، وسىلاي قاراي بۇردى دا جىبەردى. سويتسەم، ونىسى شىلي كوپ ەكەن، بىلمەيمىن قانشا كۇن تاسيتىنىمدى. «اش پالەدەن قاش پالە» دەگەن، ءبىر ماشينا مەن ءبىر توپ جۇمىسشى جالداپ تەزىرەك قۇتىلا سالسام با دەپ تە ويلاپ تۇرمىن.

مىنە، بۇ جاقتا دا بۇتابايعا كىرىپتار بايعۇستار ءجۇر. سوندا كولىك ايداپ كۇنەلتكەندەردىڭ ءبارى بوتەگەسى بۇلتيعان بۇتاباي ءۇشىن تۋىپ، بۇتى تالتايعان بۇتاباي ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر مە، نەمەنە؟

كەشە دە قارىزعا اقشا ىزدەۋمەن كۇندى باتىرعان. تاۋىق شاقىرعاننان تۇرا ساپ بالا كەزدەن بىرگە وسكەن ابەۋحاننىڭ ۇيىنە بارعان وسىمگە بولسا دا ەلۋ مىڭ تەڭگە تاۋىپ بەرە تۇرشى دەپ. جاعدايىمدى ءبىر تۇسىنسە سول تۇسىنەدى دەگەنى دە باياعى. ءبىراق ول دا اۋزىن قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ وتىرعانداردىڭ ءبىرى ەكەن. «مەن- داعى قاۋىن- قاربىز ەككەنمىن» ، دەيدى كەرىمسىپ. «ونىڭ ۇستىنە تام سالىپ جاتىرمىن» ، دەپ قويادى شىرت تۇكىرىپ. سولتۇستىكتەگى اعايىندار ءۇيدى «جار» دەسە، بۇ جاقتاعىلار «تام» دەيدى. ء«ۇي» دەيتىندەر دە بار، ارينە. ابەۋحان سول ءوزى وتىرعان ءۇيى ازدىق ەتكەندەي قالانىڭ ىرگەسىندەگى اۋىلدان جەر ساتىپ الىپ، ول جەرگە تام سالىپ، ەندى سونى ساتىپ پايدا تاپپاق. ادامنان امال ارتىلسايشى. ءبىراق ويتپەسە ادام ادام بولا ما، عاقليا- تامسىلدەردەگى ء«وز كۇنىڭدى ءوزىڭ كور، بىرەۋگە مىندەت قىلما» دەگەننىڭ دە مىسالى وسى ەمەس پە. ايتپەسە، وكىمەت ء«ما، اينالايىن، مىنانى الا سال» دەپ جەر دۇنيەنىڭ مۇلكىن ۇيىڭە اكەپ بەرە سالمايدى. ءبارىن تىرمىسىپ ءجۇرىپ ءوزىڭ ىستەۋىڭ كەرەك، ءبارىن تىربانىپ ءجۇرىپ ءوزىڭ جيناۋىڭ كەرەك. ەسەبىن تاپقاننىڭ ەسەبى تۇگەل دە بىلايشا ايتقاندا.

ءبىراق ابەۋحان «اقشا جوق» دەپ شالقايسا دا اقىل ايتۋدان كەندە ەمەس ەكەن. ء«اي، انا ارداقبايعا بارمايمىسىڭ، ءبىر اقشا شىقسا سودان شىعادى» دەگەنى. ء«و- ءو- ءوز- ىڭدە بىرگە جۇرسەيشى سە- سە- سەرىك بوپ» دەدى بۇل قاپەلىمدە كەكەشتەنە قاپ. ارداقبايمەن دە بالا كەزدەن بىرگە وسكەن، اندا- ساندا جيىنداردا باس قوسىپ قالادى. اۋىلداعى تويعا دا بىرگە بارعان كەزدەرى بار. وندا دا كولىك سودان، كولىكتىڭ بەنزينى سودان. جول- جونەكەيگى ءىشىپ- جەمى دە سودان. بۇلار، مۇراتباي، قوجاتاي باستاعان باياعى كلاستاستار، ارداقبايدىڭ ءدجيپىنىڭ ورىندىعىنا سيعاندارىنشا جايعاسىپ الادى دا سوناۋ بالا كەزدەن بۇگىنگى ەلۋ بەس جاسقا دەيىنگى قىزىقتارىن ايتىپ ءاي ءبىر كوسىلەدى- اي. ونىڭ ۇستىنە ارداقبايدىڭ دا جاعدايى جامان ەمەس، ءبىر قالادا ءۇش ءۇيى بار. بالالارىنىڭ استىندا ءبىر- ءبىر ماشينا. ءوزى باستىق. قىزمەت كولىگى دە بىرنەشەۋ. قاراماعىندا ءجۇزقارالى جۇمىسشىسى ءھام ءجۇر ءلاپپايلاپ. ابەۋحان ەكەۋى سول ارداقبايدى ءۇش ءۇيىنىڭ قايسىسىنان تابامىز دەپ ءبىراز ويلاندى. جەر ۇيىندە بولار دەپ ەدى، وندا بولماي شىقتى. كاممەرسانت بالاسى ۇيقىلى- وياۋ دالاعا شىعىپ «تسەنتردەگى ۇيدە» دەدى. بارسا ول ءۇيدىڭ كىرەبەرىسىندەگى تەمىر ەسىگى تارس جابىق تۇر ەكەن. ايتەۋىر ىشتەن شىققان بىرەۋدىڭ ارقاسىندا زىپ بەرىپ پودەزگە كىرىپ الدى دا ەسىكتى دۇڭكىلدەتە قاقتى. ارداقباي ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن، كوزى كىرتيىپ، قاباعى ءتۇيىلىپ سىرتقا زورعا شىقتى. سونى بايقاعان ىلدەباي:

– ويباي، تىعىز شارۋا بار، نەمەرەلەرىڭنىڭ ۇيقىسىن بۇزبايىق، ءجۇر دالاعا شىعىپ سويلەسەيىك، – دەپ ىڭعايسىزدانىپ قالدى.

سالدەن كەيىن ىلدەباي، ابەۋحان، ارداقباي ۇشەۋى بالالار وينايتىن اۋلاداعى ورىندىقتا وتىردى.

– ءتۇۋ، استارىڭنان سۋ شىقتا ما؟ ازانمەن جۇرگەندەرىڭ نە؟ بۇگىن دەمالىس قوي.

ارداقباي قاباعى كىرجيىپ، ءسوزىن رەنىشتەن باستادى.

– ويباي، ەرىككەننەن ءجۇر دەيسىڭ بە؟ مىنا ابەۋحاننىڭ ۇيىنە جەتى جارىمدا بارعام كەرەك بولسا. اقشا ىزدەپ ءجۇرمىن. قارىزعا. ەلۋ مىڭ. وسىمگە بولسا دا تاۋىپ بەر. اناۋ قىزاناعىم كۇيىپ بارادى. ەلدىڭ ءبارى سۋىن سۋعارىپ، ارام ءشوبىن وتاپ، تىڭايتقىشىن بەرىپ قويدى. بۇل كوكونىس دەگەن دە ادام سياقتى كورشىلەرىنە قاراپ بوي تۇزەيدى ەكەن. قاسىنداعىلارى ءدارى قابىلداپ، وزدەرى قابىلداماي قالسا، «اۋىرىپ» ، مال بولماي قالادى ەكەن.

ارداقبايدىڭ مۇندايدى ءبىرىنشى رەت ەستۋى. «ويپىراي- ءا، ءبىر جەرگە قولدانۋ كەرەك ەكەن ءوزىن» ، دەپ ىشىنەن ويلانىپ قويدى. سوسىن قاباعىن ءتۇيىپ وتىرعان قالپى ىلدەبايعا رەنجىدى.

– قىزىقسىڭ، ىلەكە. بۇگىن عوي كۇن سەنبى، ماعان دەمالىس. مەن دۇيسەنبىدەن جۇماعا دەيىن وسى دەمالىسقا قاشان جەتەم دەپ اسىعامىن. جەتكەن كۇنى «شىركىن، ەندى ءبىر ۇيىقتايىنشى» دەپ تەلەفوننىڭ ءبارىنىڭ ءۇنىن ءوشىرىپ، دەمالىپ جاتقاندا سەن كەلەسىڭ دە ەسىكتى سىندىرىپ جىبەرەردەي ۇراسىڭ كەپ. ايامايسىڭ با ادامدى…

– كەشىر ەندى، تىعىل- تاياڭ شارۋا بولعان سوڭ قايتەم ەندى. كۇيىپ بارا جاتىر…

– تىعىل- تاياڭ بولسا كۇندىز كەلمەيسىڭ بە؟ اۋ، كەشە جۇمىس كۇنى نەگە كەلمەدىڭ؟ مەن ۇيدە اقشا ۇستاپ وتىر عوي دەيسىڭ بە، جۇمىستا عوي ءبارى، اقشا دا، بۇعالتىر دا، سەيف تە ءبارى جۇمىستا. وتكەندە عانا جاڭا ءوزىڭ ەسىگىن سىندىرىپ جىبەرە جازداپ ۇرعان ۇيگە ۇرى ءتۇستى. ساعان وتىرىك ماعان شىن، ءۇش ءجۇز ەلۋ مىڭ تەڭگەنىڭ دۇنيەسىن ۇپتەپ كەتتى. حوروشو چتو، زاعيپانىڭ التىندارى مەن اقشانىڭ ۇيدە جوق بولعانى. اقشاسىن ۇيدە ساقتايتىن اقىماق دەپ ويلاعان ءبىزدى. ءبىراق ىزدەگەندەرىن تاپعان سوڭ بالالاردىڭ نوۋتبۋگىن، بەينەكامەراسىن، فوتواپپاراتىن ۇپتەپ كەتىپتى…

– ويپىراي- ءا، قاشان، جاقىندا بولدى ما؟

– ءۇش اي بولدى؟

– ۋشاسكەبايلار دا تاپپادى ما؟

– ۋشاسكەبايىڭ كىم؟ بۇتاباي سياقتىلار ما؟

ىلدەباي ەندى ارداقبايدى اياي باستادى.

– تەرەزەدەگى تەمىر توردى دا «وسى بالەنىڭ كەرەگى جوق» دەپ ءوزىم العىزىپ تاستاپ ەم، كوردىڭ بە. ايتپاقشى، انا مۇراتبايدان سۇرامادىڭ با اقشانى؟

– وي، ول ماس بولىپ «قورا- قوپسىڭمەن قوسىپ ساتىپ الام اكە- شەشەڭ…» دەپ بوقتاعان سوڭ قويعانبىز بىردەڭە دەپ شارۋا ايتقاندى.

مۇراتبايدىڭ اتىن ەستىگەن ابەۋحان اڭگىمەگە ارالاستى.

– وتكەندە سول مۇراتباي تاڭ ازانىمەن كەپتى ۇيگە. اھىلاپ- ۇھىلەي بەرەدى. «وۋ، نە بوپ قالدى؟ نەنىڭ كۇيىگى ءىشىڭدى كۇيدىرىپ الىپ بارا جاتقان؟ » دەسەم، «ويباي، مەن قوجاتايدىڭ ءۇيىن كورىپ، شوشىپ كەلىپ وتىرمىن. تۇنىمەن ۇيىقتاي السامشى. ءۇش قاباتتى ءۇي سالىپتى. اۋلاسى تولعان ماشينا. مىناۋ- قىزىمدىكى، مىناۋ- بالامدىكى، مىناۋ- كەلىنىمدىكى» دەيدى شىرەنىپ. ءۇيىنىڭ ءىشىن ارالاپ تالىپ قالا جازدادىم. ءبىر بولمەسىنە «زيمنىي ساد» دەپ ات قويىپتى. جوق، ول مۇنداي ءۇي- جاي سالاتىن اقشانىڭ ءبارىن قايدان الىپ جاتىر؟ ءوزى پەنسيادا، ايەلىنىڭ ايلىعى بار بولعانى وتىز مىڭ تەڭگە» ، دەيدى.

ارداقباي كۇلدى.

– قوجاتاي ول ءۇيدى ءوزىنىڭ اقشاسىنا ەمەس، وكىمەتتىڭ اقشاسىنا سالدىرىپ جاتىر عوي. مۇراتبايعا ايتا بار، ونىڭ ءمانىسى بىلاي. قوجاتايدىڭ بالاسىنىڭ قۇرىلىس كومپانياسى بار جانە ول بىرەۋ ەمەس بىرنەشەۋ.

ارداقباي جەردەن شىبىق تاۋىپ الدى دا توپىراقتى سىزىپ «قوجاتايدىڭ بالالارىنىڭ كومپانياسى» دەپ بىرنەشە دوڭگەلەك سىزىپ قويدى. سوسىن:

– ال مىنا جەردە وسى وبلىستاعى قۇرىلىس جۇمىستارىنا قاتىستى حابارلاندىرۋ بولادى.

– تەندىر ما؟

– ءيا، ولار سوعان قاتىسادى دا، ونداعى قۇرىلىس جۇرگىزۋگە بولىنەتىن اقشالاردى ۇتىپ الادى. ونىڭ اتىن ءوزىڭ ايتپاقشى «تەندىر» دەيدى. مىنە، سونىڭ بىرىنەن ءۇش ءجۇز ميلليون ۇتىپ السا، ءجۇز ميلليونىنا الگى جۇمىستى ىستەگەن بولادى دا، قالعانىنا ءۇي سالادى، كولىك الادى، تەندىردەن اقشا ۇتۋعا كومەكتەسكەن ادامداردىڭ «شاپكىسىن» بەرەدى…

ىلدەبايدىڭ كوزى قاراۋىتقانداي بوپ، جۇرەگى اينىدى ما، ءتۇسى بۇزىلىپ كەتتى. بۇل بولسا بار بولعانى ەلۋ مىڭ تەڭگە تاپپاي ءجۇر. وندا دا قارىزعا. ال قوجاتايدىڭ بوقمۇرىن بالاسى…

– سونىمەن نە دەيسىڭ؟

– ايتتىم عوي، اقشا جوق ەمەس بار، ءبىراق كەڭسەدە. ال بۇگىن كەڭسە جابىق.

– جاقسى وندا.

– جاقسى.

ابەۋحان مەن ىلدەباي كەتە باردى. ارداقباي پيجاماسىنىڭ قۇيرىعىن قاققىشتاپ پودەزىنە قاراي تارتتى.

مىنە، بۇگىن تاعى دا اقشا ىزدەپ شىعىپ ەدى، بۇتابايعا تاپ بولدى. «ساقالدار» پلاستيك قاپتامالاردى «ماسكەۋىشتىڭ» ۇستىنە تولتىرىپ تۇرىپ تيەپ بەردى. ىلدەباي سياقتى سورى بەس ەلى «ماسكەۋىش» قاقالىپ- شاشالىپ ارەڭ وت الدى دا ورنىنان قوزعالدى. بۇتابايدىڭ ءۇيى تۋرا ورتالىقتاعى كىلەڭ بايلاردىڭ اق وردالارىنىڭ قاسىندا ەكەن، كورىپ شالقاسىنان تۇسە جازدادى. قاتارداعى جول ساقشىسىنىڭ ءۇي- جايى وسىنداي بولادى دەپ ءۇش ۇيىقتاسا دا تۇسىنە كىرمەگەن. ءۇش قابات ءۇي ازدىق ەتكەندەي شاتىرىنىڭ استىنان تاعى بىردەڭە سالعىزىپ تاستاپتى. ونىسىن «پەنتحاۋس» دەيدى ەكەن. اۋلاسىنداعى يگىلىكتەردى ساناپ تاۋىسا المايسىڭ.

جۇكتى تۇسىرە سالدى دا بۇتابايدىڭ قاتىنى تاعى ءبىر تاپسىرما بەرمەي تۇرعاندا تابانىمدى جالتىراتايىن دەپ بەزە جونەلدى. «ماسكەۋىشتىڭ» كەرنەيىنەن قارا ءتۇتىن بۋداقتاپ كەلەدى. سول زىتقاننان زىتىپ وتىرىپ ابەۋحاننىڭ ۇيىنەن ءبىر- اق شىقتى.

– نە بولدى، اقشا تاپتىڭ با؟

– قايداعى تاپقان. بۇتاباي قۋ ۇستاپ الىپ، ازانمەن جۇمىسىنا جەگىپ قويدى. تەگىنگە.

– ءاي، ونىڭ دا تۇرمايتىن جەرى جوق ەكەن. سەنى تاعى ۇستاپ العان با؟ وتكەندە عانا مال بازاردان العان قويىن ۇيىنە تەگىن اپارىپ بەرىپ ەڭ عوي.

– بۇل جولى دا ۇستادى. ۇيات بار دەيسىڭ بە وندا. ول ءسويتىپ ءجۇرىپ جۇنجىتەدى عوي ءبىزدى.

بۇل قالادا بۇتاباي تۋرالى اڭگىمە كوپ. ازان شاقىرىپ قويعان اتى باسقا دەسەدى ءوزىنىڭ. ءبىراق ىلعي جامان- جاۋتىك ماشينالاردىڭ يەسىن عانا ۇستاپ جانە ولاردىڭ بەرگەنىن عانا الاتىن قاسيەتى تۋرالى ەل اۋزىندا ادەمى ءاپسانا جۇرەدى. ءتىپتى، بۇتابايدى ەمەس، اۋليەنى اڭگىمەلەپ وتىرعانداي اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇريتىنىن قايتەرسىڭ جۇرتتىڭ! ەل دە ءسابي سياقتى اڭعال عوي. بۇتابايدىڭ پارەنى از بەرسەڭ دە قاناعات تۇتاتىنىن، مايدا اقشاڭ بولماي قينالساڭ، ءتىپتى، «زداش» قايتارىپ بەرەتىنىن ماقتاعان كەزدە يسا عالەيكىم ءۋاسسالامنان دا اسىرىپ جىبەرەدى. «ماي بولساڭ بۇتابايداي بول!» دەيدى. ول جۇمساسا شوپىرلار دا قاباق شىتپاي زىر جۇگىرىپ تۇرادى. ونىڭ وسى ەل اۋزىندا جىر بوپ جۇرگەن «ىزگى قاسيەتتەرى» جايلى پروكۋرور دا، سوت تا، قارجى پوليتسياسى دا بىلەدى- مىس. ءبىراق ەشقايسىسى بۇتابايدى نە شىبىن جانىن شىرقىراتىپ ۇستاپ المايدى، نە ەكى كوزىن كوكشيتىپ قاماپ قويمايدى، نە قولىنا كىسەن سالىپ، دۇنيە- مۇلكىنە كامپەسكە جاسامايدى. كەرىسىنشە پوليتسەيلەردىڭ ىشىندەگى «يدەالنىيى» اتانعان بۇتاباي ورتالىقتان ءۇش قاباتتى ءۇي سالادى، ىعاي مەن سىعايلاردىڭ ورتاسىندا دا تۇك بولماعانداي ەمىن- ەركىن جۇرە بەرەدى.

– ءاي، ابەۋحان بۇ نە دەگەن سۇمدىق؟ بۇ بۇتابايدى ەشكىم تەزگە سالماي ما؟

ابەۋحان كۇلدى.

– وتكەندە «تەست» تاپسىرا الماي جۇمىسىنان شىعىپ قالعان دەپ ەستىگەم، ءبىراق جاقىندا قايتادان ورنالاستى دەيدى عوي.

– ويپىراي دەيىم دە، مەن قارىزعا ەلۋ مىڭ تەڭگە تاپپاي زار جىلاپ ءجۇرمىن، ال بۇتاباي بولسا ورتالىقتان ءۇش قاباتتى ءۇي سالىپ الىپتى.

– قايتەسىڭ تاۋسىلىپ، بۇقپانتايلاعان بۇتابايلاردىڭ قولى ءجۇرىپ تۇر عوي. وتكەندە ول مەنى دە توقتاتىپ، اقشا دامەتكەن. ءبىراق سۇراعانىن بەرە سالمايتىنىمدى ءبىلىپ جۇمساماق بوپ ەدى، توباتايداي ماشينەمنىڭ تۇككە جارامايتىنىن كورىپ ء«بىر انەكدوت ايتساڭ جىبەرەم» دەدى. ەسىمە مۇراتباي ايتقان انەكدوت ساپ ەتە ءتۇستى دە: «انەكدوتىم ماي قىزمەتكەرى تۋرالى ەدى، ايتا بەرەيىن بە؟ » دەپ سالدىم. «ايتا بەر» دەدى ول. ء«بىر جول ساقشىسى گرۋزيندى توقتاتادى، – دەپ باستاپ كەتتىم.

– پراۆاڭدى كورسەت.

– پجالستا، داراگوي.

– كابىڭكەدەن شىعىڭىز، سالوندى تەكسەرەم.

– پروبلەم جوق، پجالستا.

– باگاجنيكتى اش.

– سلۋشاي داراگوي، مەن ساعان بىردەن 1 مىڭ دوللار بەرەيىن، ءبىراق باگاجنيكتى اشپاي- اق قويايىق.

– اش دەدىم عوي مەن ساعان.

– داراگوي، 10 مىڭ دوللار!

– اش!

– 25 مىڭ دوللار!

وسى كەزدە باگاجنيكتە قانعا بوككەن بىرەۋدىڭ جاتقانىنا كۇمانى قالماعان جول ساقشىسى پيستولەتىنە جارماسىپ:

– اش دەگەندە، اش دەيمىن! – دەپ ايقايلاپ جىبەرەدى.

– سلۋشاي داراگوي، مەن ساعان 25 مىڭ دوللار بەرەم، ءبىراق باگاجنيكتى اشپاي- اق قويايىق دەدىم بە؟ دەدىم. سەن ودان باس تارتتىڭ با؟ باس تارتتىڭ. ەندەشە، ءما ساعان باگاجنيك كەرەك بولسا، پجالستا…

قاراسا باگاجنيك بوس. شاڭ باسقان دوڭگەلەك پەن ءبىر مونتيروۆكادان باسقا تۇك تە جوق. تاڭ قالعان جول ساقشىسى:

– باعانالى بەرى ماعان نە ءۇشىن جالىنىپ تۇرسىڭ سوندا؟

– ەەە، داراگوي، مەن سەنىمەن «پولە چۋدەس» وينادىم، – دەپتى گرۋزين» .

– وسى- اق پا؟

– وسى- اق.

– وندا اقىماق پوليتساي ەكەن اناۋىڭ. مەن بولسام مىڭ دوللاردان كەيىن- اق «باگاجنيگىڭدى اشپاي- اق كەتە بەر» دەپ كەلىسە سالار ەم» دەيدى بۇتابايىم.

– انەكدوت تا، بۇتاباي دا قۇرىسىن، مەن نە ىستەيىم ەندى، سونى ايتشى؟ انا قىزاناق ءونىم بەرمەي قالسا كوكتەم مەن جازداي توككەن تەرىم بوسقا كۇيىپ كەتپەي مە.

– ارداقباي بەرەم دەمەپ پە ەدى.

– ويباي، ول دۇيسەنبىدە بەرەم دەدى عوي. ال وعان دەيىن ءالى ءبىر ءتۇن بار ەمەس پە؟

– ءاي، توقتا جاڭا مەنىڭ بالام شەشەسىنە ءبىر تۇيىنشەك بەرىپ جاتقان سياقتى ەدى. ءاي، رايحان، جاڭاعى اقشا بولسا اكەل بەرى.

ابەۋحاننىڭ ايەلى جاقتىرماسا دا كۇيەۋى ايتقان اقشانى اكەپ بەردى. تۋرا ەلۋ مىڭ ەكەن. ىلدەبايدىڭ كوزى جايناپ كەتتى. اپتاپ ىستىقتا اڭقاسى كەۋىپ كەلە جاتىپ تاستاي سۋ ىشكەن جولاۋشىداي ءبىر راحاتتانعانى كۇلىمدەگەن كوزىنەن دە، قان جۇگىرىپ، جايناپ قويا بەرگەن جۇزىنەن دە كورىنىپ تۇر.

– ءاي، ىلدەباي، ەرتەڭ ارداقبايدان اقشا الساڭ قايتاراسىڭ.

– ارينە.

ىلدەباي اقشانى الا سالدى دا تىڭايتقىش ساتاتىن بازارعا تارتتى. كوز الدىندا جاپىراعى جايقالعان اتىزى ەلەستەدى. قىپ- قىزىل بوپ پىسكەن قىزاناقتاردى ماشينەگە جاشىكتەپ ارتىپ جاتقانىن ارماندادى. ءاي، وسىدان ءبىر ىرعىن قىزاناق ءوسىرىپ، جىرتىعىن ءبىر جاماپ السا، بۇل دا دەس بەرمەس ەشكىمگە.

دۇيسەنبى كۇنى سامايىن تەر جۋىپ قىزاناقتى سۋعارىپ جاتقان. ۇيالى تەلەفونى شىرىلدادى. ارداقباي ەكەن:

– ءاي، ىلدەباي، مەن جۇمىستامىن، ەگەر اقشا كەرەك بولسا كەلىپ الىپ كەت.

نەگە ەكەنىن ەندى ىلدەبايدىڭ يىعى قيقاڭ ەتە قالدى.

– جوق، تاۋىپ قويدىم اقشانى. كەرەك ەمەس. راحمەت.

– جاقسى وندا، كەرەك بوپ جاتسا حابارلاسارسىڭ. ءبىراق، اينالايىن تەك قانا سەنبى، جەكسەنبى كۇنى ازانمەن ەسىكتى ۇرماشى. دۇيسەنبىدەن جۇماعا دەيىن تىنىم جوق مەنىڭ كوزىمە. كومپيۋتەر دەگەن جەپ قويدى ابدەن. سەن قۇلاقتان ايىرىلساڭ، مەنى كوز جەپ بارادى. ءتۇسىندىڭ بە ىلدەباي، باي بولعىر ءسويتشى.

ىلدەباي باسىن شايقاپ، وزىنەن ءوزى كۇلدى. ارداقبايدىڭ بۇل نازالانىپ قالدى ما دەپ لىپىلداپ جاتقانى دا باياعى. ال ابەۋحاننىڭ قارىزىن ءبىر قايتارار. قىزاناق پىسكەندە…

كوسەمالى ءساتتىباي ۇلى،
تاراز.