تاعى ءبىر گازەت تابىلدى

گازەتا-127.08.2014 مەملەكەتتىڭ قولداۋى ارقاسىندا «جايىق پرەسس» جشس- ءنىڭ ماتەريالدىق- تەحنيكالىق الەۋەتى نىعايىپ، كۇندەلىكتى گازەت شىعارۋمەن قاتار ءتول باسىلىمدارىمىزدىڭ تاريحىن زەرتتەۋدى دە قولعا الدىق. بىلتىر وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» جانە «پريۋرالە» گازەتتەرىنىڭ 95 -جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ بارىسىندا گازەتتەرىمىزدىڭ تاريحى ءبىز نەگىزگە الىپ جۇرگەن 1918 -جىلعى 17 قاراشادا ەمەس، ودان ارىدە ەكەندىگىن، الدە دە تىڭعىلىقتى زەرتتەۋلەر قاجەتتىلىگىن ايتتىق. العاشقى نومىرگە ساناپ جۇرگەن «يزۆەستيا» – «حابار» گازەتىنىڭ الدىندا «ۇران» گازەتىنىڭ بولعاندىعى جانە الداعى ۋاقىتتا وسى گازەتتى ىزدەستىرۋدى باستايتىنىمىزدى ايتقان بولاتىنبىز. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بولدى.

«ورال ءوڭىرىنىڭ» باستاۋى – «ۇران»

بىرىنشىدەن، وتكەن جىلى ماسكەۋ مۇراعاتتارىنان «يزۆەستيا» – «حابار» گازەتىنىڭ 1918 -جىلدىڭ اياعىنا دەيىن شىققان ساندارىنىڭ كوشىرمەسىن تۇگەلگە جۋىق اكەلگەنبىز. مىنە، وسى گازەتتىڭ العاشقى نومىرىندە، اراب الىپبيىمەن جازىلعان نۇسقاسىندا – وبلىستىق كىندىك كوميتەتتىڭ №12 حاتتاماسى جاريالانعان. وندا: ء«باسپاسوز تاراتۋ ءىسى ىلگەرىلەپ، جەمىستى ءھام پايدالى بولۋى ءۇشىن استراحاننان كەلگەن جاڭا باسپاحانا مەن حان ورداسىنداعى «ۇران» باسپاحاناسى بىرىكتىرىلىپ، ول باسپاحانانى باسقارۋ ءىسى جولداس ۆىگدورشيككە تاپسىرىلسىن» دەلىنگەن. حاتتاماداعى «باسپا ءسوز تاراتۋ ءىسى ىلگەرىلەپ…» دەگەننىڭ ءوزى بۇرىن باردى جاڭا جۇيەگە ىڭعايلاپ جالعاستىرۋدى مەڭزەيدى. وسىلايشا «ۇراننىڭ» ورنىن «يزۆەستيا» – «حابار» گازەتى باسقانىن دالەلدەيدى.

ەكىنشىدەن، «قازاقستان» (1911-1913) ، «ۇران» (1917-1918) ، «يزۆەستيا» – «حابار» (1918) ، «دۇرىستىق جولى» (1919) گازەتتەرىن شىعارۋ بارىسىندا كوپتەگەن ازامات باس بىرىكتىردى. ءبىراق وسى باسىلىمداردىڭ بارىنە بىردەي بەلسەندى اتسالىسقان ەكى تۇلعا بار. ولار – عۇمار قاراش جانە عابدولعازيز مۇساعاليەۆ. عۇمار قاراش «قازاقستان» گازەتىنە رەداكتورلىق ەتسە، عابدولعازيز مۇساعاليەۆ جازىلۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرىپ، قارجى جيناۋعا جانە تاراتۋعا كومەكتەسەدى. ال «ۇران» گازەتىنە رەداكتورلىق ەتكەن – عابدولعازيز مۇساعاليەۆ. گازەتتە عۇمار قاراشتىڭ كوپتەگەن ماقالالارى جارىق كورگەن، ءتىپتى گازەتتىڭ ماقساتىن ايقىندايتىن «ۇران» اتتى ولەڭى دە جارىق كورگەن. ال بۇل تۇلعالاردىڭ «يزۆەستيا» – «حابار» گازەتىنە دە قاتىسى بارلىعىن 1968 -جىلعى 17 قاراشاداعى گازەتتىڭ ەلۋ جىلدىق مەرەكەلىك نومىرىندەگى تاميمدار سافيەۆتىڭ ماقالاسى دالەلدەي تۇسەدى. وندا «حابار» جانە «قازاق دۇرىستىعى» اتالىپ، ەكى تىلدە شىققان گازەت ورنىنا – ءبىر عانا قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋ ماسەلەسى تالقىلانعاندىعى، كوپشىلىكتىڭ ۇيعارىمىمەن گازەت اتاۋى «دۇرىستىق جولى» بولىپ وزگەرتىلگەندە ونىڭ رەداكتسيا القاسىندا عۇمار قاراش، مۇستافا كوكەبايەۆ، عابدولعازيز مۇساعاليەۆ، حالەل ەسەنبايەۆ جانە ماقالا اۆتورى تاميمدار سافيەۆ كىرگەندىگى ايتىلعان. وسىمەن- اق بۇل تۇلعالاردىڭ باسپا سوزبەن تىعىز بايلانىستا بولعاندىعى كورىنەدى. وكىنىشكە قاراي، كەڭەس داۋىرىندە وسىنداي ۇلت زيالىلارىنىڭ حالقى ءۇشىن جاساعان قىزمەتى ايتىلمادى. ءتىپتى اعارتۋشى، اقىن، ويشىل عۇمار قاراشتىڭ ەڭبەگى تۇگىل، اتىن اتاۋعا تىيىم سالىندى. كوبىنەسە «يزۆەستيا» – «حابار» گازەتىنىڭ رەداكتورى – ىشكى وردالىقتى باسقارۋشى وبلىستىق كىندىك (ورتالىق) كوميتەت ءتوراعاسى ستەپان ءميليۋتيننىڭ اتى عانا اتالىپ، باسقاسى كولەڭكەدە قالدى.

عۇمار قاراش جانە عابدولعازيز مۇساعاليەۆ – ەكەۋى دە قازاق تاريحىندا ويىپ الاتىن ورنى بار، ەل ءۇشىن جانكەشتى ەڭبەك ەتكەن، باسپا ءسوز سالاسى ارقىلى حالىق ساناسىن وياتۋعا وراسان ەڭبەك سىڭىرگەن ازاماتتار. بۇل گازەتتەر قوعامداعى ساياسي جۇيە قانشا وزگەرسە دە، مۇمكىندىگىنشە حالىق ءۇشىن ايانباي قىزمەت ەتتى.

ۇشىنشىدەن، ءبىز باسپا ءسوز سالاسىن زەرتتەۋمەن جاڭادان اينالىسىپ جۇرگەندىكتەن، ءار تاپقانىمىزدى جاڭالىق اشقانداي بولعانبىز. ءبىراق كانىگى كاسىبي ماماندار مۇنى اۋەلدەن بىلگەندەي. الماتى قالاسىنداعى عىلىمي كىتاپحانادا «ورال ءوڭىرى» گازەتىنە قاتىستى فورمۋليار بىلاي تولتىرىلىپتى: « قىزىل تۋ. ورالدىڭ گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتى مەن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ گازەتى. ورال، 1922-1929.

1917 ج. يۋلىنەن-1918 ج. – «ۇران» ؛ 1919 ج. – «دۇرىستىق جولى» ؛ 1919-1920 جج. – «ساحارا تاڭى» ؛ 1920-1930 جج. – « قىزىل تۋ» ؛ 1931-1957 جج. «ەكپىندى قۇرىلىس» ؛ 1958-1964 جج. – «وكتيابر تۋى» ؛ 1965 ج. 1 يانۆ – «ورال ءوڭىرى» دەپ اتالادى» .

مىنە، مۇندا گازەتتىڭ «ۇراننان» باستالاتىنىنا ەش كۇماندانبايدى. جۇيەلەپ، تاپ- تۇيناق ەتىپ كورسەتكەن.

تورتىنشىدەن، «ۇران» گازەتىن كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا باسپا ءسوزدىڭ باستاۋىنا نەگىز ەتۋگە ساياسات جول بەرمەدى. بۇعان ساكەن سەيفۋللين «تار جول تايعاق كەشۋ» رومانىندا: «بوكەي ورداسىنىڭ ءبىراز وقىعاندارى، اقىن، مولدا قاراش ۇلى باس بولىپ، «ۇران» دەگەن گازەت شىعارىپ، «الاشوردانى» ۇران قىلىپ تۇردى…» دەگەنىنىڭ ءوزى دالەل. الاشوردانىڭ اينالاسىنداعىنىڭ ءبارى «حالىق جاۋى» بولعاندىقتان، گازەت تە وسى ساناتقا جاتقىزىلىپ، ىزدەگەندە ء«اپ» دەگەننەن- اق تابا الماۋىمىزدىڭ سىرى وسىدا بولار.

گازەتتىڭ اتاۋلارى وزگەرگەنىمەن، باسپاحانا ورتاق، شىعارۋشىلارى ءبىر بولعاندىقتان، ءبىر- ءبىرىن جالعاستىرعان باسىلىمدار. جوعارىداعى ايتىلعان نەگىزدەرگە بايلانىستى بۇگىنگى «ورال ءوڭىرى» جانە «پريۋرالە» گازەتتەرىنىڭ باستاۋى 1917 -جىلى شىلدە ايىنان عابدولعازيز مۇساعاليەۆتىڭ رەداكتورلىعىمەن جارىق كورگەن «ۇران» گازەتىنەن باستاۋ الاتىنى انىق.

«ۇران» قالاي تابىلدى؟

وتكەن جىلى قوس باسىلىمنىڭ 95 -جىلدىعى قارساڭىندا- اق «ۇران» گازەتىن تانىستىرىپ، تاريحىن تەرەڭدەتكىمىز كەلگەن. ءبىراق قانشا ىزدەسەك تە ءتۇپنۇسقاسىن، نە كوشىرمەسىن تابا المادىق. سوندىقتان ويىمىزدى ايقىنداۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىنە قالدى. 1911-1913 -جىلدار ارالىعىنداعى جارىق كورگەن «قازاقستان» گازەتىن رەسەي مۇراعاتتارىنان ىزدەپ تاپقان تاجىريبەمىز بويىنشا رەسەيلىك كوپتەگەن مۇراعاتتار مەن كىتاپحانالارعا سۇراۋ سالدىق. وكىنىشتىسى، ەشبىرىندە ساقتالماپتى. ءبىراق گازەتتىڭ شىققانى انىق، كوپتەگەن ازاماتتاردىڭ كوزىمەن كورگەنى، وعان وزدەرىنىڭ باعاسىن بەرگەنى انىق. نە مۇراعات، نە مۇراجاي، نە كىتاپحانا، نە جەكەلەگەن ادامداردىڭ قولىندا ساقتالۋى مۇمكىن دەگەن ويمەن ىندەتىپ، ىزدەستىرۋىمىزدى جالعاستىردىق. العاشقى قۋانىشتى حاباردى عالىم ماقسات ءتاجىمۇرات جەتكىزدى. ول الماتى قالاسىنداعى «رەسپۋبليكالىق كىتاپ مۇراجايى» رمقك- دان «ۇران» گازەتىنىڭ بىرنەشە سانىن تاپقان. ءبىزدىڭ جانۇشىرىپ ىزدەپ جاتقانىمىزدى ەستىگەندىكتەن، قۇندى دۇنيەنى بىزگە بەرۋدى ءجون ساناپتى. ءتىپتى ەلەكتروندى كوشىرمەسىن جاساتىپ، الىپ كەتۋگە دايىنداتىپ قويعان. بارىپ الدىق. تىگىندىنىڭ بەتىنە بىلاي دەپ جازىلىپتى: «حالىق اقىنى نادراليەۆ انداشتىڭ (1889-1954) جەكە قورىنان. بۇرىنعى استراحان وبلىسى، بوكەي ورداسى، قازىرگى جاڭاقالا اۋدانى، جاڭاقازان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن» . مۇراجاي قىزمەتكەرىنىڭ ايتۋى بويىنشا، گازەت تىگىندىسى 1978 -جىلى تاپسىرىلعان.

اراب الىپبيىمەن جازىلعان ءباسپاسوزىمىزدىڭ باستاۋى قاراشاڭىراققا جەتىسىمەن ارىپتەسىم قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى كيريلليتساعا اۋدارۋعا كىرىسىپ كەتتى. ءار ءنومىرى اۋدارىلعان سايىن وقىپ، قىزىعىمىز باسىلماي، جەلپىنىپ وتىرعاندا، تاعى ءبىر جاقسى حابار كەلدى. حابارشىمىز جاڭگىر حان اتىنداعى تاريحي- ەتنوگرافيالىق مۇراجايدىڭ ديرەكتورى نۇرجان تولەپوۆ «ۇران» گازەتىنىڭ كوشىرمەسى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي- ولكەتانۋ مۇراجايىندا ساقتاۋلى تۇرعانىن كورىپتى. زەرتتەۋشى، عالىم مۇستافا ىسماعۇلوۆ جيناعان قوردىڭ ىشىندە «ۇران» گازەتىنىڭ دە كوشىرمەلەرى بار ەكەن. اعامىزعا العىسىمىزدى ايتىپ، وبلىستىق ولكەتانۋ مۇراجايىنا باردىق.

مۇستافا ىسماعۇلوۆ كوزى تىرىسىندە جيناعان بىرنەشە قاپ قۇجاتتىڭ مۇراجايعا تاپسىرىلعانىن بىلەتىن ەدىك. «قازاقستان» گازەتىن العاش تىڭعىلىقتى زەرتتەگەن دە وسى ادام. كەڭەس زامانىنداعى سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن حالىققا جاريا ەتە المادى. مۇستافا اعامىز شامالىعا تاپتىرمايتىن «ۇران» گازەتىنىڭ فوتوكوشىرمەلەرىن دە ءبىر پاپكاعا سالىپتى، ءتىپتى وسى گازەتتىڭ باس رەداكتورى ءارى ۇيىمداستىرۋشىسى عابدولعازيز مۇساعاليەۆتىڭ كوپتەگەن ەڭبەگىن جيناقتاپ، زەردەلەپتى. مۇراجاي باسشىلىعىمەن كەلىسىپ، وسى ەڭبەكتەردىڭ كوشىرمەسىن الدىق.

قولدا بار گازەت كوشىرمەلەرىنەن تۇيگەنىمىز – «ۇراننىڭ» شامامەن 40-50 ءنومىرى جارىق كورگەن. ءبىز 10 ءنومىرىن تاپتىق.

بۇگىنگى كۇنى بۇنىڭ ءوزى ۇلكەن ولجا. سوندىقتان ازىرگە وسىعان قاناعات ەتۋدەمىز. الداعى ۋاقىتتا اتقارار جۇمىستىڭ كوپتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسى – قازاق ەلىن وتارلاۋدىڭ بەلسەندى دەڭگەيىنە كوشكەن ءساتى. ءبىر وتارلاۋشىنىڭ ورنىنا ەكىنشىسى اۋىسىپ، حالىق كىمگە سەنەرىن، كىمنىڭ ايتقانىمەن جۇرەرىن بىلمەي، دۇرىستىعىنا ءجون سىلتەگەندەردىڭ ايتقانى جاپپاي حالىققا ەستىلمەي، ابدىراعان كەزدەر ەدى. وسى ساتتە بارشا قازاقتىڭ باسىن ءبىر ماقسات، ءبىر مۇددەگە توعىستىرۋعا قاۋقارلى تەك قانا گازەت بولدى. وسىنى جەتە تۇسىنگەن قازاقتىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى باتىس وڭىرىندە تۇڭعىش رەت تۇراقتى، جۇيەلى باسىلىم – «قازاقستان» (1911-1913) گازەتىن شىعارسا، ودان ءارى «ۇران» (1917) ، «يزۆەستيا» – «حابار» (1918) ، «دۇرىستىق جولى» (1919) باسىلىمدارىن ۇيىمداستىردى.

ءبىز گازەتىمىزدىڭ شىققان جىلىن ارىگە شەگەرىپ، جاسىن ۇلعايتۋدى ماقسات ەتكەن ەمەسپىز، ەڭ باستىسى – شىندىقتى، اقيقاتتى ايقىنداۋ. بۇل كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىنداعى 73 -جىل بويى ايتۋعا، ءتىپتى ويلاۋعا تىيىم سالىنعان جاعداي ەدى. ازات ەل بولعانىمىزعا تاۋبە. وتكەنىمىزدى سارالاپ، جاقسىلىعىن ۇرپاققا ايتاتىن كۇن دە تۋدى.

جانتاس نابيوللا ۇلى،

«جايىق پرەسس» جشس

باس ديرەكتورى.

ورال.