ۇمىتتەر مەن كۇدىكتەر

«قولجەتىمدى»… باسپانا

مەملەكەتىمىز ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز – جاستارعا كوپ قامقورلىق جاساپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – باسپانا. جاستاردىڭ جيناعان قارجىسى عانا ەمەس, ەڭبەككە ارالاسقان كەزىندە تابى­سى دا از بولاتىنى ەسكەرىلىپ, قولجەتىمدى باسپانا باعدارلاماسى قابىلداندى. بۇل ءۇشىن ەلباسىمىز ميلليونداردى ءبولدىرىپ, جاستار ءۇشىن بەرىلەتىن باسپانانىڭ العاشقىدا جالعا بەرىلىپ, 10-15 جىلدان سوڭ ساتىپ الۋ قۇقىعىن دا بەرىپ وتىر. بىراق…

ءيا, بىراق سول جالعا الاتىن باسپانا وتباسىلى جاستارعا مەملەكەتىمىز ويلاستىرعانداي ارزانعا, قولجەتىمدى بولماي وتىر. مىسالى, الماتىداعى وتباسىلى جاستارعا قالادان ەمەس, قاراساي اۋدانىنداعى كوپقاباتتى ۇيدەن ۇسىنىلىپ وتىرعانىنىڭ وزىندە سول باسپانانىڭ (ەكى بولمەلى پاتەر) اي سايىن تولەنەتىن جالداۋ اقىسى 90-95 مىڭ تەڭگە. سونداعى جەڭىلدىگى: پاتەر 20 جىلعا بەرىلەدى جانە العاشقى جارنا تولەۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل «قازاقستان يپوتەكالىق كومپانياسى» اق-تىڭ «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسى اياسىندا ۇسىنعان ءتۇرى. سوندا مەملەكەت قارجىلاندىرىپ سالعان تۇرعىن ءۇي باعاسى 56 مىڭ دوللار بولسا, ءار شارشى مەترى 125 مىڭ تەڭگەدەن اسپاۋى كەرەك بولسا, ولار 185 مىڭ تەڭگەدەن ۇسىنىپ وتىر. بۇعان «قيك» اق 20 پايىز ۇستەمە قوسادى ەكەن, ونىڭ ۇستىنە جالعا بەرۋ اقىسىنا جىل سايىن قوسىلاتىن پايىزى تاعى بار… سوندا بۇل ەكى بولمەلى پاتەر 20 جىلدا شامامەن 23 ميلليون تەڭگەگە جەتەدى ەكەن. قولجەتىمدى باسپانا, ءسويتىپ قولجەتىمدى بولماي شىعادى.

قازىرگى جاستاردىڭ كوبىنىڭ تابىسى 50-60 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىنىن ايتساق, ولارعا اي سايىن 90-95 مىڭ تەڭگە جالداۋ اقىسىن تولەۋى مۇمكىن ەمەس, ءسويتىپ, جاس وتباسى ءۇشىن بۇل باسپانالاردىڭ اۋىلى الىس بولىپ شىعادى. سوندا دەيمىز-اۋ, پرەزيدەنتىمىز سالىناتىن ءۇيدىڭ قۇنىن كوپ ەسە اسىرا ساتپاۋ جونىندە تالاي ايتقانمەن, اقشاعا قۇنىققان قۇرىلىس كومپانيالارى, ال ودان قالا بەردى «قازاقستان يپوتەكالىق كومپانياسى» اق كوپ ۇستەمە قوسىپ, قولجەتىمدى باس­پانانى جاستاردىڭ قولى جەتپەيتىن ەتىپ وتىر.

بۇل – الدا قايتا قارالىپ, شەشىلۋى قاجەت ماسەلە دەپ ويلايمىز…

«قولجەتىمدى»… نەسيە

قازىرگى كۇندە «ۇيالى» تەلەفوننان باستاپ, كەڭ ەكراندى تەلەديدار, باسقا دا تۇرمىستىق تەحنيكانى ساۋدا ۇيلەرىنەن نەسيەگە ساتىپ الۋ قيىن ەمەس. بۇل ءۇشىن سول ساۋدا ۇيىندەگى بانكتەردىڭ وكىلدەرىنە بارساڭىز بولعانى.

سول سياقتى, شامالى اقشالاي قاراجات كەرەك پە, الىڭىز. بۇل جا­عى­­نان حوۋم كرەديت بانكى الدىنا جان سالماي وتىر. ودان 150-300 مىڭ تەڭگە اقشا الۋىڭىز ءۇشىن ەكى تانى­سى­ڭىزدىڭ ۇيالى تەلەفون ءنومىرىن بەرىپ, ولار ءسىزدى تانيتىنىن ايتسا جەت­كىلىكتى. قولجەتىمدى نەسيە قال­تاڭىزدا دەي بەرىڭىز… بىراق ەرتە قۋا­ناسىز… الدىڭىزعا كوپتەگەن بەت كەلى­سىم­شارت قاعازىن قويىپ, قول قوي­عى­زىپ العاندا بانكتىڭ «قاقپانىنا» تۇسكەنىڭىزدى العاشقىدا بىلمەيسىز, ارتىنان تۇسىنەسىز… سەبەبى وڭاي, قولجە­تىمدى نەسيە بەرگىش بانكتىڭ جىلدىق نەسيە پايىزى 45-55 پايىز, ياعني ءسىز بۇل بانكتەن نەسيە الساڭىز 1,5 ەسە ەتىپ قايتارىپ بەرەسىز. بۇل عانا ەمەس, ساۋدا نۇكتەسىنەن نەسيەگە وسى بانك ارقىلى تاۋار الساڭىز دا, قولجەتىمدى قارجى نەسيە الساڭىز دا, ەندى ءسىزدىڭ قالتا تەلەفونىڭىز كۇنى بويى شىرىلدايدى دا تۇرادى. نەسيەنى بانك بەلگىلەگەن ۋاقىتىندا تولەسەڭىز دە سولاي بولادى. ءسىز العاش تاڭدانىپ, ولاردىڭ نە ءۇشىن قوڭىراۋ سوققانىن بىلگىڭىز كەلسە, ولار تەلەفونمەن بىلاي دەيدى: «اقىرى تولەيسىز عوي, الدىن-الا تولەي بەرىڭىز!» سوندا قالاي, تولەگەنىڭىزگە ەكى كۇن وتە سالا, ءالى تولەۋ مەرزىمىنە 28 كۇن بار بولسا دا, بانك نەسيەسىن تولەۋىڭىز كەرەك پە? «ءيا, تولەي بەرىڭىز!» دەيدى بانك قىز­مەتكەرى. تولەمەسەڭىز, كۇندە ون-ون بەس رەت قوڭىراۋ شالىپ, جۇيكەڭىزدى جۇقارتادى. ەگەر, ءسىز شىعارماشىلىق ادامى بولساڭىز, وسىدان سوڭ  جۇمىس ءىس­تەي الاسىز با? ارينە, جوق! بىراق بانك قىزمەتكەرى ءۇشىن سىزگە ەرتە تولە­تىپ, بونۋس الۋى كەرەك… قۋ, قۇلقىن!

بۇل ازداي, حوۋم كرەديت بانكى بەيتانىس ادامدارعا تەلەفون سوعىپ: «ءسىز 40 مىڭ تەڭگە نەسيە ۇتتىڭىز!» دەپ شاقىرىپ الادى. وسىنداي ءبىر وقيعاعا ءبىزدىڭ كورشىمىز رايا دەگەن اپاي تاپ بولادى.

40 مىڭ تەڭگە نەسيە ۇتتىڭىز دەگەنگە بارسام, كوپ قاعاز بەرىپ, نەسيە الۋعا قول قويىڭىز, دەيدى بانك مەنەدجەرى. مەن سوندا بۇل نەسيەڭدى قانشا ەتىپ قايتارام, دەسەم, الگى مەنەدجەر قىز 40 مىڭ تەڭگەنى سىزگە 4 ايعا بەرەمىز, ءار اي سايىن 15 مىڭنان قايتاراسىز, دەپ وتىر ەش شىمىرىكپەي. سوندا مەن وسى بانكتەن 40 مىڭ تەڭگە الىپ, 60 مىڭ تەڭگە ەتىپ قايتارادى ەكەنمىن. ۇستەمەسى 50 پايىز ەكەن. مەن مۇنداي اشقاراق بانكتى ءبىرىنشى رەت كورۋىم, الگى مەنەدجەرگە ايقايلاپ ۇرىسىپ بەردىم, دەيدى قاتتى تاڭعالعان اپاي.

بىراق باسقالار, اسىرەسە, جاستار ولاي جاساي بەرمەيدى. جاي عانا بانك «قاقپانىنا» تۇسكەنىن اڭعارماي قالادى.

شىنىن ايتقاندا, باسقا بانكتەر­دىڭ نەسيە بەرۋ پايىزى 17-25-تەن اسپايدى. ەڭ نەسيە پايىزى تومەنى كاسپي بانكتە ەكەنىن ايتقان ءجون.

ال جاپپاي  بەرىلەتىن حوۋم كرەديت بانكتىڭ قولجەتىمدى نەسيەسىنىڭ ءتۇرى وسى! بۇل بانكتى باقىلايتىن, تارتىپكە شاقىراتىن كىم بار?

ورىنباي ورالبەكوۆ,

جۋرناليست.

الماتى.