اۋىلعا كەل, كاسىپكەر!

قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانىندا ينۆەستيتسيالىق فورۋم ءوتتى. العاشىندا «بۇل قالاي بولار ەكەندەگەن كۇدىكتىڭ بولعانىن جاسىرمايمىز. دەگەنمەن, اۋداننىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن اشىپ, ونى جۇرتقا كورسەتىپ, ينۆەستيتسيا تارتىپ, ءتيىمدى ىسكەرلىك ارىپتەستىكتى, وڭىردەگى كاسىپكەرلىكتى, ونەركاسىپتى جانە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا «شيەلى» I ينۆەستيتسيالىق فورۋمىنىڭ ناتيجەلى وتكەنىن كورگەندە كۇدىكتىڭ سەيىلگەنى انىق. بيزنەسفورۋمعا ارىسى تۇركيادان, بەرىسى استانا مەن الماتى قالالارىنان, اقتوبە, اتىراۋ, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنان 40-تان استام ءىرى كاسىپكەرلەر كەلدى. ودان بولەك, 150-گە جۋىق جەرگىلىكتى كاسىپ يەلەرى قاتىستى. اۋدان اكىمدىگى دە كاسىپكەرلەردى قۇر جيناپ قانا قويماپتى. ناقتى جيىرما جوبا ۇسىندى.

11102654_359785027553297_8955584987377891153_n

شيەلى – ايماقتاعى بەرەكەلى اۋداننىڭ ءبىرى. جەراستى قازبا بايلىعى دا, اۋىل شارۋاشىلىعى دا دامىعان, وركەندەگەن ءوڭىر. سوڭعى جىلدار بەدەرىندە اۋداننىڭ اۋقىمدى ىستەرگە مۇرىندىق بولىپ جۇرگەنى دە شىندىق. ماسەلەن, بىلتىر شيەلىنىڭ جىلدىق بيۋدجەتى نەسيەلەردى قوسا ەسەپتەگەندە 10 ميلليارد 503 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان. كاسىپكەرلىك پەن ونەركاسىپ سالاسىندا دا دامۋ بار. اۋدانداعى كاسىپورىندار وتكەن جىلى 25 ميلليارد 802 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. ونەركاسىپ سالاسىندا 1679 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قام­تىلعان. بىلتىر اۋداندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ 3945 سۋبەكتىسى تىركەلىپ, ءتيىستى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 9,5 پايىزعا وسسە, كاسىپكەرلىك سالاسىندا 6678 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا 7,4 پايىزعا ارتقان. وتكەن جىلى بولشەك ساۋدا اينالىمى 5 ميلليارد 336 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ, 2013 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 8,8 پايىزعا ءوسىپ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتەن بيۋدجەتكە 753 ميلليون تەڭگە سالىق تۇسكەن.

«ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ» باعدارلاماسى اياسىندا 2 ميلليارد 519 ميلليون تەڭگەنىڭ 7 جوباسى ماقۇلدانعان. ونىڭ ىشىندە وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا جوبالىق قۇنى 612 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن ميا تامىرىن وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلىپ, 20 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلدى. سونداي-اق, جوبالىق قۇنى 777 ميلليون تەڭگە بولاتىن اك شىعارۋ زاۋ­ىتى پايدالانۋعا بەرىلىپ, وندا 84 ادام تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستى.

سونىمەن قاتار, جوبالىق قۇنى 602 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن سيليكات كىرپىش ءوندىرۋ زاۋىت قۇرىلىسىنا يندۋستريالىق ايماقتان 3 گەكتار جەر بەرىلدى. ال جوبالىق قۇنى 400 ميلليون تەڭگەلىك «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق اۆتوكولىك جولى بويىنان «ساپارجاي» قۇرى­لىسىنا 8 گەكتار جەر تابىستالىپ, كەشەن­نىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنا 45 ادام جۇمىسقا تارتىلدى.

«بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جەكە كاسىپكەر بوكەنباەۆانىڭ جوبالىق قۇنى 3 ميلليون 600 مىڭ تەڭگەنىڭ بالىق ءوسىرۋ تالىمباعىنا 50 گەكتار جەر ءبولىنىپ, قازىرگى تاڭدا 600 مىڭ شاباق وسىرىلۋدە. سونداي-اق, شيەلى كەنتىنىڭ شىعىس ايماعىندا ورنالاسقان 50 گەكتار يندۋستريالىق ايماقتى ينفراقۇرىلىممەن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن 216 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, جارىق, جول جانە سۋ جۇيە­سىنىڭ قۇرىلىستارى پايدالانۋعا بەرىلدى. 2015 جىلى تەمىرجول جەلى­سىن سالۋعا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات ازىرلەۋگە اۋداندىق بيۋدجەتتەن 6 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.

اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا دا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بار. بىلتىر اتالعان سالا بويىنشا 8 ميلليارد 620 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلگەن. ايماق باسشىلىعىنىڭ ناقتى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا شا­رۋاشىلىقتار «بايقوڭىر» اكك ارقىلى 187 ميلليون تەڭگە نەسيە قاراجات الىپ, ەگىن ەگۋ جۇمىستارى ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلدى. ال بيىل 425 ميلليون تەڭگە نەسيە الۋعا قۇجاتتار وتكىزىلىپ, بۇگىنگى تاڭدا شارۋاشىلىقتار 127 ميلليون تەڭگە قاراجات الدى.

اۋدان بويىنشا وتكەن جىلى 24 مىڭ گەكتار جەرگە اۋىل شارۋا­شىلىعى داقىلدارى ەگىلدى. ونىڭ ىشىندە 8600 گەكتار كۇرىش, 1430 گەكتار كارتوپ, 950 گەكتار كوكونىس, 2196 گەكتار باقشا داقىلى. ناتيجەسىندە كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان 45 تسەنتنەردەن, كارتوپتان 200 تسەنتنەردەن, كوكونىستەن 250 تسەنتنەردەن, باقشا داقىلىنان 280 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى.

جىل ىشىندە شارۋاشىلىقتار مەملەكەتتەن بارلىعى 213 ملن. تەڭگە سۋبسيديا الدى. اۋدانداعى 4 ءىرى شارۋاشىلىق سوڭعى جىلدار كولەمىندە ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدا قيىندىقتار كورىپ كەلگەن ەدى. سەبەبى, وزدەرىنە تيەسىلى بارلىق مۇلىكتەر مەن جەر تەلىمدەرى بانكتە كەپىلدىكتە بولدى.

2014 جىلى وبلىس اكىمىنىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن بيدايكول, اقمايا, توڭكەرىس, بەستام شارۋا قوجا­لىقتارىنىڭ 22 مىڭ گەكتار جەر تەلىمى قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋرورىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس كەپىلدەن بوساتىلدى. قازىرگى تاڭدا شارۋاشىلىق جەرلەرى ادىلەت باسقارماسىنا تىركەلىپ, شارۋالارعا ەگىنمەن اينالىسۋعا قولايلى جاعداي جاسالدى.

سونداي-اق, وسى كەزگە دەيىن سۋ تاپشىلىعىن كورىپ كەلگەن ەگىنشىلەر ماسەلەسى شەشىلىپ, جوبالىق قۇنى 1,6 ميلليارد تەڭگە بولاتىن سىرداريا وزەنىنىڭ بويىنان ۇرلەمەلى سۋ توسپا­سىنىڭ قۇرىلىسىنا وتكەن جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 100 ميل­ليون تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلدى. بۇل جۇ­مىستاردى اعىمداعى جىلى جالعاس­تىرۋعا 700 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.

وتكەن جىلى اۋدان بويىنشا بيۋدجەت جانە باسقا دا قارجى كوزدەرى ەسەبىنەن 63 ملن. تەڭگەگە 74 شاقىرىم كانالدار تازالانىپ, قازىلدى.

شيەلى كەنتىندە جالپى كولەمى 54 سوتىق 3 جىلىجاي جۇمىس ىستەپ, جىل كولەمىندە تۇرعىنداردى 19 توننا قيار, 22 توننا قىزاناقپەن قامتاماسىز ەتىپ, مەكەمەلەرگە 90 مىڭ دانا گۇل دايىندالىپ, ساتىلدى.

«التىن اسىق» باعدارلاماسى بويىنشا 3 شارۋاشىلىق 42 ميلليون تەڭگە قارجىعا 1658 باس قوي الدى.  «قۇلان» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا 2 شارۋا قوجالىعى جانە 2 جەكە كاسىپكەر 37 ميلليون تەڭگە نەسيەگە 122 باس جىلقى مالىن الدى. وتكەن جىلى 4 مىڭ 422 توننا ەت, 18 مىڭ 139 توننا ءسۇت, 1 ميلليون 147 مىڭ دانا جۇمىرتقا ءوندىرىلىپ, 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا ءسۇت ءوندىرۋ 7 پايىزعا ۇلعايدى.

«ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدار­لاماسى اياسىندا 2014 جىلى ەلدى مەكەندەرگە جۇمىس ىستەۋگە جانە تۇرۋ ءۇشىن كەلگەن الەۋمەتتىك سالا ماماندارىن قولداۋ ءۇشىن 77 مامانعا 10 ميلليون تەڭگە كوتەرمە جاردەماقى, 57 مامانعا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا 156 ميلليون تەڭگە بيۋدجەتتىك نەسيە بەرىلدى.

كەيىنگى جىلدارى ينۆەستيتسيا تار­تۋ, قۇرىلىس سالاسىندا دا وركەندەۋ بار. وتكەن جىلى نەگىزگى قورعا 11 ميلليارد 843 ميلليون تەڭگە ين­ۆەستيتسيا سالىنىپ, جەكە تۇر­­عىندار ەسەبىنەن جالپى اۋدانى 24 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى.

«قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى اياسىندا 2014 جىلى بيۋدجەت ەسەبىنەن 73 ميلليون تەڭگەگە شيەلى كەنتىنەن ءبىر پاتەرلى 12 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە, مۇگەدەكتەرگە, اتا-اناسىنىڭ قامقور­لىعىنسىز قالعان بالالارعا, كوپ­بالالى جانە الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىلارىنا پايدالانۋعا بەرىلدى.

«اق بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا وتكەن جىلى شيەلى كەنتىندەگى سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىنا 633 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, 62 شاقىرىم ىشكى سۋ قۇبىرى جۇرگىزىلىپ, 4 سۋ كوتەرمە مۇناراسى ورناتىلدى. 2015 جىلى قۇرىلىس جۇمىستارىن جالعاستىرۋعا 217 ميلليون تەڭگە ءبولىندى.

سونداي-اق, 289,2 ميلليون تەڭ­گەگە المالى, تاجىباەۆ جانە جولەك ەلدى مەكەندەرىنىڭ ىشكى سۋ قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگى­زىلىپ, اياقتالدى. اعىمداعى جىلى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنە قوسىلاتىن بولادى.

مۇنىڭ ءبارىن نەگە مۇرنىنان تىزگەندەي ەتىپ ايتىپ وتىرمىز? بۇل «اۋدان ءوسىپ-وركەندەپ كە­لەدى» دەگەن ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. ودان بولەك, كاسىپكەرلەر شيەلىگە ەشقان­داي قورقىنىشسىز قارجى قۇيىپ, ينۆەستيتسيا سالىپ, بيز­نەسىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىگى بار دەگەنىمىز ەدى. ينۆەستفورۋم ءناتي­جەلى بولدى. بىرقاتار ينۆەستورلار­مەن كەلىسسوزدەر جاسالدى. سونىڭ ارقاسىندا ناقتى التى جوبا ماقۇل­داندى.

ءبىرىنشى, شيەلى اۋدانىنداعى يندۋستريالىق ايماقتان اك زاۋىتى مەن سيليكات كىرپىش زاۋىتىن اشۋ باعىتىندا «تابيعي تاس قى­زىلوردا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىمەن كەلىسىم جاسالدى. جوبانىڭ جالپى قۇنى 1 ميلليارد 270 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. ەكىنشى, تۇرعىن ءۇي جىلىجايىن سالۋ ءۇشىن «اقورداسى Bulding» جشس-مەن ءپاتۋا جاسالدى. ءۇشىنشى, 100 باس ءمۇيىزدى ءىرى قاراعا تاۋارلى ءسۇت ءوندىرۋ تسەحىن اشۋ باعىتىندا «اسىلحان» شارۋا قوجالىعىمەن كەلىسىمگە كەلدى. ءتورتىنشى, 1000 باس ءىرى قارانى بورداقىلاۋ الاڭىن سالۋ باعىتىندا «ەكو وردا سەرۆيس» جشس-مەن شارت جاسالدى. بەسىنشى, شيەلى اۋدانىنا 20 گەكتار الما باعىن ەگۋدى ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا جەكە كاسىپكەر ج. بايدۇيسەنوۆپەن كەلىسسوز جاسالدى. التىنشى, كەنت ورتالىعىنان اۋداندىق ارداگەرلەر ءۇيىن دەمەۋشىلىكپەن سالىپ بەرۋ جونىندە «سمپ قىزىلوردا» جشس-مەن ءسوز بايلاستى. فورۋم بارىسىندا بارلىعى 2 ميلليارد 233 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن جوبالارعا قول قويىلدى.

ودان وزگە, تۇركيادان كەلگەن كاسىپكەرلەرمەن جانە «مارسەل پەتروليۋم» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى م.نالىباەۆپەن بايگەقۇم كولىنەن دەمالىس ورنىن اشۋ جانە قاۋىن بازىن ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا, «ستروي ليۋكس LTD» ديرەكتورى د.كەمەلوۆپەن اۋدان ورتالىعىنان باسسەين سالۋ ءۇشىن جەرى ناقتىلانىپ, 245 ميلليون تەڭگەگە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, جۇمىس جاسالۋدا.

جوعارىدا اتالعان جوبالاردىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى اۋدان اۋما­­عىنداعى 5 گەكتار جەرگە 34 تۇر­عىن ءۇيدى جىلىجايىمەن سالۋ­­دى ۇيىمداستىرۋ بولىپ تابىلادى. «اقورداسى Bulding» جشس-ءنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ن.قالىبەكوۆ نيەت بىلدىرگەن جوبانىڭ بۇگىندە باس جوسپار بويىنشا قاجەتتى جەرى  ناقتىلانىپ, شەشىلگەن. قازىر­گى ۋاقىتتا «قازاگرو» ۇلتتىق باس­قارۋشى» حول­لدينگىنىڭ ەنشىلەس «اۋىل شارۋا­شىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق ارقىلى قى­زىلوردا وبلىسى شيەلى اۋدانىنا جىلىجاي سالۋ ءۇشىن 500 ميلليون تەڭگە قار­جى بولۋگە كەلىسىم جاسالىپ, ناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى: «شيەلى» ءى ينۆەستيتسيالىق فورۋمى ناتيجەلى ءوتتى.

ەرجان بايتىلەس,

«ەگەمەن قازاقستان».

قىزىلوردا وبلىسى,

شيەلى اۋدانى