كۇلكى كەرۋەنى №1

17.08.2014 0000-komiks-Pawel-Kuczynski-01-500x261
ءازىل- وسپاق، سىن- سىقاق بۇرىشى

ءبولىمدى ساتيريك- جازۋشى بەرىك سادىر جۇرگىزەدى

قاتىنىمدى جەكەشەلەندىرىپ الدىم

ء*ازىل اڭگىمە

بايقاپ وتىرسام، كەزىندە ايتەۋىر ءبىر ىسكە جارار نارسەنى جەكەشەلەندىرىپ العان تانىستارىمنىڭ ءبارى دە اجەپتاۋىر بايىپ الىپتى. سونى ويلاعاندا ءىشىم ۋداي اشيدى. سودان نە كەرەك، كەشتەۋ بولسا دا «وسى مەن دە بىردەڭەنى جەكەشەلەندىرىپ الايىنشى» دەپ قيالداي باستادىم. ءبىراق نەنى؟

وسى ءسات «قيالي» دەگەن ايەلىمنىڭ داۋىسى ەستىلدى. نەگە ەكەنىن قايدام، سوڭعى كەزدەرى مەنى وسىلاي اتايتىن بولىپ ءجۇر. ەرەگەسكەندە وسى قاتىنىمدى نەگە جەكەشەلەندىرىپ المايمىن دەگەن وي ساپ ەتە قالدى… ەرتەڭىنە سالىپ ۇرىپ جەكەشەلەندىرۋ كوميتەتىنە كەلدىم. باستىعى بولماعان سوڭ، ورىنباسارىنا كىردىم. – امان- ساۋسىز با؟ قاتىنىمدى جەكەشەلەندىرىپ الايىن دەپ ەدىم، – دەدىم بىردەن.

– چەگو؟ ! – دەپ ونىڭ باسى كەكشەڭ ەتە قالدى.

– قاتىنىمدى جەكەشەلەندىرىپ العىم كەلەدى دەپ تۇرعان جوقپىن با؟

قارا قاتىن بەتىمە بەدىرەيە قاراپ ءۇن- ءتۇنسىز قاتتى دا قالدى. مىنا ماڭكۇس قازاقشانى قاقپاي تۇر ما دەپ: – اۋ، حوچۋ پريۆاتيزيروۆات جەنۋ، – دەپ ايعاي سالدىم. – كوتەك، مىنانداي دا قويانشىق بولادى ەكەن عوي، – دەپ قارا قاتىن ۇيقىسىنان شوشىپ ويانعانداي سايراي جونەلدى. – استاپىراللا! قاتىنىن جەكەشەلەندىرگەن دەگەن نە سۇمدىق! اپىر- اي، قويانشىقتىڭ مۇنداي دا ءتۇرى بولادى ەكەن- اۋ!

– سلۋشاي! – دەدىم مەن وعان، – جەكەشەلەندىرۋدى مەن ويلاپ تاپقانىم جوق. ءقازىر زاماننىڭ ءوزى جەكەشەلەندىرۋ زامانى ەمەس پە؟ !

– قويىڭىز، – دەدى قارا قاتىن، – ءبىزدىڭ ەل بولۋىمىز ءسىزدىڭ قاتىنىڭىزدىڭ جەكەشەلەندىرىلۋىنە قاراپ قالىپ پا؟ قاتىندى جەكەشەلەندىرۋگە بولمايدى.

– نەگە بولمايدى؟

– اۋ، كوكەسى، قاتىنىڭىزدى جەكەشەلەندىرمەسەڭىز دە وزىڭىزدىكى ەمەس پە؟ جوق الدە ونىڭ تالاسىپ جۇرگەن باسقا دا بايى بار ما ەدى؟

– ماسەلە تالاسقاندا ەمەس قوي. ماسەلە جەكەشەلەندىرۋدە بولىپ تۇرعان جوق پا؟ سىزدەر عوي، كەڭەس زامانىندا سالىنعان «دۇنيە- مۇلىكتەردىڭ» ءبارىن دە «كوزىن باقىرايتىپ قويىپ» جانتالاسا جەكەشەلەندىرىپ جاتىرسىزدار. نەمەنە، مەنىڭ قاتىنىم «ولاردان» كەم بە؟ ! مەن دە قاتىنىمدى كەڭەس زامانىندا العام. قاتىنىم مەملەكەت قىزمەتىن اتقاراتىن بولعاندىقتان، مەملەكەتتىك «مۇلىك» بولىپ تابىلادى. ال مەملەكەتتىك مۇلىكتى جەكەشەلەندىرمەۋگە سىزدەردىڭ قاقىلارىڭىز جوق.

– اپىر- اي، مىنا قويانشىق وزەۋرەپ قوياتىن ەمەس قوي، – دەپ قارا قاتىن تۋراسىنان كەتتى. – ءوزىڭىزدىڭ اقىل- ەسىڭىز دۇرىس پا؟ – ە، نەگە دۇرىس ەمەس؟

– قاتىنىڭىزدىكى شە؟

– ونداعى شارۋاڭىز قانشا؟

– جوق- اۋ، ەندى اقىل- ەسى دۇرىس قاتىن جەكەشەلەندىرەمىن دەگەنگە كونە مە؟ ول ءسىزدىڭ مىنا «حيكاياڭىزدى» بىلە مە؟ جەكەشەلەندىرۋگە كەلىسىپ پە ەدى؟

– كەلىسكەندە قانداي! – دەپ وتىرىكتى سوعىپ جىبەردىم، – ءتىپتى قۋانىپ قالدى.

– الدا بايعۇس- اي، ول دا سولاي ەكەن عوي.

– نەنى ايتىپ تۇرسىز؟

– ءجاي عوي. جارايدى، – دەدى قارا قاتىن مەنەن تەزىرەك قۇتىلعىسى كەلگەندەي، – قاتىنىڭىزدى جەكەشەلەندىرمەك تۇرماق ورتەپ جىبەرسەڭىز دە ءوزىڭىز بىلەسىز. ءبىراق بۇل ماسەلەنى ەرتەڭ باستىقپەن شەشىڭىز. ونسىز مەن شەشە المايمىن.

ەرتەڭىنە سالىپ ۇرىپ باستىعىنا كىردىم.

– قاتىنىمدى جەكەشەلەندىرىپ الايىن دەپ ەدىم، – دەدىم ءاي- ءشاي جوق.

– ءا، ءسىز بە ەدىڭىز؟ – دەپ باستىق جىمىڭ ەتە قالدى.

– ءيا، سولمىن عوي، تاپ سول قويانشىقتىڭ ءوزىمىن، – دەدىم ونىڭ نە ءۇشىن جىميعانىن سەزىپ.

– جوق — ءا، نەگە ولاي دەيسىز؟ مىناۋىڭىز تاماشا يدەيا ەكەن. ءوزى جەكەشەلەندىرەتىن دە نارسە قالماي بارا جاتىر ەدى. – ە، باسە، – دەپ قۋانىپ قالدىم. – كەشە انا قارا قاتىنىڭىز، تو ەست ورىنباسارىڭىز جەكەشەلەندىرۋگە بولمايدى دەپ بەت باقتىرماپ ەدى.

– مەن تەك يدەياڭىزدىڭ تاماشا ەكەندىگىن ايتىپ تۇرمىن، – دەدى باستىق. – ءبىراق قاتىندى جەكەشەلەندىرسىن دەگەن زاڭ جوق قوي. – اپىر- اي، زاڭدا ەندى اناسىن- مىناسىن، قاتىنىن جەكەشەلەندىرسىن دەپ جەكە- جەكە «كوزىن شۇقىپ» كورسەتپەگەن شىعار. مەملەكەتتىك مۇلىك قاتارىنا جاتقىزامىز دا، «ىسقىرتىپ» جىبەرەمىز.

– جالپى، يدەياڭىز تاماشا! – دەدى تاعى دا باستىق. – ءبىراق ودان، ياعني قاتىندى جەكەشەلەندىرۋدەن نە ۇتامىز؟ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قاندايدا ءبىر پايداسى بولا ما؟

– ە، نەگە بولماسىن؟ ! بارىنەن دە ۇتامىز. ەڭ باستىسى، ەلىمىزدە رازۆود، ياعني قيت ەتسە اجىراسام دەگەن بولمايدى. جەكە مەنشىگى بولعان سوڭ، بايى قاتىنىنىڭ جايىن كۇنى- ءتۇنى ويلايدى، ەكەۋى ءبىرىن- ءبىرى قاس- قاعىم ءسات كورمەسە عاشىقتىق جىرىن تولعايدى. ەلىمىز قيال- عاجايىپ ماحابباتتار ەلىنە اينالادى، مۇنى كورگەن جاتجۇرتتىقتاردىڭ قىزعانىشتان ءتىلى بايلانادى. ەلىمىزدىڭ اتاعى اياق استىنان اسپاندايدى، بۇعان قىزىققان باي ەلدەر تاجىريبە الۋ ءۇشىن بىزگە ميلليونداپ اقشا «ايدايدى» . بۇدان كەيىن ەكونوميكامىز قانشا «بەتسىز بولسا دا» ، قۇلپىرماي كورسىن.

– تا- ما- شا! – دەدى باستىق مەنىڭ سوزىمنەن ۇلكەن ءبىر ءلاززاتقا باتقانداي جانە تاپ سول جەردە ەلىمىزگە «ينۆەستيتسيانىڭ» جاڭا ۇلكەن ءبىر كوزى تابىلعانداي ءسوزىن بولە سويلەپ. – تا- ما- شا! دەگەنمەن، مىنا ءبىر جايدى انىقتاپ الايىنشى. جەكەشەلەندىرىلمەگەن قاتىنعا بايىنىڭ الگى ءسىز ايتقانداي ماحابباتى بولماي ما؟

– قايداعى ماحاببات. اينالايىن- اۋ، جەكەشەلەندىرىلمەگەن قاتىن – مەملەكەتتىڭ «قاتىنى» . ەسى دۇرىس ەركەككە مەملەكەتتىڭ قاتىنىنىڭ كەرەگى نە؟ وعان قاشاندا مەملەكەتتىك مۇلىك رەتىندە قارايدى، سوندىقتان دا قيت ەتسە، باس- كوزگە قاراماي سابايدى.

– سول ءۇشىن دە قاتىندارىمىزدى جەكەشەلەندىرىپ الۋ كەرەك دەپ تۇرسىز عوي.

– دەپ تۇرمىز عوي ەندى.

– راسىندا دا سويتسەك پە ەكەن؟ – دەپ باستىق سولقىلداپ قالدى. – ارينە، سويتەمىز، – دەدىم مەن تاناۋىم جەلپىلدەپ، – مانا ءبىر سوزىڭىزدە ءوزىڭىز دە ايتقان جوقسىز با، جەكەشەلەندىرەتىن دە نارسە قالماي بارا جاتىر دەپ. ال جەكەشەلەندىرۋسىز تاڭىمىز قالاي اتادى، كۇنىمىز قالاي باتادى، ءيتىمىز قاي بەتىمەن ۇرەدى، قاتىنىمىز «مەملەكەتتىكى» بولىپ تۇرىپ، قاي بەتىمەن كۇلەدى؟ سوندىقتان دا ۋاقىتتى ۇتقىزباي، قاتىندارىمىزدى جەكەشەلەندىرە باستايىق. سوسىن بىرتىندەپ اۋانى، ايدى، اسپاندى جەكەشەلەندىرىپ الامىز عوي.

– شىركىن! كۇندى جەكەشەلەندىرىپ الساق قوي، – دەپ باستىق مەنىڭ «ەرتەگىمە» ەلتي باستادى. – قايدا اسىعاسىز؟ تۇبىندە وعان دا جەتەرمىز. الدىمەن قاتىندارىمىزدى جەكەشەلەندىرىپ الايىقشى. – جارايدى، – دەدى باستىق، – جەكەشەلەندىرۋ ءتارتىبى بويىنشا گازەتكە حابارلاندىرۋ بەرىپ قاتىنىڭىزدى اۋكتسيونعا سالاسىز. – پوجالىستا، – دەدىم مەن، – ەلىمىزدى ەڭ زيالى، ەڭ وركەنيەتتى قوعامعا اينالدىراتىن ەڭ ۇلى ماقساتىمىز – جەكەشەلەندىرۋ جولىندا قاتىن دەگەن نە ءتايىرى. پوجالىستا، سالامىن.

قاتىنىمدى «جەر بەتىندە ەڭ ءبىرىنشى جەكەشەلەندىرىلەتىن قاتىن بولعاندىقتان، «تاريحتا اتىڭ قالادى، گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا جازىلاسىڭ» دەپ، ءارى التىن ساقينا اپەرەتىن بولىپ، اۋكتسيونعا تۇسۋگە ازەر كوندىردىم. بەلگىلەنگەن كۇنى اۋكتسيون دا وتكىزىلدى. «قاتىن تۇسەدى» دەگەن سوڭ با، كىلەڭ قاسقالار مەن جايساڭدار، ىعايلار مەن سىعايلار جينالدى. قاتىنىم بۋىندارىن بىلقىلداتىپ، بوكسەلەرىن بۇلتىلداتىپ ورتاعا قاراي جونەلگەندە ونىڭ تالشىبىقتاي مايىسقان بەلىنە، وقتاي ءتۇزۋ اياعىنا كوزىم ءتۇسىپ، ونى العاش كورىپ تۇرعانداي ەسىمنەن تانىپ قالدىم. بۇكىل ەركەكتەردىڭ كوزى سوعان اۋدى. ءوزىمنىڭ نە بۇلدىرگەنىمدى سول ساتتە ءتۇسىندىم.

– اۋ، مىنا قاتىندى سيپاتتاپ بەرەتىن بىرەۋ بار ما؟ – دەپ وتىرعانداردىڭ ءبىرى ايقاي سالدى. – مەن، مەن سيپاتتاپ بەرەمىن، – دەپ ورنىمنان جالما- جان اتىپ تۇردىم. سوسىن سولاردىڭ الدىندا قاتىنىمنىڭ قولىنان تۇك كەلمەيتىن ولاقتىعىن، قاشاندا كىر- قوجالاق بولىپ جۇرەتىن سالاقتىعىن، اقىلىنىڭ شولاقتىعىن، نە ايتساڭ سوعان سەنە بەرەتىن دوراقتىعىن، ويحوي نە كەرەك، يت تەرىسىن باسىنا قاپتاپ، سايراپ بەردىم. جينالعانداردىڭ ءبارى دە ات- توندارىن الا قاشتى. باستاپقى باعاسى ون مىڭ دوللارعا بەلگىلەنگەن قاتىنىم ون تسەنتكە دە وتپەي قالدى. وسىلاي كەرەمەت تاپقىرلىعىمنىڭ ارقاسىندا قاتىنىم وزىمە بۇيىردى. ەرتەڭىنە جەكەشەلەندىرۋ كوميتەتىنىڭ باستىعى ارقامنان قاعىپ تۇرىپ، «قيسىق تۇزەلمەسوۆ قاتىنى سىلقىم قيقىم قىزىن ءوزى جەكەشەلەندىرىپ الدى» دەگەن №1 كۋالىكتى سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى. – ۋرا! جاساسىن، جەكەشەلەندىرۋ، جاساسىن، مەنىڭ №1 جەكەشەلەندىرىلگەن قاتىنىم! – دەپ ايعاي سالدىم. دامەر ءابىش.

قوستاناي.

****************

*انەكدوتتار

كۇللى الەمنىڭ كۇلكىسى

تاكسيسكە جانىندا وتىرعان جولاۋشى:

– اينەگىڭىزدى تازالاپ المايمىسىز، شاشىراعان لاي- شالشىقتان نە كورىپ كەلە جاتىرسىز؟

– ە، ماعان ءبارىبىر…

– قالايشا؟ !

– كوزاينەگىمدى ۇيدە قالدىرىپ كەتىپپىن.

***

ءۇي يەسى پاتەر جالداۋشى ايەلگە:

– بىرگە تۇرىپ جاتقان «اعاڭىز» كورىنبەيدى عوي، امان- ەسەن بە؟ – دەدى كەكەسىن پىشىنمەن.

– ءدىن امان. تەك مۇندا ەندى كەلمەيدى، باسقا «قارىنداسىن» تاۋىپ العان…

***

تۇرمە باستىعى كورۋشىلەرگە ءبىر قىلمىسكەردى جاقسىلاپ تانىستىرىپ جاتىر:

– بۇل — ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز… ول مۇندا العاش تۇسكەندە ءارىپتى تاياق دەپ قانا ۇعاتىن ساۋاتسىز ەدى؟ ءبىز ونىڭ ساۋاتىن اشتىق، وقىتتىق- توقىتتىق، ەندى مىنە جالعان قۇجات جاساعانى ءۇشىن وتىر…

***

ەرى جۇمىسقا كەتىپ بارا جاتىپ:

– بۇگىن تۇندە بوران سوعىپ، بۇرقاسىن بولاتىن شىعار؟

ايەلى:

– جۇمىس ءبىتىپ، وڭ- سولعا بۇرىلماي ۋاقىتىسىندا ءۇيىڭدى تاپساڭ، بوران تۇرماق ءلۇپ ەتكەن جەل دە بولمايدى…

***

ايەل ازامات پوليتسەيدىڭ بولىمشەسىنە كەلىپ، ءتورت كۇن ۇيىنە تۇنەمەگەن كۇيەۋىن تاۋىپ بەرەۋلەرىن وتىنەدى.

– كۇيەۋىڭىزدىڭ ەل- جۇرتتان بولەكشە بەلگى- بەدەرى بار ما ەدى؟

– جوق، جىپ- جىلماعاي. تەك وسىدان تابىلسىن، بەلگى تاڭبا تۇسىرۋگە ۋادە بەرەمىن…

***************

« قىزىل كىتاپقا» كىرگەن قىزىل ءسوز

كۇيەۋىنىڭ ايلىعىن ساناماي- اق ءاميانىنا سالا سالعان ايەل ازامات.
قالا ىشىندەگى قۇيرىق باسار بوس ورنى بار كوپشىلىك مىنەتىن كولىك.
تيىنىڭدى قايتارىپ بەرەتىن تاكسيست.
كەمشىلىگىن كورىپ تە، تەرىپ تە كورسەتكەن قىزمەتكەرىنە شىن كوڭىلدەن ريزا بولاتىن باستىق.
شىعارمالارىمنىڭ ناشارلىعىنان گازەت- جۋرنالعا شىعا الماي ءجۇرمىن دەپ ويلايتىن جازۋشى.
ەنەسىن شەشەسىنەن دە ارتىق سىيلايتىن كەلىن.
اراقسىز وتكەن قۇدا- جەكجاتتىڭ ارنايى باس قوسۋى.
بىردە- ءبىر اجىراسۋسىز، تاتۋ- ءتاتتى تۇرىپ جاتقان وتباسى بار اۋدان.
ەش نارسە الماي، بەرگەننەن بەزگەك تيگەندەي بەزىپ، تەك قۇداي قۇلى رەتىندە تەگىن قىزمەت قىلاتىن مولدا.
ۇشتىك باعا قويمايتىن ءمۇعالىم.
شەشەسىنە ايەلىن ماقتاپ اڭگىمە ايتاتىن ەركەك.
لوتورەيادان كەزدەيسوق ۇتىپ العان «ۆولگا» ماشيناسىن – بۇل ادىلەتسىزدىك دەپ وكىمەتكە قايتارىپ بەرگەن ازامات.
****************
شىمشىما شۋماقتار

اتادان كەلمەگەن اس

بۇل قازەكەڭ اۋەل باستا بىلمەيدى ەكەن اراقتى،

اراقسىز- اق ۇلان اسىر توي جاساپتى، تاراپتى.

قىر توسىنە توپ بيەنى بايلاپ قويىپ كۇنۇزىن،

بەرەكەلى ساباسىندا ساپىرىپتى قىمىزىن.

اراق دەسە ازار بولىپ، توبە شاشى تىك تۇرىپ،

ازا بويى قازا بولىپ، جيىركەنىپتى، تۇكىرىپ.

تاڭداپ ءىشىپ، تالعاپ ءىشىپ، قىمىز بەنەن شۇباتىن ،

قىسى- جازى قىمىران ءىشىپ، قىزارا- ءبورتىپ شىعاتىن.

تار جول تايعاق كەشسە- داعى كوڭىلدەرى جاسىماي،

ەرتەلى- كەش ەرمەك ءۇشىن اتادى ەكەن ناسىباي.

قابا ساقال، جيرەن شاشتى ءباز بىرەۋمەن «دوس» بولىپ،

سودان بەرى قارا باستى، قىلجاقتاپ ءجۇر ماس بولىپ.

ۇمىت قىلىپ قىمىز، شۇبات، قىمىران، بوزا، ناسىباي،

ىشپەي جۇرسە ازەر شىدار اكەسىنىڭ اسىنداي.

ايىقتىرعىش ۇيگە تۇنەۋ – ادەتى ونىڭ كۇندەگى،

تۇرمىسى دا جاداۋ- جۇدەۋ، جاعالاپ ءجۇر تۇرمەنى.

كەشەگى ۇرپاق جاراتىلعان اقىندار مەن باتىرلاردان،

بۇگىن، مىنە ، قۇداي ۇرعان، تايساقتايدى قاتىننان.

«تاتىپ السا» كەي اۋمەسەر اپەرباقان، اڭگۇدىك،

قىلجاقتايدى قىزاراڭداپ، جۇرگەن جەرىن داڭ قىلىپ.

ساناسىندا ساڭلاۋ قالماس، اراققوردىڭ، اسىلى،

وتىرىك ايتسا جاعى تالماس، ۇرلىق، زورلىق – كاسىبى.

جۇرتقا ءمالىم كوپ جايتتەر، ايتسام دا مۇنى مەن،

ازعىردى عوي بۇل جايتتەر ءتىلىڭ مەنەن دىنىڭنەن.

قايران قازاق باعالاماي دانىشپان مەن داناسىن،

كەر بەستىڭدى تاعالاماي قايدا كەتىپ باراسىڭ؟

ءىشىپ الىپ نامىسىڭا قامشى باسپا، اعايىن،

ءومىر جولى كوكتايعاق قوي، تارتىپ جۇرمە سازايىن.

سىرتتان كەلگەن سىرتتان

(مىسال)

قاڭعىپ كەلگەن وزبىر سىرتتان

ارتىق ساناپ ءوزىن جۇرتتان،

بۇتى تالتيىپ،

قارنى قارپيىپ،

ءتىسى ارسيىپ،

جۋىندىعا سىلقا تويىپ،

ءۇرۋدى دە مۇلدە قويىپ،

جىلى ۇيانى پانالاپ،

اندا- ساندا ءبىر ابالاپ،

قوي كۇزەتكەن ءبورىباساردىڭ

سىباعاسىن تارتىپ جەپ،

الداپ- ارباپ، ارتىق جەپ،

ەتۋدىڭ ورنىنا كۇپىرلىك،

اڭقاۋ قويشىنىڭ اسىن ءىشىپ،

اياعىنا تىشىپ،

قوي قورا جاققا اياق باسپايدى.

شاۋىلدەگەن ءالجۋاز قانشىقتى

قاسقىرشا تالاپ تاستايدى.

***

سەنبەگىن جالعان «دوسىڭا»

ادىلەتسىزدىك دەگەن وسى دا!..

نۇرتان تولەپبەرگەن ۇلى.