تىڭشى (اڭگىمە)

12.08.20140000-samrat-1

جازۋشى- جۋرناليست جاقسىباي سامرات «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە شولۋشى بولىپ قىزمەت اتقارادى. ول قولى قالت ەتكەندە كوركەم شىعارمالار دا جازىپ تۇرادى. ءبىز تومەندە ونىڭ «تىڭشى» اتتى اڭگىمەسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.

ج. سامرات – جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، «مادەنيەت قايراتكەرى» ، پرەزيدەنت گرانتى مەن قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.

باشىمگە باق كۇتپەگەن جەردەن قوندى. شاعىن اۋىلداعى سەگىزجىلدىق مەكتەپتە بىرنەشە جىل قازاق تىلىنەن ساباق بەرىپ، سوڭعى ەكى جىلدا عانا ديرەكتورى بولىپ جۇرگەن وعان كەڭشاردىڭ پارتورگى اۋداندىق پارتكونفەرەنتسياداعى جارىسسوزدە سويلەيسىڭ دەگەنى عوي. باسىندا شايان شاققانداي شورشىپ تۇسسە دە قارتاڭ پارتورگتىڭ «كوزگە تۇسەسىڭ، بۇل ساعان بەرىلىپ تۇرعان شانس» دەگەن بايسالدى سوزدەرىنەن سوڭ ويلانىپ قالعان. سودان پارتيانىڭ وقۋ- اعارتۋ سالاسىنداعى «جاسامپازدىق ىستەرى» تۋرالى ايتا كەلىپ، اۋداندىق جەتىستىكتەردى شولىپ وتەتىن قىسقا ءسوزدى بەس كۇن وتىرىپ، قارا تەرگە ءتۇسىپ، ورىسشا دايارلاعان. وقۋ ىسىندەگى تابىستار تۋرالى دەرەكتەردى ەلۋ شاقىرىم جەردەگى اۋدان ورتالىعىنا ءۇش بارىپ، ءۇش ءتۇرلىسىن اكەلدى. ونداعىلار دا ءبىر ساراماس ەكەن، العاشقى بەرگەندەردى تۇزەتىپ، ەكىنشىسىن الىپ كەت دەپ ءبىر زۆوندادى، ودان ەكىنشىسىن دە تۇزەتىپ ۇشىنشىسىنە دە كەلتىردى. ايتەۋىر، اۋدان مەن ەكى ارادا ءبىر پاراق قاعاز ءۇشىن ءۇش رەت جۇرگەن. ءسويتىپ، بارىن سالىپ، باسىن قاتىرىپ جازعان دۇنيەسىنىڭ ارتى قايىر بولىپ، كونفەرەنتسيادان كەيىن ءۇش كۇن وتكەندە رايكومنىڭ وزىنەن شاقىرتۋ كەلدى. بۇل شاقىرىستىڭ تەگىن ەمەس ەكەنىن سەزگەن ءباشىم دە بارىن كيىپ، شىكىرەيىپ- اق بارعان. ءبىراق ءبىرىنشى حاتشى اياق استىنان جول ءجۇرىپ كەتىپ، حاتشى قىزدىڭ كەلىپ قالار دەۋىمەن ەسىگىنىڭ اۋزىن ءدال ەكى ساعات كۇزەتتى.

رايكومنىڭ اتى دارداي بولعانىمەن قابىلداۋ بولمەسى تىم شاعىن، ادام اينالىپ جۇرەرلىك ورنى جوق ەكەن. ءبىراق قىزىل ماۋىتى كىلەم توسەلگەن ەدەنى مەن قىزىل بارقىت جابىلعان ۇستەلدەرى، باسقا دا جيھازدارى جايناپ تۇر. سونىڭ ءوزى بۇل مەكەنگە ءبىر ءتۇرلى ۇستەمدىك بەرىپ تۇرعانداي. ۇزىن ەتەكتى، تار مىقىندى يۋبكا كيگەن حاتشى قىز ورنىنان قايتا- قايتا تۇرىپ، كىرىپ- شىققان سايىن ءباشىمدى سۇيكىمدى ءاتىرىنىڭ يىسىمەن سىلاي- سيپاپ وتەدى. بيىك وكشەلى، جىلتىر قارا تۋفلي كيگەن وقتاۋداي ءتۇزۋ، اق بالتىرلى اياقتارى دا باسىن تومەن سالىپ وتىرعان جىگىتتىڭ كوزىن شوقتاي قاريدى.

اقىرى ءبىرىنشىنىڭ كەلمەيتىنى انىق بولىپ، ءباشىمدى ەكىنشى حاتشى قابىلدادى.

رايكومنىڭ ءبىرىنشىسى ورىس بولسا ەكىنشىسى قازاق بولاتىن كەڭەستىڭ تارتىبىمەن تاعايىندالعان جاسى ۇلعايعان، ۇزىن بويلى، قارا سۇر كىسى بۇعان باستان اياق سىناي قارادى. سوسىن ءبىرشاما سۇراقتار بەرىپ، جاۋابىن تىڭداپ، ءۇنسىز وتىرىپ قالدى.

– مەنى سىرتتاي بىلەتىن شىعارسىڭ، اتى- ءجونىم الىبەك امانتاي ۇلى. مەن دە پارتياعا سەن سەكىلدى گۋمانيتارلىق سالادان كەلگەن اداممىن. ونەر ادامىمىن. سوندىقتان سەنىمەن رۋحاني تۋىستىعىم بار، – دەدى ول ءتۇسىن ءسال جىلىتىپ.

ءباشىم بۇل كىسىنى سىرتتاي بىلەتىن. وسى جەرگە كەلگەنىنە دە كوپ بولماعان، بۇعان دەيىن جوعارعى جاقتا ىستەگەنى تۋرالى دا قۇلاعى شالعانى بار.

– سەنى مۇندا نەگە شاقىرتقانىن ءبىلىپ وتىرسىڭ با؟

– جوق…

– ەندەشە قۋانا بەر، ءبىز سەنى «پۋشكين» كەڭشارىنا پارتورگ قىلىپ جىبەرمەكپىز…

ءباشىم ساسىپ قالدى. ونىڭ كۇتكەنى باسقا بولاتىن، اۋداندىق وقۋ بولىمىنە نەمەسە باسقا ءبىر ءىرى مەكتەپتەردىڭ بىرىنە ديرەكتور ەتىپ جىبەرەر دەگەن ويمەن كەلگەن ەدى عوي.

– وي، مەن اۋىلشارۋاشىلىعى جايلى ءبىلىمىم جوق… كەڭشاردىڭ جۇمىسىن بىلمەيمىن عوي.

– ەشكىم دە وقىپ تۋمايدى. ساعان كەڭشاردىڭ جۇمىسىن ءبىلۋدىڭ قاجەتى دە جوق. سەن ادامدارمەن جۇمىس ىستەيتىن بولاسىڭ. سوندىقتان ساسپا. ۇسىنىستان ەشقاشان باس تارتپا. وسەمىن دەگەن جىگىت جىبەرگەن جەردىڭ بارىنە بارا بەرەدى… – دەپ الەكەڭ كۇتپەگەن جەردەن مىرس ەتتى.

ءباشىم ويلانىپ قالدى. ءبىر جاعىنان وسكەن دە دۇرىس، ءبىراق كەڭشارداعى جۇمىس سالاسىنىڭ ءبىرىن بىلمەي، قالاي ونىڭ ءبىر باسشىسى بولماق؟

– وبەدتى قايدان ءىشۋشى ەدىڭ؟ – دەدى باستىق كۇتپەگەن جەردەن جادىراپ.

– اسحاناعا بارامىن عوي…

– مەن دە سوندا بارۋشى ەدىم…

ءباشىم ىڭعايسىز بولسا دا وسى ارادا باتىلدانىپ كەتىپ، ۇلكەن كىسىنى اسقا شاقىردى.

– ءجۇر ەندەشە، ەكەۋمىز وسىنداعى رەستوراننىڭ بانكەتنىي زالىنان ءشاي ىشەيىك. وتباسىمدى ءالى اكەلگەن جوقپىن، تاماقتى مەن دە سول جەردەن ءىشىپ ءجۇرمىن، – دەدى ول باس تارتپاي.

ەكەۋى اۋدانداعى جالعىز رەستوراننىڭ شاعىن بانكەت زالىنا كەلدى. مۇنداعى داياشىلار الەكەڭدى جاقسى بىلەتىن كورىنەدى، جۇگىرە باسىپ، بىردەن قىزمەت كورسەتە باستادى.

– اراققا قالاي ەدىڭ؟ – دەدى باستىق داياشىعا تاپسىرىس بەرىپ جاتقان بۇعان…

– جو — جوق، اۋزىما المايمىن.

– قوي- ەي، بۇگىن ءجۇز گرامم ءىش… جاڭا قىزمەتىڭدى جۋايىق، – دەدى الىبەك.

مىناۋ ءوزى قانداي كىسى، اراققا تەرىس قاراماعانىنا قاراعاندا جوعارى جاقتان سول تاراپتى كۇيىپ كەتكەن بىرەۋ ەمەس پە ەكەن دەپ ويلاپ ۇلگەردى ءباشىم.

قالاي دەسە دە الەكەڭنىڭ مىسى باسىپ، ونىڭ ايتقانىنان شىعا الماي وتىر. ال ول تاماقتى سارابدال جەسە دە ءجۇز گرامم دەپ وتىرىپ، 2-3 رومكەنى الىپ قويدى.

– سەن پارتورگ دەگەن قىزمەتتىڭ نەمەن اينالىساتىنىن جوبامەن بىلەتىن شىعارسىڭ؟

– ەپتەپ… كورىپ ءجۇرمىز عوي… پارتيانىڭ قاۋلىلارى مەن قارارلارىنىڭ ورىندالۋىن باقىلايتىن شىعار…

– جوق. سەن بۇل قىزمەت تۋرالى تۇك تە بىلمەيسىڭ. پارتورگ دەگەن پارتيانىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى كوزى مەن قۇلاعى. بىلايشا ايتقاندا تىڭشىسى…

ءباشىمنىڭ كوزى باقىرايىپ كەتكەن بولۋى كەرەك، الەكەڭ ونى ارقاسىنان قاعىپ قالدى.

– قورقپا… مەن ساعان باستى جۇمىسىن ايتىپ جاتقانىم عوي. ال ءسوز جۇزىندە ەشكىم دە ولاي ايتپايدى. بىزدە وكىمەت قانا ەمەس حالىقتىڭ دا بيلىگى پارتيانىڭ قولىندا. ال پارتيا حالىقتىڭ تىنىش بولۋىن، وزىنە قارسى كەلمەۋىن، ايتقانىنىڭ بارىنە ء«لابباي تاقسىر» دەپ تۇرعانىن قالايدى. كىم دە كىم ايتقانمەن ءجۇرىپ، ايداعانعا كونبەسە – سول پارتيانىڭ جاۋى. ال پارتيانىڭ جاۋى – وكىمەتتىڭ جاۋى. پارتورگتىڭ مىندەتى – جەرگىلىكتى جەردەگى پارتياعا قارسىلاردى كورسەتىپ وتىرۋ. ارينە، ونداي، تىكەلەي قارسى كەلەتىن ادامدار ءقازىر جوق قوي. ءبىراق ءىشىنارا كەيىستىگىن، ريزا ەمەستىگىن ايتىپ، ساندالىپ، سىناپ جۇرەتىندەر بولادى. اسىرەسە، اۋىل ينتەلليگەنتسياسىنىڭ اراسىندا… سەنىڭ مىندەتىڭ سوندايلاردى جىپكە ءتىزىپ وتىرۋ. ونداي پىسىقتاردى ءبىز شومىشتەن قىسىپ، اياعىن اتتاتپايمىز. مىنە، پارتورگتىڭ نەگىزگى مىندەتى وسى. بىلايشا ايتقاندا ول نەگىزىنەن قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ جۇمىسىن اتقارادى. بارلىق اۋداندارعا، كەڭشارلارعا ولاردىڭ تىڭشىسىن قويۋ مۇمكىن ەمەس بولعاندىقتان سەندەي پارتيا قىزمەتكەرلەرى سونىڭ مىندەتىن اتقارادى. ءتۇسىندىڭ بە؟

امال جوق باس يزەگەن ءباشىمدى باسىنان ۇرىپ، تۇقىرتىپ تاستاعانداي بولعان باستىق كەزەكتى رومكەنى شالقالاعان كۇيى كەڭىردەگىنە قۇيىپ جىبەردى.

– تۇسىنسەڭ سول. سەنىڭ الدىمەن باقىلايتىنىڭ ساقپوزدىڭ ديرەكتورى. سونىڭ بارلىق جۇرگەن- تۇرعان قىلىقتارىنان قۇلاعدار بولۋىڭ كەرەك. اۋىلداردا، جۇمىس ورىندارىندا وزىڭە سەنىمدى ادامدار تاۋىپ، ديرەكتوردىڭ بارلىق قادامىن سولار ارقىلى ءبىلىپ وتىراسىڭ. ءقازىر ديرەكتورلاردىڭ اراسىندا بىرەۋدىڭ ايەلىنە بارىپ، بوزبالاشىلىق قىلاتىندار، وتباسىن بۇزاتىندار كوپ. ءبىراق وندايلار ماڭىزدى ەمەس، تەك جىپكە تىزە بەرسەڭ بولعانى، ءبىر كەرەگى بولىپ قالادى. پارتيانىڭ اۋىلداعى، ۇجىمدارداعى وڭ قاناتىن باسقاراتىندار بار عوي. مىنە، سولار، سوسىن كومسومولدىڭ بەلسەندىلەرى جانە كارى قۇلاق بالشەبەكتەر سەنىڭ كوزىڭ مەن قۇلاعىڭ. ءبىراق سىرىن الماي جاتىپ ولارعا كوپ سەنبە. ەشقاشان شىنىڭدى دا ايتپا. ويتكەنى، ولاردىڭ كەيبىرى ديرەكتورعا بەرىلگەن ادام بولسا سەنى ارانداتۋى مۇمكىن. ال قاعاز تولتىرۋ ءۇشىن جاسالاتىن باسقا پارتيالىق جۇمىستار، تاپسىرمالار ۇنەمى بولىپ تۇرادى، ولاردىڭ جاسىرىن ەشتەڭەسى جوق.

ءباشىمدى اياق استىنان ايران- اسىر ەتىپ، ەسىنەن تاندىرعانداي بولعان باستىق ودان ءارى ءتىپتى «قىزىعىن» شىعاردى.

– اراقتى اۋزىڭا مۇلدە المايتىن با ەدىڭ؟

– ءيا… مۇلدە ىشپەيتىن ەدىم.

– ەندەشە وسپەيسىڭ…

– نەگە؟ – دەپ قالدى ءباشىم شوشىنعان داۋىسپەن.

– اراق ورىستىڭ باعى، بارى، باقىتى… بارلىق سوعىستارداعى جەڭىسىنە ورىستار اراق ءىشىپ العاندىقتان ەشكىمنەن، ەشتەڭەدەن قورقپاي، ولگەنىنە قاراماي ۋرالاۋمەن جەتكەن. ءتىپتى باستارىنىڭ تەز كوبەيىپ، قاتىندارىنىڭ بالانى توپىرلاتىپ تاپقاندارى دا وسى اراقتىڭ ارقاسى. اراقتىڭ قىزۋى بولماسا كۇنى بويى جەر جىرتىپ، سوقا ايدايتىن مۇجىق ايەلىنە قاراي الۋشى ما ەدى؟ ورىستىڭ بارلىق قۋانىشى، قايعىسى تەك اراقپەن جونەلتىلەدى. باسىنا قايعى الماي، مۇڭسىز- قامسىز بولىپ جۇرە بەرەتىنى دە سودان. كوبىنىڭ اۋمەسەر، دورەكى، جىندىبايلاۋ بولاتىنى دا سول – اراقتىڭ كۇشىمەن تۋعاندىقتىڭ بەلگىسى. ال ءبىز ورىستاردىڭ قولاستىندامىز.

– قالاي قولاستىندامىز؟ ءبىز ءبارىمىز تەڭ پراۆولى ەمەسپىز

بە؟

– ەي، بالامىسىڭ دەگەن… تەڭ پراۆولى بولساڭ سەنى نەگە

«ۇلى» دەمەيدى. وزبەكتى، قىرعىزدى، ۋكرايندى، بەلارۋستى نەگە «ۇلى» دەمەيدى. بىزدە ءبىر- اق حالىق «ۇلى» ەكەنىن بىلمەيسىڭ بە؟ ۇلى مەن قۇلى ەشقاشان تەڭ بولا الا ما؟ تەڭ بولمايدى. سوندىقتان ولاردىڭ بارلىق قىلىعىن، ءىسىن، سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ءدامىن سىيلاۋىمىز كەرەك. سىيلاماساڭ ساعان سەنىمسىزدىك بىلدىرەدى.

– اپىراي، ءا؟ …

– ۆوت ساعان اپىراي… ىشكەندە دە اقىلىڭدى ىشپەۋىڭ كەرەك. ونىڭ دا ءتۇرلى جولدارى بار. الدىمەن… قاتار وتىرا قالعاندا ءۇش رومكەنى جۇرتپەن بىرگە تۇبىنە دەيىن تارت. ىدىستىڭ ءتۇبىن كورسەتپەسەڭ تاعى بالەگە قالاسىڭ. «سلەزى وستاۆلياەش» دەگەن سويقان سوزدەرى بار… سوندىقتان الدىڭعى ءۇش رومكەنى تارتىنباي ءىش… قالعانىنا اۋزىڭدى مالىپ قانا وتىر، ايتپەسە ماس بولىپ قالاسىڭ… ءۇش رومكەدەن سوڭ سەنى ەشكىم اڭدىمايدى، ال وعان دەيىن قاتتى باعىپ وتىرادى…

– وتىرىك ماس بولىپ كورىپ پە ەدىڭ؟ – دەدى باستىق تاعى دا كۇتپەگەن سۇراق قويىپ.

ءۇش ءجۇز گرامم دەپ الدىرعان شاعىن گرافيننىڭ دە ءتۇبى كورىنىپ قالدى. ءباشىم ەرنىن تيگىزىپ قانا وتىر، ونى تۇپتەپ تاستاعان وزىنە قۇيىلعاننىڭ ءبارىن توڭكەرىپ وتىرعان باسەكەڭنىڭ جالعىز ءوزى. ءوزىنىڭ ەكى كوزى ءدام تاسىپ كىرىپ- شىعىپ جۇرگەن سارى كەلىنشەكتە. ونىڭ اشىق- شاشىق كەۋدەسى مەن اپپاق ساندارى جارقىراپ كورىنىپ قالاتىن جىرىق ەتەگىن كوزىمەن ءىشىپ- جەپ بارادى. اناۋ دا سەلت ەتپەيتىن ءبىر ساراماس ەكەن، مۇنىڭ دورەكى قالجىڭدارى جانىنا جاعىپ كەتكەندەي سىلق- سىلق كۇلىپ قالادى.

پارتيا قىزمەتكەرىنىڭ مورالدىق بەينەسى وسىنداي بولۋشى ما ەدى دەپ ىشىنەن نارازى بولىپ وتىرعان ءباشىم ءبارىبىر ونىڭ سۇراعىن جاۋاپسىز قالدىرۋدى ابەس ساناپ:

– جو- جوق. وتىرىك تە، شىن دا ماس بولىپ كورگەن ەمەسپىن.

– بولماساڭ ۇيرەن.

– قالاي؟ …

– ونىڭ ەش قيىندىعى جوق. 3-4 رومكە ىشكەن سوڭ ءتىلىڭدى شايناپ، باستىقتى ماقتاپ، اراسىندا جاڭىلىپ كەتكەن بولىپ، بوعاۋىزدى قوسىپ قوي جانە ونىڭا قايتا- قايتا كەشىرىم سۇراپ وتىرساڭ بولعانى…

– وندايدىڭ نە كەرەگى بار؟

– ءاي، بالامىسىڭ دەگەن… جالىن كۇدىرەيتىپ، جونىن دوڭكيتىپ، كۇرجيىپ وتىرعان باستىقتان ءۇي، ماشينە نەمەسە قىزمەتىڭدى ءوسىرۋدى سۇراي الاسىڭ با؟ ال ماس بولىپ وتىرىپ، ونداي وتىنىشتەرىڭدى ايتىپ قالۋعا بولادى. شەشسە شەشەدى، شەشپەسە ەسىندە جۇرەدى… ءسوزىڭ ۇناماسا ماس ەكەن عوي دەپ ۇرىسپايدى. جانە وندايدى مىندەتتى تۇردە ءوزىڭ جايعان داستارحاننىڭ ۇستىندە ايتۋىڭ كەرەك.

ءماسساعان… پارتيا قىزمەتكەرىمىز، حالىقتىڭ عانا قامىن جەيمىز دەپ قوقيىپ جۇرگەندەردىڭ ىشىندە وسىنداي سىرلارى جاتادى ەكەن- اۋ دەپ مۇندايدى بۇرىن بىلمەيتىن ءباشىم اڭ- تاڭ قالىپ وتىر. ءوزى شاعىن گرافيننىڭ ءتۇبى كورىنگەن سوڭ قوناق كۇتىپ وتىرعان ادامنىڭ ەمەۋرىنىمەن تاعى دا الدىرماق بولىپ ۇمسىنىپ ەدى، باستىق كۇتپەگەن جەردەن تويتارىپ تاستادى.

– وبەد ۋاقىتىندا كوپ ىشۋگە بولمايدى، وسى جەتەدى، – دەدى ول جاڭاعىداي ەمەس، بارىنشا بايسالدى داۋىسپەن.

ءدام قايىرىپ، تۇرا بەرگەندە باستىق كۇتپەگەن جەردەن ءبىر ءسوز ايتپاقتىڭ يشاراسىن جاساپ، مۇنى قايتادان ورنىنا سىلق ەتكىزدى.

– ەسىڭدە بولسىن، ورىس ءوزى سەنبەگەن اداممەن اراق ىشپەيدى. اسىرەسە، باستىقتارى سونداي، بىزگە دە سول ادەت جۇققان. مەن بۇگىن ساعان بىردەن سەنىم ارتىپ اراعىڭدى ءىشتىم، ءتىپتى ءبىرشاما سىردىڭ دا ۇشىعىن شىعاردىم. وسىنىڭ ءبارى سەنىڭ سىر شاشپايتىنىڭا وزىمدەي سەنگەننىڭ تۇسپالى ەكەنىن ۇق. وسىنى ۇمىتپا، ەشقاشان سىر شاشپا. سەنىمدى اقتا! – دەدى. سوڭعى ءسوزىن ءتىپتى وسيەتتەي ەتىپ، كوتەرىڭكى داۋىسپەن ايتتى.

وسى كۇنى ءباشىم ۇيگە كەتە الماي ءبارىبىر ءبىرىنشى حاتشىعا كىرۋ كەرەك بولعاندىقتان قونىپ قالدى. الىبەك امانتاي ۇلى: مەن سەنىمەن «بەسەدا» وتكىزگەنىممەن وبلىسقا جىبەرە المايمىن، ءبارىبىر بىرىنشىگە كىرۋىڭ كەرەك دەگەن سوڭ امال جوق اۋدان ورتالىعىنداعى ءبىر تانىسىنىڭ ۇيىنە بارعان.

ەرتەسىنە ءبىرىنشى حاتشى پودگوربۋنسكيدىڭ قابىلداۋىندا بولدى. ونىڭ الەكەڭ ايتقان كوپ سوزدەردى وزگەرىسسىز قايتالاپ بەرگەنىنە تاڭ قالعان.

پارتيانىڭ جارعىسى بويىنشا پارتورگتى سوۆحوز كوممۋنيستەرىنىڭ جالپى جينالىسى «سايلايدى» ەكەن. ءبىراق كانديداتتى اۋدان وبكومنىڭ كەلىسىمىمەن ۇسىناتىن كورىنەدى. وبلىس ورتالىعىندا ەكى كۇن جاتىپ، وبكوم باسشىلارىنىڭ دا اقىل- كەڭەستەرىنەن ءوتتى. مۇنداعى اڭگىمەلەر دە الەكەڭدىكىندەي تىم اشىق بولماعانىمەن نەگىزگى اۋ- جايى سوعان سايدى. وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى پارتورگكە ديرەكتوردىڭ ىعىندا كەتىپ قالماي، وكىمەتتىڭ، حالىقتىڭ مۇددەسىنە ساي بولماسا ونىڭ شەشىمدەرىنە قارسى شىعۋ كەرەكتىگىن ايتىپ تۇرىپ، ونىڭ جەكە باسىنىڭ پارتيالىق تازالىعى تۋرالى مالىمەتى بولۋى كەرەكتىگىن جەتكىزدى. بۇل دا سول، الەكەڭ ايتقان «دوسە» ەكەنىن ءباشىم جاقسى ءتۇسىندى.

* * *

ءباشىم بۇگىن اۋدان ورتالىعىنا كەلە جاتىر. كەشە 2^- ء^شى حاتشى تاڭعى توعىزدان قالماي جەتسىن دەگەن ەكەن، سودان اقىرىن جۇرەتىن جاڭا «پيروجكوۆوزبەن» اسىعىس كەلە جاتقان جايى بار. شوپىرى سەرىك جاسى زەينەت دەمالىسىنا جاقىنداپ قالعان تاجىريبەلى جۇرگىزۋشى. ءبىراق تاجىريبەلىلىگى قۇرىسىن، جىلدامدىقتى ساعاتىنا الپىس شاقىرىمنان اسىرمايدى. بۇرىن ءومىر- بويى قالادان جانارماي تاسىمالدايتىن «بەنزوۆوزدىڭ» شوپىرى بولىپتى. سول كەزدەگى جىلدامدىققا ۇيرەنىپ قالعان باسى قاتتى ءجۇرىستى جاراداي كورەدى. ءباشىم ءبىر- ەكى رەت ايتىپ كورىپ ەدى، ەشتەڭە وزگەرمەگەن سوڭ ونداي اڭگىمەسىن قويعان. ءقازىر ءوزى دە سەكەڭنىڭ ۇيقى كەلتىرەر ىڭىلداق جۇرىسىنە ۇيرەنىپ قالعان.

ءباشىمنىڭ پارتورگ بولىپ جۇرگەنىنە ءبىر جىلعا تاياپ قالدى. ازىرگە باستىقتارىنا جاعىپ ءجۇر، ەشقايسىسى مۇنىڭ جۇمىسىنا كوڭىل تولماعاندىق بىلدىرگەن جوق. كەلگەن قوناقتاردى قارسى الادى، شىعارىپ سالادى. ءتىلشى، جازۋشى، ءارتىس كەلسە، بىرگە ءجۇرىپ حالىقپەن جولىقتىرادى، جينالىس، كەزدەسۋلەردى دايىنداپ بەرەدى. وسى كەڭشاردان شىققان ەكى جازۋشى، ءبىر بەلگىلى ءارتىس بار. ءبىراق ۇشەۋىنىڭ باسى ءبىر جەرگە سىيمايدى، بىرەۋىنىڭ مەرەيتويىنا ەكىنشىسى كەلمەيدى، سوندىقتان ۇشەۋىنىڭ تويىن، كەزدەسۋلەرىن ءۇش بولەك اتقارادى. ولاردان باسقا الىپ- جۇلىپ بارا جاتقان جۇمىس جوق، كۇندەلىكتى تىرلىك.

ەكىنشى حاتشى ءالى دە سول – الىبەك امانتاي ۇلى. اندا- ساندا بۇعان حابارلاسىپ، جايدى ءبىلىپ قويادى. نە قىلىپ جاتىرسىڭدار ەي؟ ەشقانداي «چپ» جوق پا ايتەۋىر؟ بيىل ەتتىڭ، استىقتىڭ، ءسۇتتىڭ جوسپارىن ورىنداي الاتىنسىڭدار ما؟ انا كىشى باستىقتارىڭدى قۋدالاپ قوي. ىنتالاندىرۋ جاعىنا كوڭىل بولىڭدەر، سەندەردەن بيىل ەكى ادامعا وردەن، ءتورت ادامعا مەدالدىق ورىن بولدىك. سونى كىمگە بەرەتىندەرىڭدى شەشىڭدەر. ورىس- قازاعىن، جاس- كارىسىن، ايەل- ەركەگىن ارالاستىرىپ وتىرۋدى ۇمىتپاڭدار. «سووتنوشەنيەنى» بىلەسىڭ عوي، بۇرىن ءۇش ورىسقا ءبىر قازاق ەدى، بيىلعى رازناريادكادا ەكى ورىسقا ءبىر قازاقتان قىلدىق. ۇسىنىلاتىنداردىڭ انكەتاسىن ابدەن زەرتتە… «پراۆداعا» قانشا ادام جازىلدى؟ «يزۆەستياعا» شە؟ بىلتىرعىدان تومەن تۇسپەڭدەر. ءوزىمىزدىڭ گازەتتەردىڭ بىلتىرعىدان كەم دەگەندە ون سانى ارتىق بولسىن.

مىنە، الەكەڭنىڭ بەرەتىن تاپسىرمالارى وسىلار. ال ءبىرىنشى كەيدە ۇلكەن جينالىستاردان كەيىن پارتورگتاردى وڭاشا الىپ قالىپ ديرەكتورلارىنىڭ كوڭىل- كۇيىن، مىنەز- قۇلقىن سۇراپ قويادى. ءبىر قىزىعى، پارتورگ ەكىنشىگە، ديرەكتور بىرىنشىگە جاقىن. الەكەڭنىڭ ۇيىنە كەيبىر سەنبىلەردە، مەيرامداردىڭ الدىندا باسقا پارتورگتەردەن كەيىن كەزەگى جەتسە 5-10 كيلى ەتتى قويمادان ارزان باعاعا جازدىرىپ الىپ، شوپىرىنان بەرىپ جىبەرەدى. ونى حاتشى قىز جۇمباق سوزبەن ەسكە سالىپ قويۋدان جاڭىلمايدى. ال ءبىرىنشىنىڭ نە جەپ، نە ىشەتىندىگى ديرەكتوردىڭ موينىندا.

ءباشىم رايكومعا تۋرا توعىزدا جەتىپ، اسىعا باسىپ الەكەڭنىڭ الدىنا كەلدى. جايشىلىقتا امان- ساۋلىققا ىقتياتتى الەكەڭ بۇل جولى قاباعىن بەرمەي تىرسيىپ، تىم سالقىن قارسى الدى.

– ءاي، سەندەردىڭ ەستەرىڭ دۇرىس پا؟ – دەدى بۇعان از وتىرعان سوڭ سىناي قاراپ.

– نە بولىپ قالدى، الەكە؟

– «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىنە كىمدى ۇسىنعاندارىڭدى بىلەسىڭدەر مە؟

– وزات مالشى قامزابەك ەسكەندىروۆتى ۇسىندىق. بارلىق قۇجاتتارى دۇر…

– وزات دەيدى عوي. وزات بولماي وڭقاسىنان ءتۇسسىن ول. سەن بىلەسىڭ بە ونىڭ ماماندىعى كىم ەكەنىن؟

– بىلەمىن. بىرنەشە جىل ءمۇعالىم بوپتى. جوعارى ءبىلىمدى…

– ال… ءارى قاراي؟ جوعارى ءبىلىمدى ادام نە قىلىپ مال باعىپ ءجۇر ەكەن؟

– ءمۇعالىمنىڭ ەڭبەكاقىسى از بولعان سوڭ مال باعۋعا شىقتىم دەگەن ءوزى…

– وتتاپتى… سەن ونىڭ دوسەسىن قاراماعانسىڭ. ءوزىن دۇرىستاپ زەرتتەمەگەنسىڭ. ول كوزى اشىق «جەتىباس» . بىلمەيتىنى بيت استىندا. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ءبىزدىڭ سيستەمانى، ۆيديتە لي، ۇناتپاي، مال باعۋعا شىققان. جۇرگەن- تۇرعان جەرلەرىندە سوۆەت وكىمەتىن سىناپ جۇرەتىنى تۋرالى سيگنالدار بار. سەن ونىڭ جوعارى ءبىلىمدى بولا تۇرا نەگە مالشى بولىپ كەتكەنىنە دۇرىستاپ كوڭىل اۋدارماعانسىڭ. بىلەتىن ادامداردان سۇراۋىڭ كەرەك ەدى. بۇل سەنىڭ جۇمىسىڭنىڭ شالالىعى…

– ءبىراق جۇمىستا وزات قوي. ءۇش جىل قاتارىنان اۋدان، وبلىس بويىنشا ءتول الۋدان دا، ءسۇت بەرۋدەن دە الدا كەلەدى ەكەن.

– مەيلى!..

الەكەڭنىڭ اقىرىپ قالعان داۋسىنان ءباشىم سەلك ەتە قالدى.

– سەن نە دەپ وتىرسىڭ ءوزىڭ؟ بىزگە سەنىمسىز ادامدى جۇمىستى جاقسى ىستەيدى ەكەن دەپ وردەن بەرەيىن دەپ پە ەدىڭ؟ مەيلى، جۇمىستى جاقسى ىستەي بەرسىن، ول ءۇشىن ەڭبەكاقىسىن الىپ جاتىر. ال ءبىز تەك سوۆەت وكىمەتىنە ابدەن بەرىلگەن، ەشقاشان ارتىق سويلەمەيتىن، ونى تەك ماقتاپ جۇرەتىن جانداردى عانا قولدايتىنىمىزدى مەن ساعان ايتپاپ پا ەدىم؟

ونداي اڭگىمەنىڭ بولعانى راس، الايدا ءباشىم ونى قاتارداعى كوپ «اقىلدىڭ» ءبىرى شىعار دەپ قانا قابىلداعان ەدى. سويتسە… ول اياقاستى ەتەتىن اڭگىمە ەمەس ەكەن. اپىرماۋ، سوندا ادامنىڭ وزىندىك ويى، ءپرينتسيپى بولسا، ول پارتياعا جاقپايتىن بولعانى ما؟

– ەرتەڭنەن قالدىرماي باسقا ادامدى تاۋىپ، انكەتاسىن مۇقيات تولتىرىپ، بارلىق قۇجاتتارىن الىپ كەلەتىن بول. ال ەرتەڭنەن كەشىكسەڭدەر وردەندى باسقا ساقپوزعا بۇرىپ جىبەرەمىز، – دەدى الەكەڭ اڭگىمەنىڭ اياقتالعانىن ءبىلدىرىپ، ورنىنان قوزعالاقتاپ.

مۇنداي سوزدەر ەستيمىن دەپ ويلاماعان ءباشىم ابدىراپ قالعان.

– ال… سول، باسقا اڭگىمە جوق، مەندە، – دەدى باستىق.

– الەكە، ءبىر سۇراق قويسام ايىپ ەتپەيسىز بە؟

– سۇرا… ونىڭ نەسى ايىپ؟

– سوندا ءبىز ءبىر ادام سوۆەت وكىمەتىنە كەيىس بىلدىرسە، سىناسا بولدى، وعان ءومىر بويى قىرىن قاراپ وتەمىز بە؟ مۇندا باياعى، 30-شى جىلداردىڭ سالقىنى بار سياقتى عوي…

ءوزىنىڭ سۇراعىنا شامدانىپ قالار ما ەكەن دەگەن الەكەسى كەرىسىنشە بۇعان ءسال ەزۋ تارتىپ، بالالىق شالالىققا ايانىش بىلدىرگەندەي كەيىپپەن قارادى. كوپ تارتا بەرمەيتىن قىمبات تەمەكىسىن دە شىعارىپ، ۇستەلىنىڭ تومەنگى تارتپاسىنان كۇلسالعىشىن الدى. وسىنداي، اسىقپايتىن قيمىلدار جاساپ جاتقانىنا قاراعاندا الەكەڭ اڭگىمەنى تەرەڭنەن تولعايتىن سياقتى.

– 30-شى جىلداردىڭ «سالقىنى» دەپ دۇرىس ايتاسىڭ. ءبىراق ەسىڭدە بولسىن، ول «سالقىن» ەشقاشان جويىلعان ەمەس، جويىلمايدى دا. پارتيا ونىڭ ارەكەتىن كەيدە قاتتى شيراتىپ، كەيدە بوساڭسىتىپ وتىردى. ءقازىر بوساڭسىعان جىلدارعا كەز كەلىپ تۇرمىز، ءبىراق ول ەشقاشان تىزگىن ۇزۋگە جىبەرمەيدى. ءبارىن دە قاتاڭ باقىلاپ، سەرگەك قاراپ وتىر. بىزدە ادامنىڭ ەمىن- ەركىن ءجۇرىس- تۇرىسى بولسا دا ەركىن سويلەۋىنە جول جوق. ءبارى دە پارتيانىڭ سالىپ بەرگەن ىزىمەن عانا سويلەۋى كەرەك. اسىرەسە، قىزمەت ورىندارىنداعى ادامدار. ءسال باسقاشا سويلەگەندەر بولسا جىپكە تىزىلەدى. وندايلارعا ەشقاشان سەنىم بولمايدى. قازىرگى زاماندى تىنىشتىق، ەركىندىك دەپ ويلاپ، اۋىزدارىنا كەلگەندى وتتايتىندار بار. وندايلاردى ءبىز بىلەمىز جانە شومىشتەن قىسىپ، اياعىن بۇعاۋلايمىز.

مەن ساعان شۋ دەگەندە- اق ءبىزدىڭ «كوز- قۇلاعىمىز» اۋىلداعى «قىزىل بەلسەندىلەر» دەپ ايتقانمىن… سەن ولاردى قولتىعىڭنىڭ استىنا الىپ، قولداۋىڭ كەرەك ەدى. ءتىپتى ىنتالاندىرىپ قويۋ دا كەرەك بولاتىن. ءبىراق سەن ونداي جۇمىستارعا كوڭىل قويىپ جۇرگەن جوقسىڭ. جاڭاعى ەسكەندىروۆ تۇراتىن اۋىلدا توقتىبەك دەگەن كارى بالشەبەك بار. كوپ اقپاراتتى سول بەرەدى. ك ستاتي، ول سەنىڭ ۇستىڭنەن دە ءبىر ارىز ءتۇسىردى. بەسىنشى نەمەرەسىن كەڭشار اتىنان وقۋعا جىبەرمەك بولىپ، جولداما سۇراپ بارعان ەكەن، قولداماپسىڭ…

– الدىنداعى ءتورت نەمەرەسىن ستيپەنديا تولەپ، كەڭشار وقىتىپتى عوي… تەك سونىڭ عانا بالالارىن وقىتا بەرەمىز بە، باسقالار دا بار عوي دەپ قولداماعانىم راس…

– مىنە، مۇنىڭ دا ۇلكەن قاتەلىك… وكىمەتكە شىن بەرىلگەن ادامنان ونداي جاقسىلىقتاردى اياماۋ كەرەك ەدى. سەن شومىشتەن قىسقىڭ كەلسە جاڭاعى ەسكەندىروۆ سياقتىلاردى قىس. ءالى كۇنگە ءوزىڭنىڭ ساقپوزىڭداعى قازان بۇزارلاردى بىلمەيسىڭ. ءتىپتى بەلسەندىلەردى دە تانىپ بولماعانسىڭ. ءبىز ساعان جۇمىستاردىڭ ءبارىن ەجەلەپ ايتپايمىز عوي، ۇزىن- ۇرعاسىن ايتقان سوڭ ارجاعىن ءوزىڭ الىپ كەتۋىڭ كەرەك ەدى.

ءباشىمنىڭ باسى سالبىراپ كەتتى. ەسىنە الەكەڭنىڭ ەڭ العاشقى اڭگىمەدە پارتورگ دەگەن پارتيانىڭ تىڭشىسى دەپ ايتقان ءسوزى ءتۇستى. شىنىندا دا سول ەكەن- اۋ. بۇل الەكەڭ ازىلدەپ وتىرعان شىعار دەپ قالعان. تىڭشى. بىرگە جۇرگەن، بىرگە تۇرعان ادامداردى ساتاتىن، الاتۇياق، جانسىز… ءوزى عوي ومىرىندە ونداي ارىن ساتقان، ەكىجۇزدى ادامداردى بارىنشا جەك كورىپ وسكەن. سويتسە، اجەپتاۋىر قىزمەتتە ءجۇرمىن دەگەن باسى… ءوزى دە سونداي بولۋى كەرەك ەكەن… ەل ىشىندەگى كورشى- قولاڭىنىڭ، تامىر- تانىسىنىڭ، ءتىپتى اعايىن- تۋعانىنىڭ ۇستىنەن جاماندىق جينايتىن ساتقىن، ارامسىدىكتەردى قولداپ، ولاردى قولپاشتاۋى كەرەك ەكەن.

جو، جوق. مەن ونداي بولا الماسپىن. پارتياسىنان شىعارىپ جىبەرسە دە مەيلى. تىنىش قانا ءمۇعالىم بولىپ جۇرەمىن. ءبىراق پارتيادان شىعارىپ جىبەرسە مەنى مۇعالىمدىككە دە قويمايدى- اۋ. وسى ويىن ايتسا مىنا الەكەڭ شالقاسىنان تۇسەر مە ەكەن.

تەمەكىسىن اسىقپاي تارتىپ وتىرعان الەكەڭ مۇنىڭ بارلىق قىلىعىن باعىپ وتىر ەكەن.

– مەن سەنى ءتۇسىنىپ وتىرمىن، – دەدى ول الدەن ۋاقىتتا. – سوڭعى جىلدارى پارتيا كادر تاڭداۋدا شالىس كەتە باستادى. گۋمانيتارلىق سالادان پارتيا قىزمەتكەرىنە الۋعا بولمايدى. ولاردى لەنين «ۆشيۆايا ينتەلليگەنتسيا» دەپ بەكەر اتاماعان. ويتكەنى، ولاردىڭ جۇرەگى، سەزىمى بار عوي، ال بۇل ىسكە قاتىپ قالعان تەحنوكراتتار عانا شىدايدى. مەن سەنى شۋ دەگەننەن- اق شيراتىپ، قاتاڭ اڭگىمەلەر ايتقانىم سول ەدى. ءبىراق بۇل جۇمىستىڭ ساعان اۋىر بولاتىنىن كورىپ تۇرمىن. مەن ءوزىم دە زورعا كوندىككەم…

– الەكە، ءبارىن ءبىلىپ، سەزىپ تۇرساڭىز مەنى ەندى ءوزىڭىز قۇتقارىڭىز، — دەدى ءباشىم جالىنىشتى ۇنمەن.

باستىق ۇزاق ويلانىپ قالدى. الدەن سوڭ ءبىر شەشىمگە كەلىپ:

– جاقسى، كورەرمىز، – دەگەن.

 

…وسى اڭگىمەدەن سوڭ ءۇش اپتا وتكەندە ءباشىم كەڭشار ورتالىعىنداعى ۇلكەن مەكتەپتىڭ ديرەكتورلىعىنا اۋىستىرىلدى. جاناشىر جانداردىڭ ءبارى ونىڭ پارتورگتەن ءتۇسىپ قالعانىنا قىنجىلىپ جۇرسە، ءوزى ودان امان قۇتىلعانىنا قۋانىپ، ءماز- مەيرام بولىپ ءجۇر.

استانا.

2014 -جىل.