قازاقستان تاۋەلسىزدىكتەن بەرى قانداي ەلدەرمەن ءتيىمدى قۇقىقتىق كەلىسىمدەر جاساستى؟


تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن شەتەلدەرمەن تىكەلەي قۇقىقتىق كەلىسىمدەر جاساسۋعا كەڭىنەن جول اشىلعانى بەلگىلى. باسقاسىن ايتپاعاندا، ەل شەكاراسىن قۇقىقتىق زاڭدارمەن بەرىك بەكەمدەۋ تاريحي شارا ەكەنى ءمالىم. سىرت ەلدەرمەن جاسالعان كەلىسىمدەر ءار سالا بويىنشا قۇقىقتىق ماسەلەلەردى شەشۋگە نەگىز بولىپ قانا قويماي، سونىمەن قاتار اراداعى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرىپ، دوستىق قاتىناستى نىعايتۋعا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعانى انىق. وسى ورايدا قازاقستان تاۋەلسىزدىكتەن بەرى قانداي ەلدەرمەن ءتيىمدى قۇقىقتىق كەلىسىمدەر جاساستى، قانشا جانە قانداي زاڭدار راتيفيكاتسيالاندى جانە ولاردىڭ ماڭىزى قانشالىقتى؟
ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق سۇرانىسقا سايكەس كەلەتىن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى قالىپتاستى. بۇگىندە بۇل جۇيە كونستيتۋتسيالىق تالاپتارعا ساي ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسى جۇيەنىڭ ناتيجەلەرىن سارالاي وتىرىپ، ونىڭ قىزمەتىن ودان ءارى دامىتا بەرۋ دە ەرەكشە نازاردا تۇر. ويتكەنى قىلمىسقا قارسى كۇرەس، زاڭدىلىقتى جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ سياقتى ماسەلەلەر ناتيجەسى كوپتەگەن قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ورىندالۋىنا بايلانىستى. ال بۇل ماسەلەلەر قۇقىقتىق سالادا شەتەلدەرمەن جاسالاتىن ءتۇرلى كەلىسىمدەردىڭ وڭتايلى بولۋىنا دا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.

مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ساياساتى نەگىزىندە قۇقىق قورعاۋ مەن سوت جۇيەلەرىنىڭ جانە قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋى ارقاسىندا قۇقىقتىق سالادا شەتەلدەرمەن ءتيىمدى كەلىسىمدەر جاساسۋ جولعا قويىلدى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە ايتار بولساق، بۇگىندە قازاقستان شەت مەملەكەتتەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن 867 3 حالىقارالىق شارت جاساستى. ولار اتاپ ايتقاندا، ساياسي، ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، عىلىمي- تەحنيكالىق، قاۋىپسىزدىك جانە تاعى باسقا سالالاردا حالىقارالىق قۇقىقتىق ىنتىماقتاستىقتى قامتيدى.

سونىڭ ىشىندە ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى باعىتى – مەملەكەتتىك شەكارامىزدى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي قۇقىقتىق رەسىمدەۋ شارتتارىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ءتيىستى حالىقارالىق شارتتاردى جاساسۋ ارقىلى بارلىق كورشىلەس ەلدەرمەن مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋدىڭ تولىق اياقتالۋىن وسى سالاداعى ماڭىزدى جەتىستىك دەپ ايتۋعا بولادى. اتاپ ايتقاندا، بۇگىندە قازاقستان ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىن قىتايمەن جانە تۇرىكمەنستانمەن تولىق رەسىمدەدى.

2017 -جىلعى 25 -جەلتوقساندا استانا قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىندا مەملەكەتتىك شەكارانى شەگەندەۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. بۇل شارت ەكى ەلدىڭ پارلامەنتتەرى راتيفيكاتسيالاعاننان كەيىن كۇشىنە ەنەدى. وزبەكستان جانە رەسەيمەن شەكارامىزدى دەماركاتسيالاۋ ۇدەرىسى اياقتالعاننان كەيىن وسى ەلدەرمەن دە ءتيىستى حالىقارالىق شارتتار جاسالادى. شەكارانى حالىقارالىق قۇقىقتىق رەسىمدەۋ جونىندەگى شارتتار مەملەكەتتىك اۋماقتى، ۇلتتىق ەگەمەندىكتىڭ كەڭىستىكتىك شەكتەرىن ايقىنداۋ جانە شەكتەس ەلدەرمەن اۋماقتىق داۋلاردىڭ تۋىنداۋىن الدىن الا جويۋعا ىقپال ەتەدى.

قازىرگى جاھاندانۋ جاعدايىندا مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ساياساتىنىڭ حالىقارالىق- قۇقىقتىق باعىتى دا ءورىس الىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ 2010 -جىلدان 2020 -جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا ايتىلعانداي، سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى مۇددەلەردىڭ قورعالۋىنا، حالىقارالىق ارەنادا ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى سيپاتتاعى ءوزارا پايدالى ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان وسىنداي قىزمەت قاشاندا حالىقارالىق- قۇقىقتىق رەتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

ونداي جۇمىستاردىڭ ءتۇرلى سالالار بويىنشا كەڭىنەن اتقارىلىپ جاتقانى بەلگىلى. سوعان وراي كوپتەگەن شەتەلدەرمەن قۇقىقتىق سالادا ەكىجاقتى حالىقارالىق شارتتار، كەلىسىمدەر دە جاسالىپ جاتىر. ماسەلەن، قازىرگى ۋاقىتتا ازاماتتىق، وتباسىلىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك پەن قۇقىقتىق ماسەلەلەردى شەشۋ تۋرالى مينسك جانە كيشينيەۆتە جاسالعان كونۆەنتسيالار جانە باسقا دا قازاقستاننىڭ ەكىجاقتى حالىقارالىق شارتتارى جۇزەگە اسىرىلادى. قازاقستانمەن جاساسقان قۇقىقتىق كومەك تۋرالى حالىقارالىق شارتتاردىڭ نەگىزىندە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار، سونداي- اق ونىڭ اۋماعىندا تۇراتىن وزگە دە تۇلعالار كەلىسىم جاسالعان تاراپتاردىڭ سوتتارىنا، پروكۋراتۋراسىنا، ىشكى ىستەر ورگاندارىنا، قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنا جانە قۇزىرەتىنە ازاماتتىق، وتباسىلىق جانە قىلمىستىق ىستەر جاتاتىن وزگە دە مەكەمەلەرىنە ەركىن جانە كەدەرگىسىز جۇگىنۋگە قۇقىلى. مۇندا ۋاعدالاسۋشى تاراپتىڭ ازاماتتارى اتالعان شارتتار نەگىزىندە وتىنىشتەر بەرۋ، تالاپتار ۇسىنۋ جانە وزگە دە ىس جۇرگىزۋ ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرا الادى.

وسى ارادا ەكىجاقتى ءوزارا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ بويىنشا ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ءتيىمدى شارتتارىنا توقتالار بولساق، ماسەلەن، ارمەنيا، ازەربايجان، بەلارۋس، گرۋزيا، قازاقستان، قىرعىزستان، مولدوۆا، رەسەي، تاجىكستان، تۇرىكمەنستان، وزبەكستان جانە ۋكراينا ەلدەرى ەنەتىن ازاماتتىق، وتباسىلىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك پەن قۇقىقتىق قاتىناستار تۋرالى كونۆەنتسيا 1993 -جىلى ەلىمىزدىڭ جوعارعى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن راتيفيكاتسيالاندى. سول سياقتى 1994 -جىلعى قازاقستان مەن ليتۆا اراسىندا ازاماتتىق، وتباسىلىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك جانە قۇقىقتىق قاتىناستار تۋرالى شارت قازاقستان زاڭىمەن راتيفيكاتسيالاندى. مۇنداي باعىتتاعى حالىقارالىق شارتتار پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسى، وزبەكستان رەسپۋبليكاسى، قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى، گرۋزيا، قىرعىز رەسپۋبليكاسى، كورەي حالىق دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى، تۇرىكمەنستان، ازەربايجان، ۆەتنام سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى، تۇركيا رەسپۋبليكاسى اراسىندا ەلىمىزدىڭ زاڭىمەن راتيفيكاتسيالاندى.
بۇل شارتتاردىڭ ءبارى دە حالىقارالىق قۇقىقتىق كەلىسىمدەردى جۇرگىزۋدە قۇقىقتىق كومەك پەن قۇقىقتىق قاتىناستاردا تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتكەنى انىق.

سونىمەن قاتار 1951 -جىلعى 31 -قازاندا گااگادا قابىلدانعان حالىقارالىق جەكە قۇقىق جونىندەگى گااگا كونفەرەنتسياسىنىڭ جارعىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2017 -جىلعى 16 مامىرداعى №66-VI زاڭمەن راتيفيكاتسيالانعانى دا تاۋەلسىزدىكتىڭ ناتيجەسى دەيمىز. ويتكەنى وسى جىلى ماۋسىمدا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق جەكە قۇقىق جونىندەگى گااگا كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋ ءراسىمى ءوتىپ، قازاقستان كونفەرەنتسيانىڭ 83- مۇشەسى اتاندى. ال حالىقارالىق جەكە قۇقىق بويىنشا گااگا كونفەرەنتسياسىنىڭ ماقساتى جەكە حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن پروگرەسسيۆتى ۇيلەستىرۋگە ۇمتىلىس بولىپ تابىلادى.

بۇدان باسقا، 1954 -جىلعى 1 -ناۋرىزدا گااگادا جاسالعان ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كونۆەنتسيا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014 -جىلعى 14 -قاراشاداعى № 252-V زاڭىمەن راتيفيكاتسيالاندى. قۇجاتتا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ جانە ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ سوت جانە سوتتان تىس قۇجاتتاردى تاپسىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوزارا ءىس- قيمىلىن جەڭىلدەتەتىن ءتارتىبى ايقىندالدى. ماسەلەن، 1980 -جىلعى 25 قازاندا گااگادا جاسالعان سوت تورەلىگىنە حالىقارالىق قول جەتكىزۋ تۋرالى كونۆەنتسيا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014 -جىلعى 9 جەلتوقسانداعى № 262-V زاڭىمەن راتيفيكاتسيالاندى. كونۆەنتسياعا سايكەس ۋاعدالاسۋشى مەملەكەتتەر ازاماتتارىنىڭ جانە ولاردىڭ اۋماعىندا تۇراتىن ادامداردىڭ سوتتاردا ازاماتتىق جانە ساۋدا ىستەرى بويىنشا قۇقىقتىق كومەككە وسى مەملەكەتتە تۇراتىن ازاماتتار سەكىلدى قۇقىعى بار.

جوعارىدا اتالعان قۇقىقتىق كەلىسىمدەر ەلىمىزدىڭ شيرەك عاسىر ىشىندە الەمدىك ارەنادا ءوز ورنىن ناقتىلاپ، وزگە ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ جاعدايدا قارىم- قاتىناستى جولعا قويعانىن ايعاقتايدى.

الەكساندر تاسبولات،
«ەگەمەن قازاقستان»