امىرە قاشاۋبايەۆ تۋرالى ەسسە


«.. ءان سالسا، ول ءوزىن- ءوزى ۇمىتادى، ءاننىڭ اۋەنىنە توڭكەرىلەدى، ونىڭ داۋسى كومەيىنەن شىقپايدى، جۇرەگىنەن شىعادى. ول ءاننىڭ ءار ناقىسىن ۇعادى، ءاندى عانا سۇيەدى. ءان سالسا راقاتتانىپ، گۇل- گۇل جاينايدى. كوزى دە، اۋزى دا، دەنەسى دە، قولى دا بىرگە ءان سالادى. ءامىرقان كىسى ەمەس، انگە اينالادى.. .

.. ء.امىرقاننىڭ كيىمى دە، ءجۇرىس- تۇرىسى دا جات ەدى؛ قازاقتىڭ ەركىندىگىن ەسكە ءتۇسىرۋشى ەدى.. .»

جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى
پرولوگ

امىرە جايلى بۇعان دەيىن دە كوپ ايتىلدى. ءالى دە ايتىلا بەرمەك. سەبەبى ءانشى ومىرىنە بايلانىستى دەرەك پەن ماعلۇمات جۇيەلى دە تىڭعىلىقتى ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى. بۇدان بۇرىن دا تالاي ماقالاعا ارقاۋ بولعان تاقىرىپقا قايتا ورالۋ سەبەبىمىز وسى. ويتكەنى ءانشى الەمى – ماڭگىلىك!

.. .ونىڭ سۇلۋلىق تۇنعان سىرشىل جانىنا وزگە تۇگىل، وزىنە بەيمالىم ءبىر تىلسىم اۋەن ۇيا سالىپ، ۇنەمى مازا بەرمەيتىن. ول قازاقتىڭ وزىندەي كەڭدىكپەن استاسقان الدەبىر ەركىن تىنىستى، ءانشىنىڭ بارلىق داۋىس مۇمكىندىگىن اشاتىن عالامات شىعارما ارقىلى تۋعان حالقىنىڭ بار ارمان- مۇرات، تەك- تامىر، مۇڭ- سىرىن جەتكىزۋدى ارماندايتىن. سول ارقىلى شەكسىز- شەتسىز قازاق دالاسىن ءان الديىمەن تەربەتكىسى كەلەتىن. ە. برۋسيلوۆسكيدىڭ ايگىلى «قىز جىبەك» وپەراسىنىڭ پارتيتۋراسىن تۇڭعىش رەت قولىنا العاندا، سول ارمانىنا ءبىرتابان جاقىنداعانداي ەسى شىعىپ ەرەكشە قۋانعان- تىن. ىشتەي دايىندالىپ، قويىلىم پرەمەراسىن اسىعا كۇتكەن ءانشى، الايدا، ول ءانىنىڭ مەجەلى ۋاقىتتا تاعاتسىزدانا توسقان تىڭدارمانىنا جەتپەي، باس كەيىپكەر جىبەكتىڭ تولەگەنىن جوقتايتىن ارياسىنداي كورەرمەنى ءۇشىن ءبىر- اق ساتتە ازالى اۋەنگە اينالىپ كەتەرىن ءتىپتى دە سەزبەگەن ەدى.. .

* * *

.. .جاسى 35-40 شاماسىنداعى الاسا بويلى، تاقىر باس، شىقشىتتى جىگىت ساحناعا كوتەرىلدى. ۇستىندە قازاقى شاپانى، قولىندا دومبىراسى بار. وتتاي جانعان جانارى مەن الابۇرتقان جۇزىنەن بايقالادى: ءانشى تەرەڭ تولعانىس پەن تولقىنىس ۇستىندە تۇر.. . دەمىن ىشىنە تارتىپ از عانا ءۇزىلىس ەتتى دە، دومبىراسىن بەبەۋلەتە جونەلدى. ول ەندى جەردە ەمەس، كوكتە!

قاسيەتتى قارا دومبىرانىڭ شاناعىنان توگىلگەن اۋەزدى اۋەن الدەنە ۋاقىتتا عالامات انگە ۇلاستى. شەتسىز، شەكسىز كەڭىستىككە قاراي عارىشتىق جىلدامدىقپەن قۇلاش ۇرعان شىڭىلتىر ءۇن ەندىگى ساتتە زالدا وتىرعان تالعامپاز كورەرمەننىڭ جۇرەك قالتاسىنا قۇيىلا بەردى، قۇيىلا بەردى.. . «قۇنارعا باي نە دەگەن عاجاپ ءۇن؟ !» . سىلتىدەي تىنىپ، ءبىر ساتكە قيمىلسىز قالعان مىڭداعان ادامدىق كورەرمەن زالىنداعى ءار تىڭداۋشىنىڭ جانارىنا ءاپ- ساتتە وسى تەكتەس تاڭدانىسقا تولى سانسىز ساۋال تۇنا قالدى. اۋەن تولاستاماسا، ءان بىتپەسە ەكەن دەگەن جالقى تىلەك تە قىلتياتىنداي كوڭىل تۇكپىرىندە.. . زالدىڭ نازارى – انشىدە!

الگىندە عانا قوبالجىڭقىراپ ساحناعا كوتەرىلگەن جىگىت اعاسى ەندى تولقىنىس تۇرماق، بار الەمدى ۇمىتقان. كوزى جۇمۋلى، كوڭىلى قياندا. «اعاشاياقتى» ارمانسىز اۋەلەتەدى! ادام ەمەس، بەينەبىر انگە اينالىپ كەتكەندەي.. . تەك قانا قيال قارمايتىن مۇزارت شىڭنىڭ اسقاقتىعىنداي كەرەمەت ءبىر تەكتىلىك سەزىلەدى كومەي دەمىنەن. ءانشى ۇنىمەن بىرگە ساحناعا كۇللى قازاق دالاسى، قازاق بولمىسى كوشىپ كەلىپ، قوسىلا ءان سالىپ تۇرعانداي.. . ونى سەزىمتال كورەرمەن ءسوزسىز سەزدى. سەبەبى بۇل كورەرمەننىڭ ءجونى دە، تالعامى دا وزگە ەدى.. .

بۇل – ونەر وقيعاسىنا تولى 1925 -جىلدىڭ 25 -مامىرى بولاتىن. ال كومەيىنە بۇلبۇل ۇيا سالعان ونەرپازدىڭ ەسىمى – امىرە قاشاۋبايەۆ ەدى.

فرانسيا استاناسى پاريجدە وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ەتنوگرافيالىق كورمەدە ورىستىڭ ايگىلى انشىلەرى دوليۆا – سابوتناتسي مەن كوۆاليەۆا، وزبەك ونەر مايتالماندارى: ءانشى كاري ياكۋبوۆ پەن ءبيشى تامارا حانۋم، ازەربايجان ءان ونەرىن ايگىلەۋشى شاۆكەت مامەدوۆ سىندى ونەرپازدارمەن كەڭەس دەلەگاتسياسى قۇرامىندا بىرگە كەلىپ، ءان سالعان امىرە انىنە سول كەزدە ءتانتى بولماعان، قول سوعىپ قوشەمەتىن اياعان جان بولمادى. ءان اسقاقتاعان سايىن ءانشى دە شەكسىز ابىرويعا بولەنىپ، داڭق شىڭىنا كوتەرىلە بەردى.

ءسوزىن تۇسىنبەگەنىمەن، قازاقى اۋەن قۋاتىنا، شىڭىلتىر تازا داۋىس پەن تىنىس كەڭدىگىنە باس يگەن فرانتسيانىڭ تالعامپاز قاۋىمى ءبىراۋىزدان بايقاۋدىڭ كۇمىس جۇلدەسىن سوناۋ قيانداعى قازاقتاي قاسيەتتى ەلدىڭ ابىرويىن ارقالاپ بارعان امىرەنىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ بەرگەن ەدى سوندا. پاريج كوگىندە قالىقتاي قانات قاققان ءۇن قۇدىرەتىنە تامسانىپ، تاڭداي قاققان فرانتسۋز جازۋشىسى، ونەردىڭ بىلگىر سىنشىسى رومەن روللاننىڭ: «مەن شىعىستا ءانشىسىن بۇلبۇل قۇسقا نەگە تەڭەيتىنىن ەندى ءتۇسىندىم، وندا انشىلىك قابىلەت وتە باسىم» – دەپ تەبىرەنە ءتىل قاتاتىنى دا وسى ءسات. ال ءان ارىسى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ بولسا، ءانشى داۋسى 8 شاقىرىم قاشىقتىققا دەيىن جەتتى دەگەن دەرەك كەلتىرەدى، امىرەنى ءان جانرىنىڭ يمپروۆيزاتورىنا بالايدى. «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ 1949 -جىلعى 10-سانىندا جارىق كورگەن «ەكى ەستەلىك» ماقالاسىندا زامانداس دوسى قاليبەك قۋانىشبايەۆ: «امىرە ءان سالعاندا، قانداي كۇشپەن، ايقايمەن بىرنەشە اندەر ايتقاندا، ءتۇسى بۇزىلماس ەدى. كۇشپەن ايتاتىن اندەردى ايتاردا بارلىق دەمىن ءبىر- اق جيىپ الاتىن. وڭ جاق القىمىندا موينىنىڭ قالتاسى بار ەدى. سوعان بار دەمدى تولتىرىپ اپ، ۇنەمدەپ شىعارىپ كوپكە دەيىن دەم المايتىن» ، – دەپ تامسانادى.

.. ء.سانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن بۇكىلالەمدىك بۇل كورمەدەن دەلەگاتسيا ۇلكەن اسەر، شىعارماشىلىق شابىتپەن ورالدى. الەمدى انىمەن تامسانتقان امىرە عانا ودان كەيىنگى بولاشاق ءومىرىن استان- كەستەن ەتكەن الاساپىران الاپاتتى ارقالاپ قايتتى. بارىنە سەبەپ – ءانشى ەتىگىمەن بىرگە ەۋروپاعا جول تارتقان ءبىر جاپىراق قاعاز! بۇل قۇپيا حاتتىڭ ءمان- جايىنا ءانشىنىڭ قانىقتىعى ياكي بەيحابارلىعى ناقتى ءمالىم بولماعانىمەن، اتالمىش ءبىر ءتىلىم قاعازدىڭ ۇلت قايراتكەرىنىڭ تۇتاستاي تاعدىرىن استان- كەستەن ەتۋگە قۇدىرەتى جەتتى.

.. .1925 -جىلدىڭ جازىندا، ياعني پاريجدە وتەتىن بۇكىلالەمدىك كورمەگە قارايلاس ۋاقىتتا ماسكەۋدەگى تاتار ەتىكشىسىنە ەرەكشە تاپسىرىسپەن ەتىك جوندەۋ ءىسى جۇكتەلەدى. تاپسىرىس بەرۋشى جاپ- جاڭا ەتىكتىڭ ۇلتاراعىنىڭ استىنا الدەبىر حاتتى سالىپ، قايتادان تىگىپ بەرۋىن وتىنەدى. تاپسىرىس مۇلتىكسىز ورىندالادى. جانە الدىن الا جوسپارلانعانداي، اياق كيىم امىرەنىڭ اياعىنا كيىلگەن كۇيى فرانتسۋزداردى تاڭداي قاقتىرعان عالامات ءانشى انىمەن بىرگە ەۋروپاعا قاراي شەكارا اسىپ كەتە بارادى. ۇلتاراق استىندا جاسىرىنعان حاتتىڭ قانشالىقتى ءقاۋىپتى ەكەنىن جانە ءوزىنىڭ قانداي ىسكە تاۋەكەل ەتكەلى تۇرعانىن ءانشىنىڭ ءوزى بىلمەۋى دە مۇمكىن. الدە بىلە تۇرا ۇلت مۇراتى جولىنداعى ۇلكەن ساياساتقا ەرىكسىز ارالاستى ما ەكەن؟ .. ول حات جايلى، جازباداعى ايتىلعان اڭگىمە جايلى ناقتى مالىمەت بولماعاندىقتان، ماسەلە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلەدى. ءبىراق جازعان ادامنىڭ ەسىمىن حالىقارالىق جۋرناليست سۇلتانحان اقق ۇلى ۇلى ءوزىنىڭ جۋرناليستەرگە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا مالىمدەيدى. سۇحباتتىڭ قىسقاشا مازمۇنى مىناداي: «امىرە قاشاۋباي ۇلىنىڭ پاريجگە بارۋىنا ۇلت كوسەمى، التى الاش ارىسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تىكەلەي قاتىسى بولعاندىعى تۋرالى كوپ جەردە ايتىلمايدى. الەكەڭنىڭ جازۋى بويىنشا، امىرەگە ۇلتتىق كيىمدەر كيگىزگەندە ونىڭ ەتىگىندەگى ۇلتاراعىنىڭ استىنا ول مۇستافا شوقايعا ارنالعان حاتىن جاسىرىپ، ءدال سول جولمەن مۇستافا شوقايدان حات العانى ءمالىم. مۇستافا شوقايدىڭ ءاليحانعا نەمەسە ءاليحاننىڭ مۇستافا شوقايعا جازعان حاتىندا نە ايتىلعانى جايىندا ءبىزدىڭ قولىمىزدا، وكىنىشكە قاراي، ەشقانداي دەرەك جوق» .

حات مازمۇنىن انىقتاۋ مۇمكىن بولماعانىمەن، جولداۋشى ءاليحان بوكەيحان ەكەنى اقيقات. امىرە شىندىعىن اشۋشى جازباگەرلەردىڭ ءبىرى ءامىرحان باكىر ۇلى مۇستافا شوقاي امىرەمەن تەك پاريجدە عانا ەمەس، ماينداعى فرانكفۋرتتە دە بىرنەشە مارتە كەزدەسكەندىگىن جازادى: «مۇستافا شوقاي پاريجدە جانە ماينداعى فرانكفۋرتتە دە بىرنەشە مارتە كەزدەسىپ، ونىمەن اشىق اڭگىمە جۇرگىزگەن سياقتى. سول كەزدەسۋلەردە ول انشىگە قازاقتىڭ ءبىراز حالىق اندەرىن ورىنداتىپ، شەر تارقاتقانعا ۇقسايدى. ءبىراق امىرە تەرگەۋدە بۇل تۋراسىندا اۋزىنا المايدى. شاماسى، جانالعىشتاردىڭ ارەكەتتەرىنەن قورىققان، سوسىن بەلگىلى دەرەكتەردى عانا ايتا بەرگەن. وسىعان وراي گپۋ تەرگەۋشىلەرى دە ونى ءجيى شاقىرىپ، قايتا- قايتا تەرگەپ تۇرعان» – دەيدى «پاريجدەگى قۇپيا كەزدەسۋ» ماقالاسىندا اۆتور.

فرانتسيا ساپارىنان كەيىن ۇلى ءانشىنىڭ ءومىرى ادام ايتىپ توزگىسىز دۇربەلەڭگە اينالدى. سەبەپ – امىرە قاشاۋبايەۆ پەن ۇلت قايراتكەرى مۇستافا شوقايدىڭ پاريجدەگى قۇپيا كەزدەسۋى. جات ەلدەگى جۇزدەسۋ جايلى ءانشىنىڭ ءوزى گۋبەرنيالىق «قازاق ءتىلى» گازەتىنە پاريج ساپارى تۋراسىنان سۇحبات بەرىپ وتىرىپ ءمالىم ەتەدى. وسىنى جەلەۋ ەتكەن بىرىككەن باس ساياسي باسقارما (وگپۋ) تىڭشىلارى قازاق ەميگرانتى مۇستافا شوقايمەن استىرتىن بايلانىسى بار دەپ كۇدىكتەنىپ، امىرەنى سانسىز سۇراقتىڭ استىنا الادى. ءۇيىن ءتىنتىپ، ۇزدىكسىز تەكسەرۋلەر جۇرگىزەدى. قورقىتىپ، ۇرەيلەندىرىپ، ءتىپتى سوققىعا دا جىعادى. ءسويتىپ دالا دارىنى اياۋسىز ازاپتاۋ مەن جانتۇرشىگەرلىك قاتىگەزدىكتى باسىنان كەشىرەدى. سونداعى ءانشىنىڭ قينالعان، نازىك جانى توز بولعان، ازاماتتىق ارى قور بولعان قيىن كۇندەردەگى كوڭىل كۇيى مەن ىشكى سەزىمىن ونەر زەرتتەۋشىسى جارقىن شاكەرىم 1974 -جىلى وزىنە قۇپيا تۇردە ايتقان سوتسيا-
ليستىك ەڭبەك ەرى، ايگىلى اكتەر سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ ەستەلىگىنە سۇيەنە وتىرىپ، بىلايشا اڭگىمەلەيدى: «بۇكىل حالىق قوشەمەتىنە بولەنىپ، اتاعى جەر جۇزىنە كەتكەن امىرە پاريجدەن اسا كوڭىلدى دە شاتتى ورالدى. ارادا ءبىر- ەكى اي وتپەي جاتىپ ءبىر كۇنى بەت- الپەتى كوگەرگەن، كوزى ىسىنگەن كۇيى جۇمىسقا كەلدى. نە بولعانىن سۇرادىق. ول: «سۇراماڭدار، مەن ايتپايمىن» ، دەدى. ونىڭ وسى كورىنىسى اراعا ايلار سالىپ قايتالانىپ ءجۇردى. 1929 -جىلى ۇلت تەاترى الماتىعا كوشتى. مۇندا كەلگەن سوڭ دا امىرەدە سول كۇي ۇزىلگەن جوق. ۇمىتپاسام، 1931 -جىلدىڭ كوكتەمى ەدى. ءبىر ويىن- ساۋىقتان سوڭ يسا، امىرە ۇشەۋمىز ايلى ءتۇننىڭ اسپانىندا ءۇيدى- ۇيىمىزگە بىرگە تاراستىق. سوندا امىرە: «مىنا پالەلەردىڭ مەندە نە اقىسى بار ەكەنىن بىلمەيمىن، ءتۇن جامىلعىسىندا قارا كيىنگەن ەكەۋ ۇيدەن اكەتىپ، تاڭ سارىگە دەيىن ۇستاپ قويا بەرەدى. سونداعى سۇرايتىنى: «مۇستافا نە دەدى؟ » – دەيدى. ايتقان ءانىمدى تىڭداپ، كوزىنە جاس الىپ ەلگە دەگەن ساعىنىشىن بىلدىرگەننەن باسقا ەستىگەن ەشتەڭەم جوق دەسەم، سەنبەيدى. سەنگەن بىلاي تۇرسىن، ءبىرى ۇستاپ تۇرىپ، ەكىنشىسى قول جۇمساپ، كوكالا قويداي ەتەدى» دەپ كوزىنە جاس الىپ، قينالىپ جۇرگەنىن جايىپ سالدى. بارىنەن دە سوراقىسى، «وسىنىمىزدى ءبىر ادامعا ايتۋشى بولساڭ، وتباسىڭا زيانى تيەدى» دەپ، ابدەن قورقىتاتىنىن ايتىپ ەڭكىلدەگەنى ەستەن كەتەر مە؟ .. قايران امىرەنىڭ سول ءسوزى ءالى قۇلاعىمدا» دەگەن ەدى» .

.. ءانشىنىڭ باسىنان قارا بۇلت سەيىلمەدى. بەيمەزگىل جانە بەيۋاقىتتاعى شاقىرتۋلار مەن ءجوندى- ءجونسىز تەرگەۋ، ادام توزگىسىز ازاپتاۋلار، كۇنى كەشە عانا جانىندا بىرگە ءجۇرىپ، جاقىنىنا اينالعان جانداردىڭ قارا باستارىنىڭ قامى مەن قاۋىپسىزدىگىن كۇيتتەپ سىرت اينالۋى، تەاتردا ويناپ كەلگەن رولدەرىنەن شەتتەتىلۋى، داۋىس جازۋ ءۇشىن ماسكەۋدەن ارنايى كەلگەن ماماندارعا بەرىلەتىن تىزىمنەن ءوز ەسىمىنىڭ سىزىلىپ تاستالۋى – مۇنىڭ بارلىعى دا جانى نازىك، سەزىمتال ونەر ادامىنىڭ قاي- قايسىسىنا دا وڭاي تيمەسى انىق. جەڭىل تيمەگەنى بىلاي تۇرسىن، بۇل ونەر ادامى ءۇشىن ولىممەن تەڭ ازاپ ەدى. مۇنداي سوققى ءانشى ەمەس، جاي ادامنىڭ ءوزىنىڭ ساعىن سىندىرىپ جىبەرۋى ابدەن مۇمكىن. امىرە قاشاۋبايەۆ تا سونداي قيىن كۇندەردى باسىنان وتكەردى. اسىرەسە، جانىنا قاتتى باتقانى ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ قولتاڭباسىندا 1934 -جىلدىڭ 7 قاراشاسى كۇنى قويىلعان قازاقتىڭ تۇڭعىش وپەراسىنان الاپات انشىگە لايىق ءرولدىڭ تابىلماۋى بولدى. قانشا توزۋگە، شىداۋعا تىرىسقانمەن دە، پەندە ەمەس پە، توزە- توزە ءتوزىم دە تۇگەسىلدى. داڭق شىڭىنا شىعا تۇرا شىعارماشىلىق شاراسىزدىققا شىرمالدى. پاريج اسپانىن انمەن اۋەلەتىپ، تاڭداي قاقتىرعان، قازاقتىڭ انشىلىك ءداستۇرىن دۇنيەجۇزىنە تانىتقان دارا دارىن ەندى ىشەر اس، كيەر كيىمگە زار بولىپ، «اشى سۋمەن» دوستاسا باستادى. ىشتەگى كۇيىكتى وسىلاي باسقىسى كەلدى. ءسويتىپ ۇلى تالانت ءوزىنىڭ انشىلىك عۇمىرىنا ماڭگىلىك نۇكتە قويدى. ونەر يەسىنىڭ وسى ءبىر قيىن كۇندەردەگى ايانىشتى ءحالىن ۇلتتىق وپەرانى شىرقاۋ بيىككە كوتەرگەن ۇلى كومپوزيتور ەۆگەني برۋسيلوۆسكي: «پاريج بەن ستراسبۋرگتىڭ ساحنالارىندا جارىق جۇلدىزداي جارق ەتىپ كورىنگەن امىرە قاشاۋبايەۆ سەنىڭ الدىڭدا تۇر. كوزى قانتالاپ موليگەن، دەنەسىنە تەر سىڭگەن، داۋسى بارلىققان، ەڭسەسى ءپاس ادام سول امىرە قاشاۋبايەۆ پا؟ ءالى دە بولسا ماعان بىردەڭەنى دالەلدەمەك بولادى.. . كوپە- كورنەۋ جىلاپ تۇر. ءبىراق بۇل ماستىقتىڭ اسەرىنەن توگىلگەن كوز جاسى ەمەس ەدى. جوعالعان، الدانعان ءومىردىڭ اشى سولىعى ەدى. ءقازىر داۋسىنان ايىرىلعان شاعىندا ونىڭ كەزدەسىپ، باس قوسار ادامى دا شامالى، وعان كوڭىل ءبولىپ جاتقان ەشكىم جوق. ءوزىنىڭ جالعىزسىراپ قالعانىنا، ەلەۋسىز قالعانىنا قاتتى قامىعادى ول» – دەپ جازادى ءوزىنىڭ ء«دۇيىم دۇلدۇلدەر» اتالار ەڭبەگىندە. اشى دا بولسا شىندىق وسى. ومىرىنە تونگەن ءقاۋىپتى سەزسە كەرەك، قايتىس بولارىنان از ۋاقىت بۇرىن سول كەزدە نەبارى 27 جاستاعى كومپوزيتور احمەت جۇبانوۆقا بارىپ: «الدەقانداي جاعداي بولا قالسا، ۇيدەگى قارشاداي ەكى قىزىما كوز قىرىڭدى سالا جۇرگەيسىڭ» – دەپ وتباسىن اماناتتاپ كەتىپتى. بۇل – 1933 -جىلى بولعان وقيعا. ارادا ءبىر جىلعا جەتەر- جەتپەس ۋاقىت وتكەندە الاپات ءانشى باقيعا اتتانادى. پاريج ساپارىنان كەيىنگى ونەرپاز ءومىرىنىڭ توزاققا بەرگىسىز توعىز جىلى وسىلايشا قايتالانباس تالانت يەسىنىڭ تامىرىن ۇزدىكسىز بالتالاپ، اقىرى، قيىپ تىندى.

ەپيلوگ

.. .1934 -جىلدىڭ 7 -قاراشاسى. ءدال وسى كۇنى ەۆگەني برۋسيلوۆسكي جازعان قازاقتىڭ تۇڭعىش وپەراسى «قىز جىبەك» قويىلىمىنىڭ پرەمەراسى ءوتتى. قازاق ونەرى ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق! حالىقتىڭ قوشەمەتىندە شەك جوق. شەبەر ونەر كورسەتكەن: كۇلاش بايسەيىتوۆا، قۇرمانبەك جانداربەكوۆ، ماناربەك ەرجانوۆ، جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ، قانابەك ءبايسەيى-
توۆتەي ونەرپازدارعا شەكسىز ىلتيپاتپەن تولاسسىز شاپالاق سوعىپ، ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىسىپ جاتقان شات- شادىمان شاقتا قازاق ونەرىن ويسىراتىپ كەتكەن قارالى حاباردى دا ەستىدى جيىلعان جۇرت: ء«ان اتاسى – امىرە قاشاۋبايەۆ قايتىس بولدى.. .» .

«لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 11 -قاراشا كۇنگى سانىندا مىناداي نەكرولوگ بەرىلدى: ء«نويابردىڭ 5-سىنەن 6-سىنا قاراعان تۇنگى ساعات ۇشتە قازاقستاننىڭ بەلگىلى حالىق ءانشىسى امىرە قاشاۋبايەۆ از كۇن اۋىرىپ، قايتىس بولدى» . بۇل – رەسمي دەرەك. ال بەيرەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك، قويىلىمنان وزىنە لايىق ءرول بۇيىرماسا دا، تەاترعا كۇندە كەلىپ، دايىندىققا قاتىسىپ، وپەرانىڭ ساحنالانۋىن اسىعا كۇتىپ جۇرگەن ءانشىنىڭ جانسىز دەنەسى ءدال ءوزى تاعاتسىزدانا توسقان «قىز جىبەگىنىڭ» تۇساۋى كەسىلەتىن كۇن قارساڭىندا وپەرا تەاترىنا جاقىن ماڭنان تابىلىپتى.

.. .ساحناداعى قىز جىبەكتىڭ تولەگەنىن جوقتاۋى ەندىگى ساتتە كۇللى قازاقتىڭ ازالى كۇيىنە اۋىسىپ جۇرە بەردى.. . تۇڭعىش وپەراسىنىڭ تۇساۋىن كەسىپ قۋانعان قازاق ساحناسى الاپات ءانشىسىن جوعالتىپ جانە جىلاپ تۇردى. شاتىر- شۇتىر شاپالاقتىڭ شاتتىقتى ءۇنىن قارا جەرگە تىرس- تىرس تامعان كوز جاسى قۇمىقتىرا بەردى.. .

نازەركە جۇماباي،
«ەگەمەن قازاقستان»