امال دەگەن اي ەمەس.. .


مىسكىن دەر، بالكىم، ونى دەلبە دەر كىم،
جۇرەگىن جۇلىپ الىپ، قولىنا ۇستاپ،
شەتىنەن جەپ وتىرعان پەندە كوردىم.

-ەسەنعالي
استانا- الماتى باعىتىنداعى پويىزعا اسىعىس بيلەت الىپ، گوي- گويمەن وتكەن قۇرىلتايعا شىققان بەتتىم. جولدا وقىرمىن دەپ العان ەكى كىتاپتىڭ ءبىرى – «امال دەگەن ايىڭىز.. .» . كەيدە ساپار ۇستىندە كوڭىلىڭدى تۇسىرەتىن اجارسىز كورىنىستەردەن قاشىپ، كىتاپ وقىعىڭ كەلەدى. كەيدە «تۇرمىستىڭ اۋىر تاسى» – كيىم تولعان دورباسىن، يا قۋىرعان بالىعىن كوتەرىپ ۆاگوننان ۆاگوندى ارالاپ، ءسۇت- نانىن ايىرىپ جۇرگەن انالارعا ۇزاق، ءۇنسىز قاراعىڭ كەلەدى.. . تىرشىلىكتىڭ تابى ءاجىم تورلاعان جۇزدەرىن قارايتقان. بۇل قارايۋ كۇنگە كۇيۋ ەمەس. قىستىڭ وزىندە اعارمايتىن ءوڭ. اقشا كۇيدىرگەن، ءسىرا.. . وزدەرى دە سوعان ابدەن كوندىگىپ، اركىممەن ءبىر جاقىن تانىسىنداي سويلەسە كەتەتىن بولىپتى. ولارعا قاراعاندا نە تاباسىڭ.. .

مەنىڭ كۋپەمدە ءۇش ايەل. بىرەۋى ەگدە تارتقان اجە ەكەن. استانادا تۇراتىن جالعىز ۇلىنا بارىپ، قازاقشا سويلەي المايتىن كەلىنىنىڭ قولىندا تۇرا الماي، الماتىعا – قىزىنا قايتىپ بارادى. كەتكەنشە اسىعىپتى. كۇيەۋ بالاسى، جيەندەرى جانى قالماي كۇتەدى ەكەن. «جامان شىنىن ايتام دەپ، سىرىن ايتىپتى» دەگەندەي بولدى عوي» دەپ قويىپ، شالاقازاق قۇدالارىنىڭ جانىنا باتقان قىلىقتارىن ايتىپ، جىلاپ الادى. ەكەۋى تىڭدايدى. جۇباتادى. «قايتەم، بالام امان بولسىن» دەيدى تاعى. پويىزداعى ساپار – تانىمايتىن ادامدارعا شەرىڭدى، جاقىنىڭا دەگەن وكپەڭدى تارقاتىپ، جەڭىلدەپ قالاتىن «جولداسىڭ سياقتى» . كەيىن قايتا اۋىرلاعاندا تاعى ءبىر ساپارعا شىعۋعا تۋرا كەلەتىندەي.. .

ءبىر كەزدە جىلى- جۇمساعىن توسىپ، مەنى دە ءشايعا شاقىردى. اڭگىمەسىنە قاراسام، كەزىندە قويشى بولعان، ءبىراز اقىن- جازۋشىلاردى كورگەن، قوناق قىلعان. «مىنا جامان اپاڭ، وقىماسا دا، قازاقتىڭ ءبىراز مىقتىلارىن كۇتكەن، داستارقانداس بولعان. وداقتىڭ الدىندا جاراسقان تۇرۋشى ەدى شاشىن سيپاپ، ءتۇۋ، سۇلۋ بولاتىن» دەپ تامسانادى. كەيىن قالاعا كوشىپ كەلگەن سياقتى. «انا وقىپ وتىرعان كىتابىڭ نە؟ » دەيدى. «ەسەنعالي» دەيمىن. قولىنا الىپ، ءبىرىنشى ولەڭىن وقيدى. «كالەندارعا تۇزەتۋ» :

ءبىرىنشى قاڭتار – جاڭا جىل ەمەس،
جاڭا جىل ەمەس ناۋرىز دا،
جاڭا جىل كۇزدەن باستالۋ كەرەك، مەنىڭشە.
نەسى تاڭ ەكەن اسپاننان اق قار توگىلسە،
نەسى تاڭ ەكەن قىلتيىپ كوك ءشوپ كورىنسە؟
جاڭا جىل كۇزدەن باستالۋ كەرەك، مەنىڭشە.

كۇل مەيلىڭ،
نەسى تاڭ دەرسىڭ بۇزىلىپ كەنەت نىلدەي كۇن،
ەڭسەنى باسسا زىلدەي مۇڭ.
جاڭا جىل كۇزدەن باستالۋ كەرەك، الايدا،
ال نەگە كۇزدەن باستالۋ كەرەك؟ !
بىلمەيمىن.

اپام باسىن شايقادى. جاڭا جىلدىڭ كۇزدەن باستالۋىنا كەلىسكەن جوق. ء«قايتسىن، كۇزدى جاقسى كورەدى عوي!» دەدى الايدا.

***

ءبىزدى ەسەنعالي الەمىمەن قاۋىشتىرعان قايسار قاۋىمبەك دەگەن اقىن دوسىمىز- تۇعىن. «پەرىشتەلەر مەن قۇستار» كىتابىن كوتەرىپ جۇرەتىن.

«باتىرشا كۇلىپ تۇرەگەپ،
وتىردىم جىلاپ اقىنشا.
جانىمدى توستىم «مىنە» دەپ،
جولبارىس- تاعدىر اتىلسا» ، – دەپ، «ەركەك» دەيتىن ولەڭىن وقيمىز. باتىرشا تۇرىپ، اقىنشا وتىرعىمىز كەلەتىن كەز. «باۋىرىم، سەن «باستىعىم ميسىز» دەيسىڭ. دۇرىس. بۇرىن سەبەبى ول تاۋىق ەدى» دەگەن «ەركىن دۇنيە- ايىن» بىرەۋگە قاراتا ايتقىمىز كەلەتىن شاق. ەسەنعالي پوەزياسى ءبىزدى – جاستاردى، بالكىم، ەڭ الدىمەن وسىنداي ساركازمعا قۇرىلعان ولەڭدەرىمەن باۋرادى. «مىنا شالدار كەتەدى ەرتەڭ داۋ بار ما؟ » دەگەنى دە جاستاردىڭ امبيتسياسىنا، مۇمكىن، ساحنادا ولەڭ وقۋ كەزەگى تيمەي قاپ، وكپەلەگەن كەزدەرىنە تۋرا كەلگەن بولار. ولەڭنەن گورى پۋبليتسيستيكالىق بوياۋى باسىم وسى جىرلارى جاس تالاپتاردىڭ اراسىندا كوپ ايتىلاتىن. كەيىن ورتامەن ارالاسا كەلە، كوپ دۇنيەگە قانىقتىق.

«قارتايدىم دەپ، جاستىقتان جىراقپىن دەپ،
وي، قايتەسىڭ بىرەۋدى سىباپ كۇندەپ.. .
كەتىپ بارا جاتسىڭ با، وقاسى جوق،
ەرتەڭ قايتىپ كەلەسىڭ. ءبىراق كىم بوپ؟ » دەگەنىن كۇلمەي وقيتىن كەزگە كەلدىك. ومىردەن وتكەن قانشا قالامگەر ورتامىزعا ورالعاندا (ورالماعاندارى دا بار!) ءبىزدىڭ ولارعا قالاي قاراعانىمىز (اسىلى، ول ءبىزدىڭ ەمەس، ۋاقىتىڭ كوزقاراسى) ماڭىزدى بولسا، كەلەر ۇرپاقتىڭ ەسەنعاليدى قالاي قارسى الاتىنى ويلاندىراتىنىن ۇقتىق. جانە وسى ءسوز كوپكە (!) قاتىستى دەپ بىلدىك. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە ءبىر- ەكى رەت تەلەفون ارقىلى «تىلدەسكەنىمىز» بولماسا، ديدارلاسپاعان جانبىز. البەتتە، مەن وعان جاقپاي قالدىم.. . ەسەنعاليعا ءىنى بوپ جۇرگەن دوستارىمنان ەستيمىن: «ەسەنعالي – جاقسى ادام» . جانە مىقتى اقىن. «.. باسىم جەرگە جەتكەنشە ولەڭگە شىنايى بولىپ وتەمىن. ولەڭگە ارتىستىك جۇرمەيدى. ال ومىردە «ۆارياتسيالار» جاسالۋى ابدەن مۇمكىن، جاسادىم دا اكەسىن تانىتىپ تالاي رەت، ونى مويىندايمىن» دەپتى ءبىر سۇحباتىندا. ءبىراق «ۆارياتسيالار» كۇلۋگە عانا جاقسى.. .

«پلانەتا بوپ ەسەنين اينالىپ ءجۇر،
ەسەنعالي اۋىلدا قوي باعىپ ءجۇر.
ەسەنعالي اۋىلدا قوي باعىپ ءجۇر،
ەسەنيندەي بولسام دەپ ويلانىپ ءجۇر» دەگەن ايگىلى ولەڭى بۇگىن وعان جاراسپايدى. «امال دەگەن ايىڭىزداعى.. .» ەسەنعالي «.. .قارا ولەڭ، سەن دە كارى، مەن دە كارى، ماعلۇم- ءدۇر سىرىمىزدىڭ ەلگە ءبارى. داريعا- اي، نە باستالماق، مەن بىلمەيمىن، ەكەۋىمىز وپات بولعان جەردەن ءارى» دەگەن قارت اقىن. نەمەسە: ء«بىزدىڭ قىزدار قايدا، قايسى جاقتا ءجۇر، قايدا ءان- جىر، قايدا كۇلكى، شاقپا ءازىل. شۋلاپ شىعا كەلمەس پە ەكەن شايتاندار، الدىمداعى اينالمادان تاپ ءقازىر» دەپ، داۋرەنىن اڭساپ وتىرعان تارلان. (الگى مويىنداۋى دا جاسى كەلگەننەن كەيىن. جاس بولسا، «مويىندايمىن» دەمەس ەدى) .

دۇنيەنىڭ كەڭ پەيىلىنەن كوڭىلى سۋ ءىشىپ، ادامداردىڭ تار پيعىلىنان كوڭىلى لايلانعان اقىننىڭ مىنەزىن بىرەۋ تۇسىنەر، بىرەۋ تۇسىنبەس. ەڭ باستىسى ءوزى نە ايتىپ، نە قويعانىن جاقسى بىلسە – جەتەدى. ونىڭ بولمىسىنان سەزىلەتىن كوپتە كەزدەسە قويمايتىن مىنەز بىرەۋ ءۇشىن جاساندىلىق، ءوزى ءۇشىن – ءتاسىل. جاقتىرماعانىن، مەنسىنبەي تۇرعانىن، جەك كورەتىنىن سولاي بىلدىرسە كەرەك. ال پەيىلى قۇلاعان تامىرىنا – كوڭىلى داريا. كىم بىلەدى، اقىن دەگەن جۇرتتى ەرەكشە اسپەتتەپ، قۇرمەتتەپ جاتقانىمەن، سولاردىڭ بارىنەن بىردەي حالىق كۇتكەندەي ءسوز شىعىپ، ەل كۇتكەندەي اڭىز تارامايدى. كەيبىرىنىڭ جاس ايتا جۇرەر ولەڭى جوق. ال ەسەنعالي اقىننىڭ اڭىزى دا، ولەڭى دە جەتكىلىكتى. انانى بىلاي مازاقتاپتى، مىنانى بىلاي كەكەتىپتى، اناۋ جاسقا حابارلاسىپتى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى الماتىنى جەلدەي كەزىپ جۇرەدى. ەسەنعالي ولەڭدى دە، ومىردە دە كەرەمەت مەڭگەرگەن ادام. بۇل، اسىلى، اقىلدى ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن شارۋا بولسا كەرەك.

انا ءبىر جىلى ساعي اعاسى تۋرالى «جۇمساق» دەگەن كەرەمەت ماقالا جازدى (ايتا كەتۋ كەرەك، راۋشانوۆتىڭ ماقالالارى دا وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن باۋراپ، اراسىندا ايتىپ قالاتىن وقىس ويلارىمەن قىزىقتىراتىن. قۋاندىق شاڭعىتبايەۆ، توقاش بەردياروۆ تۋرالى جازعاندارى دا نەشە قايتارا وقىعان دۇنيەلەرىمىز. «قۇستار ءبىزدىڭ دوسىمىز» كىتابى دا تۇتاس بايلامدارىمەن، عىلىمي دالدىكتەرمەن، ەستەتيكالىق سۇلۋلىعىمەن قالىڭ وقىرمانىن تامساندىرعان) . سول ماقالاسىندا: ء«ۇش ولەڭ جازدىم. قىزىق بولسىن دەپ. ۇشەۋىنىڭ دە اتى – «مىسىق» ، ياكي ۇشەۋى دە مىسىق تۋرالى. اۋەلگىسىن قادىر مىرزاليەۆ «بولىپ» ، ەكىنشىسىن تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ، سوڭعىسىن ساعي جيەنبايەۆتىڭ ۇلگىسىمەن جازدىم» دەپ، ءۇش ولەڭىن كەلتىرەتىن. بۇل ءجاي عانا قىزىق ءۇشىن بولۋى دا مۇمكىن. بالكىم، اعالارىنا دەگەن ەركەلىگى. اعالاردىڭ الاقانىن كورگەن جاستار ەركە، ەركىن كەلەدى عوي. ءبىراق مەنىڭ جامان ويىم ايتتى. بۇل – ماقتان. مەن قالاي جازسام دا مىقتى جازام دەگەن ءسوز. دەگەنمەن، بۇلاي عانا تۇسىنۋگە بولمايدى. بۇل دەگەن اركىم وزىنشە جازعاندا، وزىندىك قولتاڭباسى، دارا ءستيلى بولعاندا عانا اقىن! بىرەۋشە جازساڭ، سولاردىڭ ءبىر ءتۇرى عانا بولىپ قالاسىڭ دەگەن دە ەسكەرتۋ. قالاي قابىلداساڭىز دا ەركىڭىز. ءوزىنىڭ باعاسىن دا، شاماسىن دا بىلەتىن اقىن عانا وسىلاي سەنىمدى سويلەسە كەرەك:

ولەڭ تىزگەن بولام كەيدە قىرىق قۇراپ،
جان- جاعىنا شەگەن سالىپ، مىقتىلاپ،
ونىڭ – ءبارى قۇر دالباسا، بوس شاتۋ
(سونى- داعى جازا المايدى جۇرت ءبىراق) .

***

ف. تيۋتچيەۆتىڭ شىعارمالار جيناعىنا فەت:

مۋزا، پراۆدۋ سوبليۋدايا،
گلياديت ي نا ۆەساح ۋ نەي
ۆوت ەتو كنيجكا نەبولشايا،
توموۆ پرەمنوگيح تياجەلەي، دەپ ءبىر شۋماق جازىپتى. تابيعاتتىڭ عاجايىپ جىرشىسى بولعان تيۋتچيەۆتىڭ ادەبي مۇراسى دا ءبىر- اق توم. ەسەنعالي: «مەنىڭ زامانداستارىم مىقتى. 12, 16 توم ولەڭدەر جيناعىن شىعاردى. ال مەنىڭ جازعانىم ءبىر- اق توم. كوپ جازا المادىم» دەيدى. فەتتىڭ ءسوزى – راۋشانوۆ شىعارماشىلىعىنا دا كەلەتىن باعا. قازاقتا ءبىر توم ولەڭمەن قالعان قانشاما اقىن بار. تولەگەن، جۇماتاي، نۇرلان.. . شىنداپ كىرىسسە، جاڭاعى 12, 16 توم شىعارعان اقىن اعالارىمىزدان دا سىعىپ، جاقسى ءبىر توم عانا شىعارۋعا بولادى. بۇل – بولەك اڭگىمە.. .

«امال دەگەن ايىڭىز.. .» – ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ دەڭگەيى بۇرىن دا ءوزى مەجەلەپ قويعان دەڭگەيدەن ءبىر ءپاس تومەندەمەگەنىن كورسەتكەن كىتاپ. جوعارىلاپ كەتتى دەپ تە ايتا المايمىز. سول ەسەنعالي. بۇل اقىن ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. ويتكەنى جاس كۇنىندە مىقتى شىعىپ، كەيىن جوعالىپ كەتكەن اقىن كوپ. جوعالماسا دا، العاشقى مەجەسىنە قانشا سەكىرسە دە جەتە الماي جۇرگەن، ءوز بيىگىنەن قۇلاعان اقىندار از با بىزدە. ء(سىرا، قۇلاعان اقىندار دەگەن دە جاڭا ءبىر ماقالاعا سۇرانىپ- اق تۇرعان تاقىرىپ) . ءوزىڭىز ىشتەي ساناڭىز. اناۋ ءبىر اعاڭىز سول جيناعىنان بەرى دۇرىس ءبىر كىتاپ شىعارعان ەمەس. مىنا اعاڭىز العاشقى ماقتاۋدى ەستىگەننەن بەرى ولەڭ جازا الماي- اق قويدى. ەندىگى كىسىڭىز جىلدا كىتاپ شىعارىپ جاتادى. جاس كۇنىندەگى نازىك ليريكاسىن جوعالتىپ العالى قاشان.. . بىردەي ولەڭدى بالاپانشا توپىرلاتاتىن اقىنىڭىزدى ەندىگى وقىعىڭىز دا كەلمەيدى. وسىلاي ءتىزىلىپ كەتە بەرەدى. بالكىم، جاس كۇندەگىدەي ولەڭ جازا الماۋ تابيعي قۇبىلىس شىعار. كىم ءبىلىپتى.. . قارتايعان شاعىندا تاماشا ليريكالىق ولەڭدەر جازعان تەمىرشە سارىبايەۆ سياقتى اقىندارىمىز كوپ ەمەس. الەمنىڭ وزىنەن ونداي اقىنداردى سيرەك كەزدەستىرۋىڭىز مۇمكىن. اقىندىق، اسىلى، جاستىققا ءتان. ەسەنعاليدىڭ بۇل جاقسى ولەڭدەرى – قارتايعىسى كەلمەيتىن كوڭىلىنىڭ كورىنىسى.. .

كوك جاسىل دۇنيە- اي، ىرزامىن دەدىم، ىرزامىن،
ءبىر جاعىم – شاتقال، قايىڭدى توعاي – ءبىر جاعىم.
بالعىنىنا ءالى وراق تيمەگەن ويپاڭىم،
شالعىنىنا ءالى شالعى تۇسپەگەن گۇلزارىم.

تاڭدايىم سۋىن جۇتقىزا بەرگەن تاڭسىعىم،
وزىمنەن قاشسام ساعان كەلەمىن، بار شىنىم.
وزىمدىكى دەپ يەمدەنەمىن مەن سەنى،
ەلىككە سىرتتاي ەن سالعان ەسەر اڭشىمىن.. .

بۇل كىتابىندا شىعارماشىلىق الەمىنىڭ، ناقتىراق ايتقاندا ولەڭ كوكجيەگىنىڭ پاليتراسىن كەدەيلەندىرمەي، پوەتيكالىق بايلانىسىن، تۇتاستىعىن ساقتاعان. پوەتيكالىق ماتىندەردىڭ بايلانىسى ءارتۇرلى بولادى. پوەزيادا بۇل بايلانىس پروزاعا قاراعاندا قيىنىراق. قارا سوزدە سويلەمدەر ۇزدىكسىز جالعاسىپ كەتە بەرەتىن بولسا، ولەڭدە ءبىر تارماقتان سوڭ، ءتىپتى، بىرنەشە شۋماقتان سوڭ بولادى. ال تۇتاس ولەڭدەر تسيكلى، يا تاقىرىپتىڭ بايلانىستار ارقىلى پوەتيكانى ساقتاۋ اقىن ءۇشىن قيىن بولسا كەرەك. سەبەبى تاقىرىپ قايتالانسا، وي جۇدەيدى. ءبىر تاقىرىپتى جاڭاشا قىرىنان كەلىپ، شيىرلاپ بارىپ، شەڭبەردەن شىعۋ دا شەبەرلىككە ءتان. ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «قازاق اۋىلى» تسيكلى مەن «اسپانعا كوشىپ كەتكەن ەل» ميكرو- پوەماسىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس تاقىرىپ قانا. ال ونداعى سوڭعى شەشىم باسقا. «قازاق اۋىلىندا» اق پەن قىزىلعا بىردەي جەم بولعان، سوڭىندا جول كورسەتۋشى قويشى اۋىلدىڭ مالشىسىن باسىن قاپ كيگىزىپ ساباپ اپ، ارتىنان وزدەرىنىڭ شاراسىزدىعىنان ىستەگەن قىلىقتارىنا اڭتارىلىپ قالعان قايعىلى ءارى كۇلكىلى وقيعا بار. ەكى شىعارماداعى قاسىرەتتىڭ بوياۋى قالىڭ. قازاعىمىزدىڭ قارالى تاريحى. ەندىگى ميكرو- پوەمادا اق پەن قىزىل تەك قانا قازاق اۋىلىن قىرعان جوق. قازاقتىڭ قاسيەتىن جويدى. انانىڭ قانىن ەمەس، قاسيەتتى ءسۇتىن توكتى. بولمىسىن جوعالتتى. اسپانعا كوشكەن ەل ەمەس – قاسيەت. ەندى ونداي قازاق جوق. قاراوي قۇشاعىنا جاسىرعان سىر – كۇللى قازاق دالاسىنا ورتاق مۇڭ.

و، قازاق دالاسى! كەشەگى ءمارت، جومارت يەڭنەن ايىرىلىپ، جەتپىس جىل بويى تەمىرقۇرساۋلى توردىڭ تابانى بولعانىڭا ءالى وكىنەسىڭ بە؟ تاۋەلسىزدىك العالى شيرەك عاسىردان اسقان ۋاقىت وتكەندە، اسپانعا كوشكەن ەلىڭدى ەسىڭە الىپ، ەندى قايتىپ اينالىپ سوعار دەپ ۇمىتتەنەسىڭ بە؟ ..

قولدان جاسالعان قاسىرەتتى قاپىسىز كەشكەن قايران جۇرت! قاپىدا كەتكەن ەسەڭدى ەندى قايىرار ما ەكەنسىڭ؟ ەجەلگى قالا اركايىمنىڭ، ەڭ العاشقى دوڭعالىقتى كۇيمەنىڭ، سوڭعى زىلدەردىڭ ءبىرىنىڭ جۇرناعى قازاق بايتاعىنان تابىلۋى بەكەر ەمەس كورىنەدى. ءار نارسەنىڭ قايىرى بار. الىپ جەرىمىزدىڭ قۇيقالى پۇشپاعى مول، ءالى اشىلماعان سىرى دا، جۇمباعى دا كول- كوسىر دەيدى. ەگەمەندىك العان ەندىگى عۇمىرىمىزدا ىرىسىمىزدى شاشپاي، بەرەكەمىزدى قاشىرماي، نەسىبەمىزدى وزىمىزگە بۇيىرتا گور، ءتاڭىرىم! اقىننىڭ جۇرەگىن سولق ەتكىزگەن گوي- گويىنىڭ تۇبىندە وسىنداي پەرزەنتتىك اقەدىل دۇعا جاتقانىنا سەنەسىڭ. ونىڭ قىڭىرلىعى – وتىرىك. ونىڭ جازبايتىنى – جالعان. ەسەنعالي ادەيى ءوسسىن دەپ – سىناپ، جاقسى دۇنيەلەر عانا جازسىن دەپ – سيرەك جاريالايتىنداي. كىم بىلەدى، ايتەۋىر ەسكى زاماننىڭ قامىرىقتى سازىن قۇلاعىڭا اكەلگەن وسىنداي دۇنيەلەردى وقىعان كەزدە، نەگە كوپ جازىلمايدى دەگەن «قاناعاتسىزدىق» شىعار بىزدىكى.

«امال دەگەن ايىڭىز.. .» وزگە زامانداستارىما باسقا، بالكىم، جاڭا ەسەنعالي بولىپ كورىنىپتى. ماعان ولاي سەزىلمەگەنىن ايتتىم. سەبەبى، اقىن شىعارماشىلىعىندا بۇرىنعىشا قازاقتىڭ قارا ولەڭىنىڭ، شىعىس شايىرلارىنىڭ ەستەتيكالىق قۋاتى، ماقامى ەسەدى. ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ ايتقىشتىعى دا، درامالىق كۇيدى ءبىر ولەڭگە سىيدىرىپ جىبەرەتىن قاسيەتى دە كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى. ماسەلەن، «توعىز قايىق» دەگەن ولەڭىن الىڭىز. بالىقشىلاردىڭ تاعدىرى تۋرالى جازىلعان شىعارما از با؟ نەبىر روماندار، اڭگىمەلەر جازىلدى. سوندا راۋشانوۆتىڭ جاڭالىعى نە دەرسىز؟ بۇل ءبىر شاعىن كارتينا. بالكىم، سۋرەتشى قالامى سالۋعا ءتيىس. رەپيننىڭ بۋرلاكتاردى سالعانى سەكىلدى نەگە ءبىر كارتينا ەسەنعالي ولەڭىمەن سالىنبايدى. ونداعى توعىز قايىقتىڭ اڭىزى بولەك، اقيقاتى باسقا. جانە شۇباتىپ ءتۇسىندىرىپ تۇرمايدى. بالىقشىلاردىڭ اۋىر تۇرمىستارى، مۇز ۇستىندەگى تاعدىرلارى قىل ۇستىندە تۇرعانداي ازاپ شەگەتىندەرى بار. ال ولەڭدى قازاقى تۇسىنىكپەن قورىتادى. بۇندايدا قازاق: «اجال عوي، ءبارىمىز باراتىن جەر» دەر ەدى.

كارى كاسپي. ءتۇن قانداي.

تەڭىز جاققا اسىعامىن، قاۋ ماڭداي،

تولقىن قۋعان توعىز قايىق بولدىرىپ،

جاعاعا كەپ مەنى كۇتىپ تۇرعانداي.

وسى ءبىر قاسيەتتەر ونىڭ ولەڭدەرىندە ءاۋ باستان بار. قازاق پوەزياسىنا جاڭاشا پوەتيكا اكەلگەن ءۇش اقىننىڭ ءبىرى رەتىندە ەرەكشە ايتىلاتىن اقىننىڭ ۇستازدارى – شىعىس شايىرلارى. ول وزبەك، پارسى پوەزياسىنىڭ بىلگىرى. بالكىم، ونىڭ ارعى ۇستازدارىن سول جاقتان ىزدەۋ كەرەك شىعار.

«امال دەگەن ايىڭىز.. .» – دۇنيەنى شارلاعان (الەم قالالارىنان كوز تاستايتىن جىرلارى) ، قازاقتىڭ جانىن دا، ءوزىنىڭ ىشكى سەزىمدەرىن دە ابدەن بىلگەن، زەرتتەگەن، كوپ نارسەگە كوزى جەتكەن ادامنىڭ كوزقاراسى. ەسەنعالي ولەڭدەرىنە فورما ىزدەپ، يا ەرەكشە ءسوز ىزدەپ تە اۋرە بولمايدى. تەك از سوزگە كوپ ماعىنا سىيدىرۋدى ويلايدى. ونىڭ پوەمانى دا كوپ جازا بەرمەيتىنى سوندىقتان بولار. ال ليريكاسى شە؟ ول دا ءبىر بولەكشە ءسان. اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ وقىرماندارى قىزىعا، قۇمارلانا ىزدەيتىن توتەنشە اجارلى، شۇرايلى بۇرىشى.

راۋشانوۆتان ماحاببات ليريكاسىن كوپ كەزدەستىرە قويماسسىز. بۇل جوق دەگەن دە ءسوز ەمەس. ەسەنتاي دەگەن وزەننىڭ بويىندا ەسەنتاي دەگەن جىگىت بولا ءجۇرىپ، جوعالتىپ العان عاشىعىن جىلدار وتكەندە قانداي سەزىمدەرمەن ەسكە العانىن وقىعاندا ادام تەك سەزىنىپ قانا قوياتىن قيماستىق بار. نازىك، ايتۋعا مۇلدە كەلمەيتىن سىردى اقىن ولەڭگە اينالدىرادى. «امال دەگەن ايىڭىز.. .» كىتاپ، كوزقاراس قانا ەمەس – سىرلاس سەرىك. بالكىم، اقىن جالعىزدىعىنىڭ – قاعازعا تۇسكەن بەينەسى، انىعى – اقىننىڭ ءوزى. بۇل ءبىر – تىلسىم مەتامارفوزا. امال دەگەن اي ەمەس – ەسەنعالي.

امال دەگەن ايىڭىز – جاڭبىرلى اي بۇل،

جاڭبىرلى اي بۇل – جىلاۋلى تاعدىرداي ءبىر.

مەن ريزا جىلاۋلى تاعدىرىما،

ءوتىپ جاتقان ءشولىمدى قاندىرماي ءبىر.. .

جاڭبىرلى ايداي، جىلاۋلى تاعدىرداي ءبىر كۇي، كوڭىلسىز ءحال كىتاپتا انىق سەزىلەدى. تاعدىرىنا ريزا اقىننىڭ بۇل كىتابىندا كوز جاسىن توككەن ولەڭى كوپ. بالكىم، جيناق اتى دا سوندىقتان جاڭبىرلى ايدىڭ اتىمەن شىعار. ونى مەن بىلمەيمىن. وزىنشە ايتقاندا، ونى ءبىر بىلسە – ەسەنعالي بىلەدى.

ەگەر ادەبيەتتى جاقسى كورەتىن، پوەزيانى ءسۇيىپ وقيتىن قاي وقىرماننان سۇراسا دا، ونىڭ سۇيىكتى اقىندارىنىڭ ءبىرى ەسەنعالي بولىپ شىعار ەدى. ەگەر قازىرگى كلاسسيكتەردىڭ قاتارىن اتا دەسەڭىز، وندا دا راۋشانوۆتىڭ تەگى جۇرەر ەدى.   بالكىم، بولاشاق قۇشاق جايا قارسى الاتىن اقىنداردىڭ تاپ ورتاسىندا ەساعاڭ بارا جاتار ەدى.

بايقايمىن بۇل جيناعىندا ءومىر تۋرالى دا ءجيى تولعانىپتى. كىمدى تولعاندىرمايتىن، كىمدى تولقىتپايتىن ارنا دەيسىڭ. پايعامبار جاسىنا تاياپ قالعان اقىننىڭ قالامى سۋىماسىن دەيسىڭ.

قۇلاعىما ءۇن كەلەدى، اقىرعى ءۇن.

جاڭبىر سىڭبەي كولكىپ جاتقان تاقىرمىن.

.. .قايتىپ كەلەم بەيىتتەن،

بالكىم، بارا جاتىرمىن

P. S.

شۋعا ما ەكەن، كەلىپ توقتادىق. پەررونعا شىقسام، ادەتتەگىدەي قالىڭ ايەل جولاۋشىلارعا ونى- مۇنىسىن ۇسىنىپ، جانتالاسىپ باعۋدا. حالىقارالىق ايەلدەر مەيرامىنىڭ وتكەنى كەشە عانا. ءبىر كەزدە اناداي جەردە زىلدەي قارا سومكەنى سۇيرەپ بارا جاتقان ورتا بويلى ايەل بالىق ساتىپ جۇرگەندەرگە قاراپ، كۇلىمسىرەي: «قىزدار، مەيرامدارىڭمەن!» دەدى «مەنىڭ جۇرەگىمدى سولق ەتكىزىپ» . سول كەزدە جولسەرىكتىڭ دە داۋسى شىققان. جۇرت جامىراي ۆاگونعا كىردى.

«اسىقتىم، مەن دە، مىنە، ەلدەن بولەك، شەشىلىپ قالاتىنداي پەردەم كەنەت» .. .

باعاشار تۇرسىنباي ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»