جۇماباي شاشتاي ۇلى. جاقسىنى اجىراتۋ


ۇستىمىزدەگى عاسىردىڭ باس شەنىندە جارىق كورگەن «قازاقتىڭ ءجۇز رومانى» اتتى انىقتاما كىتابىنىڭ ءالعىسوزى ءداۋ دە بولسا جالپى رەداكسياسىن باسقارعان اكادەميك رىمعالي نۇرعاليەۆقا تيەسىلى ەكەنىن ىشتەي ۇيعارىپ قويعان ەدىك. ويتكەنى بۇل جانر ۇدەرىسىنىڭ احۋالىن ءجىتى سەزىنۋدىڭ ارقاسىندا قورىتقان تۇسپال- تۇجىرىمدارى ناقپا- ناق تا نازىك.
الۋان- الۋان قۇبىلىسقا لايىق بەينەلەردى ەتەنە اشۋ ارقىلى ءومىر بولمىسىن تۇتاس قامتي العان ۇلت نازارىنىڭ ارشىن- اۋماعىن ءدال اڭعارتىپ وتكەندەي. كىرپياز تالعامدى ىنىلەردىڭ ءبىرى سول كەزدە: «جۇزدەگەن كورسەتكىش، وراسان كوپ سان، قازاق رومانىن شىنداپ ىرىكتەپ قاراساڭ ونعا جەتكىزۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوعادى» دەپ وكتەم ايتقان كەسىمى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوكەيدەن وشكەن ەمەس.

جيىرماسىنشى عاسىرداعى قازاقتىڭ ۇزدىك ون اڭگىمەسىن ءوز بەتىنشە انىقتاپ، جەكە كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعارعان قىتايداعى ادەبيەتشى قانداسىمىزدىڭ ارەكەتىنە نە دەپ ءۇن قاتۋ كەرەكتىگىن ويلانباپپىز دا. توتە جازۋ تاڭباسىن ايىرىپ وقي الماعان سوڭ وعان كىمدەردى تاڭداپ، قانداي ولشەمدى باسشىلىققا العانىنان مۇلدە حابارسىزبىز. اڭگىمەلەر مەن پوۆەستەردىڭ تاڭداۋلىلارىن شىعارۋ ءداستۇرى بىزدە كەزىندە نىق ورنىققانداي كورىنەتىن. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى پوۆەستەردەن توپتاستىرىلعان «بەلاسقان» ، اڭگىمەلەردەن تۇراتىن «جۇزدەسۋ» كىتاپتارى شىققاندا كادىمگىدەي ەلەڭ قاعىپ، ەلەۋلى جاڭالىقتاي قابىلداعانىمىز ەسىمىزدە. وسىناۋ ەكى كىتاپ شىن مانىندە ءقازىر جادىگەرگە اينالىپ ۇلگەرگەننەن ساۋ ەمەس.
جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ ءبىر شيرەگىن دوڭگەلەكتەۋگە تاياۋ قالعان كەزەڭ ۇستىندە قازاق جازۋشىلارىنىڭ قولتاڭباسىنا ەرىكسىز كوز جۇگىرتىپ، بۇگىنگىنىڭ كادەسىنە جارايتىنىن، جارامايتىنىن كەسىپ- ءپىشىپ ايتۋدىڭ قيىندىعىن جەلەۋ قىلۋدان استە تانعان ەمەسپىز. ۋاقىتتىڭ ىمىراسىز سىنىنا توتەپ بەرە الاتىن تاجىريبەگە جۇگىنۋ ارقىلى قاراعاندا وتكەننەن بۇگىنگە ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا دۇنيەلەر جەتكەنىنە امالسىز دەن قوياسىڭ. ءبىر كەزدەرى اقساقال مارتەبەسىن يەلەنىپ، ءتور ورنى تيەسىلى تۇلعالار مۇراسىنا ورالعان سايىن ءوز ۋاعىنىڭ تالاپ ۇدەسىنىڭ بوياۋى بۇزىلماعان قالپى ساقتالعانىنا تاپ بولاسىڭ. ءوز ىسىنە قاتتى بەرىلگەن بەينەلەردىڭ ادالدىعى اينىتادى دەپ ەكىۇشتى كەتپەسەك تە، كوركەمدىك تالداۋ ۇستەمدىك الماعان جەردە قولدان جاساۋدىڭ قالىپ ۇلگىسىنىڭ بارىن اڭعاراسىڭ. تىرىسىندە زور تۇتىپ كەلىپ، ارۋاققا اينالعان بەتتە قور تۇتۋدىڭ مىڭ- سان مىسالىنان اياق الىپ جۇرە المايتىن جاعدايعا كەزىگەتىنىڭ حاق. كەمشىلىگى كورىنە تۇرا ماقتاۋدىڭ كەسىرى شىعارمانىڭ ءوربۋ جەلىسىندەگى ءتىن ارقاۋىنىڭ سەلكەۋلىگىن ەسكەرتپەستەن جاۋىردى جابا توقۋدىڭ كەسەلىنە ۇرىندىرىپ تىنعان. قاراقىلدى قاق جاراتىن ادىلەت سەزىمىنىڭ مادەنيەتىنەن جۇرداي ايىرىلعان بۇگىنگى قالپىمىز پىساقاي پەندەلەر ىرقىنىڭ قۇيىن ەكپىنىنە توتەپ بەرە الماستان تۇبىرىمەن جۇلىنىپ اكەتىلىپ جاتقان تومارلاردى ەسكە سالادى. ىزدەنىستەگى ومىرلىك ماتەريال ياعني شيكىزات كوركەمدىك شىندىققا اينالۋ ۇدەرىسىنىڭ قيسىن ورايىن تابۋ قيعىلىعىندا كۇللى دۇنيە مويىنداعان تۋىندىلار جاراتىلىمىنىڭ جاراسىم تاپقان ۇلگىلەرىنە ءۇڭىلۋ ارقىلى كوز جەتكىزە تۇسەتىنىمىز انىق. شىعارماشىلىق لابوراتوريا اتالاتىن مۇنداي بارلاۋ بىزدە جوق دەسەك – اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتكەنمەن بىردەي. م. اۋەزوۆ جيناعان ماتەريالدارىنىڭ ءبىر بولىگىن عانا «اباي جولى» ەپوپەياسىنا ىرىكتەپ ەنگىزگەنىنەن قۇلاقدارمىز. بۇل ۇستانىمنىڭ ەڭ اۋەلگى ارتىقشىلىعى شىعارمانىڭ ومىرلىك شىندىق كەرنەۋىنىڭ جوعارىلىعىندا. بۇل كادىمگى ماگنيت ءورىسى سەكىلدى شەتىنە جاقىنداساڭ ءبىتتى وزىنە قاراي تارتىپ اكەتەدى. وسىناۋ ەرەكشەلىكتەردىڭ تۇپكى سىرىنا ءۇڭىلىپ، قۇپياسىن اقتارۋ جۇمىرباستى پەندەلەردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتىن بولەكشە دۇنيە. ماسكەۋلىك جازۋشى الەكسين بە ەكەن، الماتىداعى مىنبەدەن سويلەگەن كەزدە قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ قىستاۋدان جايلاۋعا قاراي قوي ايداپ كەلە جاتقان شوپانداردىڭ اراسىنان مىندەتتى تۇردە بالا كەيىپكەر كەزىگەتىنىنە توقتالىپ ءوتىپ ەدى. ءمىن عىپ تاققان وسى عادەت قازاق ۇلتىنىڭ كوشپەندى داستۇرمەن قوشتاسۋىنىڭ قيىنعا سوققانىن كورسەتەتىن جاعدايات. باسقالار مۇنى قايدان بىلە قويسىن. قويشى تاعدىرى قازاق ويىنىڭ ورىسشا وراممەن ايتقاندا ورتالىق تاقىرىبى. بوراندا اداسقان وتار يەسىمەن ىققان بويى ءبىر قياننان شىققاننان گورى ورالحان بوكەيدىڭ «قۇم مىنەزى» حيكاياتىندا قاتارداعى قويشىنىڭ ءوز ۋاعىنىڭ ەليتاسىنا ۇمتىلعان ارەكەتى قازاق كوركەم ويىنىڭ جاڭاشا بەينەسى. ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرە الاتىن كوركەمدىك ولشەمنىڭ شىمىر شەشىمىنە قايتىپ ورالعان كەزدە باستاپقى ءسۇيسىنىس ءىزىم- عايىم جوعالعانىنا ءوز- وزىڭنەن ابدىراپ تاڭىرقايتىنىڭ بار. قايتىپ وقۋعا بەتتەتكىزبەيتىن سەبەپتەردىڭ بۇل ءبىر پاراسى عانا. عالىمداردىڭ سويىنان سانالاتىن تاعى ءوزىنىڭ جازۋشىلىعى ءتاپ- ءتاۋىر بەكەن ىبىرايىم سوڭعى كەزدە دۇنيەگە كەڭىنەن ءمالىم تۋىندىلاردى قايتىپ وقىپ شىققانداعى اسەرىمەن بولىسۋگە ۇيىرسەكتەنىپ ءجۇر. قانشا دەگەنمەن عالىم دەگەن اتى بار، قولتاڭبا يەلەرىنىڭ كوركەم تالداۋىنداعى شەبەرلىكتەرىن تاپ باسىپ تانىپ تۇرىپ، كەي ساتتەردىڭ داليا جايىلىپ كەتكەن سەبەبىن ءوز ۋاقىتىنىڭ تالابىنان شىعا الماعاننىڭ سالدارىنا جاتقىزادى. اتاعىنان ات ۇركەتىندەي ارۋاقتاردىڭ نازاسىنان قورىقپاستان كورىنە تۇر- اۋ كەمشىلىككە ۇيعارعان مۇندايدى ءبىر جىل بۇرىن دۇنيەدەن وتكەن ادەبيەتشى رافات ءابدىعۇلوۆ كەسەك شىعارمالاردىڭ ءون بويىنان كەزدەسەتىن ارتىق- اۋىس بايانداۋلاردى ەسەپكە الۋدى سۋقانى سۇيمەيتىن.

قالاي بولعان كۇندە دە كلاسسيكا وكىلدەرىنىڭ كەز كەلگەنىن وقىپ شىعىپ، وزىڭمەن- ءوزىڭ وڭاشا وتىرعان كەزدە جامان ويلاردان ارىلىپ، اينالا توڭىرەگىڭە مەيىرىمىڭ وياناتىن قىزىق قۇبىلىستى باستان وتكەرەتىنىڭ بار. جازىلۋ دەڭگەيى ءارقيلى دۇنيەلەردەن كوركەمدىك ىزدەۋدەن بۇرىن فيلوسوفيالىق ءتۇيىن تاۋىپ الا سالىپ، جالعانعا جاريا قىلاتىنداردىڭ ارەكەت قىلىعى سىيىمسىزداۋ كورىنەتىنىن نەسىنە جاسىرامىز. كەيدە اۋليە دارەجەسىندە سانالاتىن جازۋشىنىڭ ايتقان ساۋەگەيلىگى مەن جاساعان بايلامىنا سەنەر- سەنبەسىڭدى بىلمەي داعداراتىنىڭ بار. تۋرگەنيەۆتىڭ جازۋشىلىق عۇمىرى سەگىز- اق جىلعا سوزىلىپ، ءارى قاراي ەشكىم وقىمايدى دەگەن چەحوۆ بولجامى شىندىققا جاناسپاق تۇگىلى «اكەلەر مەن بالالار» تۇجىرىمىنا ادامزات بالاسى ءالسىن- ءالى ورالىپ جاتقان جوق پا. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ كوڭىل حوشى سوققان ۋاقىتتا اڭگىمە دۇكەنىن باياۋ اعىتا باستايتىن ادەتى ەكەن. بوزعىلت اجارىنا قىزعىلت رەڭ بولىمسىز ارالاسىپ، قوڭىر سارىندى داۋىس اۋەنى ءۇي ءىشىن تارسىنعانداي كەرنەپ بارا جاتتى. «قان مەن تەردىڭ» ءبىرىنشى كىتابىن تۋعان جەرىمدە جازىپ ءبىتىرىپ، الماتىعا ورالعان بەتىمىز سول ەدى، ەسىك قوڭىراۋى شىرىل قاققانى. تاحاۋي احتانوۆ پەن زەينوللا قابدولوۆ ەكەۋى امانداسپاق مەزىرەتىن جاساماققا كىرىپ كەلە جاتتى. انانى- مىنانى اڭگىمە قىلىپ وتىرىپ، زەكەڭ كەنەت: «جازعانىڭدى وقىساڭشى، تىڭداپ كورەلىك تە» دەگەنى. ىزدەگەنگە سۇراعان، قارايمىن با، وقۋعا كىرىسكەندە ەكەۋى بىرنەشە ساعات بويى تاپجىلماعان كۇيى وتىردى. اقىرىندا زەكەڭ ءالسىن- ءالى تامسانىپ، قوشتاسىپ سىرتقا شىققانعا دەيىن رازىلىق كەيپىن رياسىز بايقاتىپ باقتى. كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭگىسىن ەسىك قوڭىراۋى تاعى دا شىرىلدادى. قاراساق – تاحاۋي. جايعاسقان بەتتە: «كەشە ۇندەمەي كەتكەنىمە رەنجىپ قالعان جوقسىڭ با، سول قالەندى، سول سۋدىر احمەتتى، سول ەلاماندى بالا جاسىمنان مەن دە ەستىگەن جوق پا ەدىم. ەشتەڭە دەمەي كەتكەنىمنىڭ سەبەبى سول» دەپ اقتالعانداي بولىپتى.

ەل ىشىندە كوركەم بەينەگە وزىنەن- ءوزى سۇرانىپ تۇرعان قايران قور بولىپ، ۇمىتقا اينالعان اڭگىمە دەمەسكە شاراڭ قايسى. سولاردى قۇنتتاپ كادەگە جاراتقان ەردىڭ ءىسىن ايتۋ پارىز ەكەن بىلە- بىلگەن كىسىگە. بىردە- ءبىر ءتىرى بەينە شىعارا الماستان جازۋشى اتانىپ جۇرگەن اعايىندار ارامىزدا قانشاما. قامشىنىڭ سابىنداي قىپ- قىسقا عۇمىردا تاپ وسىنداي سوزدەرگە ءقازىر اتتاپ باسىپ بارعىڭ كەلمەيدى. جاس ۇلعايا باستاعاننان بولەك – ونە بويى قۇتىڭدى قاشىرىپ، كوكەيىڭدى كيىپ- جارا بەرەتىن وي باياعى كەڭي ءتۇسۋ كەرەكتىگىنىڭ كەبى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە تاقاعاندا سول جازۋشىمىن دەپ جۇرگەندەردىڭ تولستويدان قايسىسى اۋليە. ولەر شاعىنىڭ قارساڭىندا قولىنا تۇسكەن ءبىر كىتاپتى وقي جونەلىپ، مىناۋ ءتاۋىر جازىلعان دۇنيە ەكەن دەپ قاراسا – ءوزىنىڭ «اننا كارەنينا» رومانى بولىپ شىعىپتى.

دۇنيەدە جاقسىنى اجىراتۋدان وتكەن قيىن نارسە جوق پا دەيسىڭ.

جۇماباي شاشتاي ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»