جانسايا جارىلعاپوۆ. ءداۋىر تىنىسىن سەزگەن قالام – شەبەر


كلاسسيك دەگەنىمىز كىم؟ ادەبيەتكە قاتىستى ايتاتىن بولساق ول – بىرىنشىدەن ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ اسا قاتتى وركەندەگەن بەلگىلى ءبىر داۋىرىندەگى قالامگەرلەردىڭ تۇتاس قاۋىمى. مىسالى، گرەكيانىڭ ب. د. د. V عاسىرى، ءريمنىڭ ب. د. د. ءى عاسىرى، قىتايدىڭ Ⅷعاسىرى، فرانتسيانىڭ Ⅹⅶ عاسىرى، رەسەيدىڭ ⅩⅨعاسىرى كەزەڭىندەگى كوركەم ويدىڭ بۋىرقانا دامۋىنا ۇلەس قوسقان جازۋشىلار شوعىرىن اتاۋعا بولادى. (بۇعان كەزىندە گ. گاچيەۆ «ادەبيەتتىڭ جەدەل دامۋى» دەگەن اتاۋ بەرگەن) ، ەكىنشىدەن، تەك ءبىر ۇلتتىڭ عانا ەمەس، الەمدىك ادەبيەتتىڭ جەتىستىگىنە اينالعان ءىرى جازۋشى.
ال كلاسسيكا دەگەنىمىز نە؟  كلاسسيكالىق شىعارما بىرنەشە ۇرپاق بۇرىن تۋسا دا ۋاقىت تەزىنە شىداپ بەرگەن، داۋىرلەر مەن تاريحي كەزەڭدەر وزگەرىسىنە قاراماستان كوركەمدىك ماڭىزىن جوعالتپاعان، ودان بەرگى مۇلدە باسقا قوعامدىق جاعدايلار مەن احۋالدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردى دا قىزىقتىراتىن دۇنيەلەر. مەنىڭشە، كلاسسيكالىق تۋىندى «ۋاقىتتان تىس» ومىرگە كەلەدى. ۋاقىت پەن كەڭىستىك كاتەگورياسىنان الىپ قاراساق، ونداي تۋىندىلاردا ءومىر سۇرەتىن كەڭىستىك بار دا، ۋاقىت – شارتتى.

قانداي دا ءبىر حالىقتىڭ ادەبيەتى بولماسىن، ءوزىنىڭ تاريحي دامۋ جولىندا ۇلتتىق ونەردىڭ تابىسى رەتىندە باعالاناتىن، ادامزات قاۋىمىنىڭ اسا سالماقتى كوركەم قۇندىلىعى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن ۇلگىلەرىن مەجە تۇتادى، ولاردى تۋدىرۋشى تۇلعالارعا قاراپ بوي تۇزەيدى. ىلگەرى ۋاقىتتا دۇنيەگە كەلگەن سول شىعارمالار بويىنداعى وزىق داستۇرلەردى كەيىنگىلەر يگەرە وتىرىپ، ءوز كەزەڭىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە باعىندىرا ءارى قاراي ورىستەتەدى. ادەبيەت ۇردىسىندەگى مۇنداي ىزدەنىس بەلگىلەردى ءداستۇر جانە جاڭاشىلدىق  تۇرعىسىنان باعامداپ جاتامىز.

ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق ءوزىنىڭ كەڭ فيلوسوفيالىق تۇسىنىگىندە دامۋ دەپ اتالاتىن پروتسەستىڭ، جالپى قوزعالىستىڭ، وزگەرىستىڭ نەگىزگى تەتىگى ەكەندىگى شىندىق. تابيعات، قوعام، ادام، بارلىق تىرشىلىك اتاۋلى ۇنەمى وزگەرىستە بولادى دەسەك، سول قۇبىلىستاردىڭ بارلىعى دا ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق زاڭدىلىقتارىنىڭ جەمىسى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بۇل ۇعىمدار وزگەرۋ مەن ديالەكتيكالىق دامۋدىڭ گارمونياسىن ساقتايدى.

كلاسسيكا ءسوزىن قازىرگى ادەبي ۇردىسكە ارالاسىپ جۇرگەندەرگە قاراتا ايتپايمىز. زامانداس قالامگەرلەرگە «ۇلى» ، «تەڭدەسسىز» دەگەن ەپيتەتتەردى قولدانبايتانىمىز راس قوي. كەزىندە دە دە سولاي بولعان. كلاسسيكالىق ادەبيەت جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار مەن مادەني ۇستىندارعا نەگىزدەلەدى. گەگەلدىڭ نەگىزدەۋى بويىنشا «ۇجىمدىق ماقساتتار مەن قۇندىلىقتار جەكە تۇلعانىڭ ماقساتتارى مەن قۇندىلىقتارىمەن تەڭ دارەجەدە بولاتىن قوعامدىق جاعداي مادەنيەت تاريحىندا كلاسسيكالىق دەپ اتالادى» . ياعني ونەر تۋىندىسى قوعامنىڭ بارلىق قاباتتارىن قاناعاتتاندىرعاندا عانا كلاسسيكاعا اينالادى. ال ءبىزدىڭ كلاسسيكالىق دەپ اتالاتىن تۋىندىلارعا قايتا اينالىپ سوعا بەرەتىنىمىز، ءقازىر ءجۇرىپ جاتقان ۇردىستەردى تولىق قورىتىپ ۇلگەرمەيتىنىمىزدەن دە بولۋ كەرەك. ءقازىر جازىپ جۇرگەن جاستاردىڭ شىعارمالارىنىڭ ءقايسىبىرى ەرتەڭ كلاسسيكاعا اينالماسىنا كىم كەپىل.
Ⅹⅺعاسىر ادامىن وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىنعى ادامداردىڭ پسيحولوگياسىمەن، ومىرلىك كوزقاراستارىمەن سالىستىرا قاراعاندا بىردەي دەڭگەيدە نەمەسە شامالاس دەسەك قاتەلەسكەن بولار ەدىك. بۇل كەزەڭدەگى  ادامداردىڭ دۇنيەتانىمىن، رۋحاني دەڭگەيىن ەكى- ءۇش ونجىلدىقتار بۇرىنعى ولشەمدەرمەن باعالاۋعا كەلمەيدى. كلاسسيكاعا دا قارىم- قاتىناس وزگەردى. كەڭەس كەزىندە الەمدىك كلاسسيكادان حاباردار بولۋ مادەنيەتتىلىكتىڭ ءبىر بەلگىسى بولىپ ەسەپتەلەتىن. ول ءجاسوسپىرىم كەزدەن ناسيحاتتالاتىن. ءقازىر پراگماتيكتەردىڭ جاڭا ۇرپاعى قالىپتاستى. قازىرگى جاستارعا كلاسسيكانى وقىتۋ قيىن. بۇل كوپشىلىك جاپپاي ايتىپ جۇرگەن كىتاپتىڭ  وقىلمايتىندىعىندا دا ەمەس. ءقازىر كىتاپ دۇكەنىنە باس سۇقساڭىز دا وندا جاستاردى كورمەيسىز دەگەن بوس ءسوز. ولار بار. كوپشىلىگىنىڭ ىزدەپ جۇرگەنى شەتەلدىك تۋىندىلار. كىلتيپاندى قازىرگى جاستارعا وقيتىن ءماتىن جازىپ بەرە الماي جاتقانىمىزدان دا كورۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ۋرباندالۋ ۇدەرىسىنىڭ قارقىن الۋى ناتيجەسىندە اۋىلدان تامىر- تەگى اجىراعان تۇتاس ءبىر ۇرپاق قالىپتاستى. ۇلتتىق كلاسسيكانىڭ دەنى دالا ستيحياسىنا، قىرداعى تىرشىلىكتىڭ تىنىسىمەن ساباقتاسىپ جاتىر. ونى نوستالگيالىق كوڭىل- كۇيدەن ءالى اجىراماعان الدىڭعى جانە ورتا بۋىن وقيدى. ال بۇگىنگى قالا قازاعىنىڭ ىشىندە نە بولىپ جاتىر، ونىڭ دۇنيەتانىمدىق- پسيحولوگيالىق قىرلارىندا نەندەي وزگەرىستەر بار؟ جازۋشىلار اۋىل ادامدارىنىڭ پسيحولوگياسىن زەرتتەي وتىرىپ، تەحنوكراتتىق ءداۋىردىڭ اسا زور ىقپالىندا قالعان قالا ءومىرىنىڭ دە ۇڭعىل- شۇڭعىلىنا بويلاۋ كەرەك.

قىسقا ۋاقىتتا بولعان وراسان زور وزگەرىستەر ادامنىڭ تابيعي بولمىسىنا اسەر ەتپەي قالمادى. زىمىران ءداۋىردىڭ اكەلىپ جاتقان وزگەرىستەرى، اسا جىلدامدىقپەن دامىپ كەلە جاتقان تەحنولوگيا ادام ءومىرىنىڭ پراكتيكالىق جۇمىسىن جەڭىلدەتۋگە، ماتەريالدىق يگىلىكتەردى كوبەيتۋگە، ادامنىڭ كومفورتتىق تۇرمىسىن جاساۋعا، الەم، تابيعات قۇبىلىستارىن تانىپ- بىلۋگە باعىتتالعانىمەن، ءتۇرلى پارادوكستاردى دا تۋدىردى. وسى تۇستا ورالحاننىڭ «جەتىم بوتا» پوۆەسىندەگى مىنا سوزدەر ەسكە تۇسەدى: ء«بىز اسقان اقىلدى ءداۋىردى باستان كەشىرۋدەمىز، سوندىقتان دا الەمنىڭ اقىلگويسىگەن بەتىنە قاراعىم كەلمەيدى، جەك كورگەندىكتەن بە، استە ولاي ويلاماڭىز، تىم- تىم سۇڭعىلا دا ساق تىرلىكتەن شالدىققانىم شىعار. مەن ەرتەرەك تۋىلعانىمدى سەزە باستادىم. ال اقبوتا وتە كەش جاراتىلعان. ول XVIII عاسىرعا لايىق ادام.. . وسىدان بارىپ، قازىرگى داۋىرگە لايىق كەلمەيتىن بۇكىل ورگانيزمى ۋلانعان، دەمەك بيوسفەرانى تەحنوسفەرا جەڭگەن. ول بەتونعا ەككەن گۇل سەكىلدى مۇنايدىڭ ىشىنە قويا بەرگەن بالىق سەكىلدى» . مىنە، وسى شەكسىز وسكەن جىلدامدىق ادەبيەتتەن دە سەرگەك بولۋدى تالاپ ەتەدى. جازۋشىلاردىڭ ءداۋىر تىنىسىن سەزە ءبىلۋى دەپ وسىنداي ومىرلىك وزگەرىستەردى، سودان تۋعان قايشىلىقتاردى ءجىتى بايقاي الۋىنا بايلانىستى.

جانسايا جارىلعاپوۆ،
ادەبيەتتانۋشى