باقتىگۇل ماحانبەتوۆا: ءقازىر ادەبي اگەنتتەردىڭ زامانى


ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن شەتەلدە ناسيحاتتاۋشى، قازاقستانداعى تۇڭعىش «Bestseller» ادەبي اگەنتتىگىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى باقتىگۇل ماحانبەتوۆامەن قازىرگى ادەبيەتىمىز توڭىرەگىندە اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
–   باقتىگۇل حانىم، قازاق ادەبيەتىن باسقا ەلگە تانىستىرۋ شاراسى قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟

– قازاق قالامگەرلەرىن الەم جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋ ماقساتىندا ءارى ادەبي اگەنت رەتىندە بىلتىر قازان ايىندا العاشقى قادامدى بريتاندىق ارىپتەستەر تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، شەكسپير ەلىنە ساپار شەگۋدەن باستادىق. قازاقستانداعى ءبىرىنشى «Bestsellerkz» ادەبي اگەنتتىگىنىڭ ۇسىنۋىمەن، ەۋرازيالىق شىعارماشىلىق گيلدياسى كىتاپتارى سەرياسى بويىنشا ەۋروپا قازاقتارىنا شاشۋ رەتىندە اپارعان 5 اۆتوردىڭ ءتول تۋىندىسى «Hertforshire Press» باسپاسىنان جارىق كوردى. ءسويتىپ شەكسپيردىڭ وتانىندا وسى دۇنيەلەردىڭ تانىستىرىلىمىن وتكىزدىك. اتاپ ايتساق، قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقيىق اقىنى تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ «كوك تۇرىك – كوك ءبورى» تۋىندىسى – 70 جىلدارداعى قادىر مىرزا ءالى اعامىزدىڭ اۋدارماسىنان كەيىنگى ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن تۇشىمدى دۇنيەلەردىڭ ءبىرى. بەلگىلى جازۋشى قۋانىش جيەنبايدىڭ «تاعدىر» تۋىندىسىنداعى «جۇمىرتقانىڭ سارى ۋىزى» اتتى اڭگىمەسى مۇگەدەك قىزدىڭ ومىرگە قۇلشىنىسىن قامتىسا، «اپتانىڭ اقىرعى كۇندەرى» اڭگىمەسى جەتىم بالانىڭ جانىنا ۇڭىلۋىمەن ويعا جەتەلەيدى، ال «ءتۇن ورتاسىنداعى توسىن اۋەن» ساز ونەرى قونعان، ەرەكشە دارىن يەسىنىڭ قوعام قايشىلىقتارىنا قارسىلىعىن ادەمى جەتكىزەدى. سىرشىل اقىن نازىكەن الپامىس قىزىنىڭ «قياجول عۇمىر» جىر جيناعىنا ەنگەن  ولەڭدەرىمەن وقىرماندى قۋانتتىق. جازۋشى ساۋلە دوسجاننىڭ «ساعىنىش» تۋىندىسى جىراقتا ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بولعان قانداستىڭ جان كۇيزەلىسىن «قاشقىننىڭ زارى» اڭگىمەسى ارقىلى جەتكىزسە،   «اقبۇلاقتىڭ اداسقاعى» حيكاياتى تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسىپ اداسقان، وكىنىشتە عۇمىر كەشكەن عاشىقتاردى تابىستىرادى.

اقىن گۇلزادا نيەتقاليەۆا «جۇرەكتەگى يمان گۇلى» تۋىندىسىندا «اللاجار» پوەماسى ارقىلى اللانىڭ كوركەم 99 ەسىمىن جىرعا قوسىپ، دومالاق اناعا ارناۋىن جانە داڭقتى كلەوپاترانى جىرعا قوسقان ولەڭ جولدارىن وقىرمانعا سىيلادى.

– لوندوندا جاڭا كىتاپتاردىڭ تانىستىرىلىمى قالاي وتكىزىلەدى ەكەن؟

– مۇندا جارىق كورگەن بىردە- ءبىر تىڭ تۋىندى كوپشىلىك نازارىنان تىس قالمايدى. ويتكەنى وقىلىم وتە جوعارى. سوعان قاراپ، شەكسپير ەلى جۇرتشىلىعىنا سۇيسىنەسىز. دەمەك، ناسيحات جۇمىستارى دۇرىس جولعا قويىلعان دەۋگە تولىق نەگىز بار.. . قۇرامىندا قۋانىش جيەنباي، نازىكەن الپامىس قىزى، گۇلزادا نيەتقاليەۆا بار، ءوزىم باسقارىپ بارعان توپقا 11 جاسار ارداقتىم، اتىراۋلىق جۋرناليست، اۋدارماشى گۇلجان ەلەشيەۆا قوسىلىپ، لوندونداعى ادەبيەت كۇندەرىن بىرگە وتكىزدىك. تەمىرحان مەدەتبەك پەن ساۋلە دوسجاننىڭ جاڭا كىتاپتارىن جۇرتشىلىققا تانىستىردىق. باسقا مەملەكەتتەردەن كەلگەن قالامگەرلەرمەن تانىسىپ، شىعارماشىلىق بايلانىس ورناتتىق.

– اگەنتتىك ارقىلى شىعارمالارى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان قالامگەرلەر كوپ پە؟

– لوندون ساپارىنان بۇرىن قازاقستان ەلشىلىگىنە الدىن الا وسى جوباعا وراي ءوتىنىش حات جولدادىم. سونىڭ ناتيجەسىندە، قازاقستاننىڭ ۇلىبريتانياداعى ەلشىسى ەرلان ىدىرىسوۆ مىرزانىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. ديپلوماتپەن اراداعى ديالوگىمىز قازاق ادەبيەتىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى جايىندا ءوربىدى. قوردالانعان تۇيتكىلدەردىڭ وڭتايلى شەشىمدەرى تۋرالى ورتاعا وي تاستالىپ، اسىرەسە ونىڭ ىشىندە اۋدارماعا قاتىستى ۇسىنىسىمىزدى جەتكىزدىك. قازاق تىلىنەن تىكەلەي اعىلشىنشاعا اۋدارۋ يدەياسى كوتەرىلدى. جانە دە الداعى ۋاقىتتا اۋدارىلۋى قاجەت شىعارمالار ءتىزىمى كورسەتىلدى. ساپالى اۋدارما تەك بريتاندىق رەداكتورلاردىڭ اتسالىسۋى ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن ەسكەرسەك، دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەت بايقاۋلارىندا كوبىنە اعىلشىن تىلىندەگى شىعارمالاردىڭ ۇلكەن مانگە يە ەكەندىگىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.

– قازاق قالامگەرلەرىنىڭ قانداي جەتىستىكتەرىن بولە- جارىپ ايتار ەدىڭىز؟

– اشىق ەۋرازيالىق ادەبيەت بايقاۋىنىڭ التىنشى جىلى، ياعني بىلتىر 38 مەملەكەتتەن قاتىسقان 4 اتالىم بويىنشا 1500 ۇمىتكەر اراسىندا مەن ۇسىنعان 16 شىعارماشىلىق يەسىنەن 10 اۆتور shortlist تىزىمىنە ەنىپ، فينالعا كوتەرىلىپ، لاۋرەات اتاندى. بايقاۋدىڭ جۇلدەگەرلەرىن انىقتاۋ قاراشانىڭ 17-20 ارالىعىندا ستوكگولمدە ءوتتى.

«پروزا» اتالىمى بويىنشا تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆتىڭ «پەرىشتەلەردىڭ ءولىمى» رومانى، قۋاندىق تۇمەنبايدىڭ «پەرىشتە» ، «ق ۇلىپاشار» ، «مۇنار كۇن» ، «الماتىدا بولعان اڭىز» ، «مىلقاۋ ەتىكشى» اڭگىمەلەرى مەن الىبەك اسقاروۆتىڭ «ودناجدى وسەنيۋ، دالەكو ۆ گوراح» رومانى، سونداي- اق ساۋلە دوسجاننىڭ «وگەي جۇرەك» رومانى، بالالار ادەبيەتىنەن كەڭەس دۇيسەننىڭ «جارعاقباس، قىلكەڭىردەك، شيبۇتتىڭ باستان كەشكەن تاڭعاجايىپ وقيعالارى» حيكاياتى، «پوەزيا» اتالىمى بويىنشا سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ «ابىلناما» پوەماسى، عالىم جايلىبايدىڭ «قارا ورامال» پوەماسى مەن نازىكەن الپامىس قىزىنىڭ «كۇن استىنداعى مۇزبالاق» ، «كۇرەڭ شەتەن» جانە ت. ب. جىرلارى ەلەنىپ، لاۋرەات اتاندى.

– بۇل شارادا قازىرگى ادەبيەتتىڭ قانداي ماڭىزدى تۇستارى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى؟

– شىعارمانى ءتۇپنۇسقادان تىكەلەي اۋدارۋدىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن بريتاندىق رەداكتور- اۋدارماشىلار باسا ايتتى. بريتاندىق دراماتۋرگياعا جاڭالىق قوسۋ قاجەتتىگى تۋىنداعانىن ەسكەرتىپ، ويىن بولىسكەن دەۆيد پەرري مىرزا ەۋرازيالىق پەسالاردىڭ وزىق قويىلىمدارىن الەمگە تانىستىرۋ ماقساتىندا تەاتر فەستيۆالدارىن بىرلەسىپ وتكىزۋگە بايلانىستى ءوز ۇسىنىسىن جەتكىزدى.

– شەتەلدە ادەبي اگەنتتىڭ كومەگىنە سۇرانىس كوپ پە؟

– مۇنىڭ نە ەكەنىن ءالى دە جىعا تاني الماي جۇرگەندەر تابىلادى. سوعان قاراماستان، ۋاقىت ءتىلى توقتاپ قالمايدى. العا قاراي جىلجي بەرۋگە ءتيىسسىڭ. ستوكگولمدە شەتەلدىك قالامگەرلەر اراسىنان ماعان ادەبي اگەنت بولۋىمدى سۇراپ، ءوتىنىش بىلدىرگەندەر بولدى. ولاردىڭ الداعى تاڭدارعا كوبىرەك يەك ارتاتىن وپتيميستىگى ايرىقشا ۇنادى. بىزگە دە وسىنداي وزىق داستۇرلەردەن ۇلگى الۋ كەرەك.

اڭگىمەلەسكەن  قاراشاش توقسانباي،

«ەگەمەن قازاقستان»