بىرلىك پەن تىرلىك


«.. .بىرلىك قانداي ەلدە بولادى، قايتسە تاتۋ بولادى – بىلمەيدى. قازاق ويلايدى: بىرلىك ات ورتاق، اس ورتاق، كيىم ورتاق، داۋلەت ورتاق بولسا ەكەن دەيدى. ولاي بولعاندا، بايلىقتان نە پايدا، كەدەيلىكتەن نە زالال؟ .. وسى ما بىرلىك؟ جوق، بىرلىك – اقىلعا بىرلىك، مالعا بىرلىك ەمەس. مالىڭدى بەرىپ وتىرساڭ، اتاسى باسقا، ءدىنى باسقا، كۇنى باسقالار دا جالدانىپ بىرلىك قىلادى. بىرلىك مالعا ساتىلسا، انتۇرعاندىقتىڭ باسى وسى. اعايىن الماي بىرلىك قىلسا كەرەك.. .» . بۇل – ابايدىڭ ءسوزى.
مىنە، دانىشپاننىڭ ايتقان وسى بىرلىگى قازاققا ءدال ءقازىر كەرەك بولىپ تۇرعانداي. سەبەبى دۇنيە دۇربەلەڭگە تولى. الىپتار مەن مىقتىمىن با، الدە سەن بەلدىسىڭ بە دەپ الاكوز. وسى ءبىر الاكوزدىك تالاي جۇرتتىڭ وبالىنا قالىپ، شىعىنعا ۇشىراتىپ، جۇدىرىعىن شىعارىپ جاتىر. مۇنداي كەزدە قازاق بىرىنە ءبىرى قاباق ءتۇيىپ ەمەس، جادىراپ قاراسا ەكەن.
ءبىزدىڭ بۇل سوزىمىزگە كەيبىر اعايىندار نە ايتىپ وتىرسىڭ، وسپادارلىققا بارىپ، بىلايعى، ياعني قاراپايىم جۇرتتىڭ جۇيكەسىن جۇقارتىپ جەمقورلىققا، جەڭ ۇشىنان جالعاسۋعا، جەپقاشارعا، ۇلت داۋلەتىن تارىداي شاشىپ، الشاڭداي باسىپ، ەلدى ەمەس، ءوز قامىن ويلايتىندارعا ايتساڭشى دەر. وعان دا مۇنىڭ تەرىس دەي المايسىڭ. ءتۇزۋ كەلە جاتىپ، التىندى كورگەنگە دەيىنگى پەرىشتە قالپىن اياقاستىنان پەندەگە، ءتىپتى بەيشارا حالگە ءتۇسىرىپ، اۋعا ۇرىنعان بالىقتاي، توردا تۋلاعاندار ازايماي تۇر. بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءىلىنىپ، ءبۇلىنىپ جاتقانداردى كورگەندە، بۇرىن بۇيرەك بۇلك ەتكەندەي بولۋشى ەدى. ەندى بۇيرەكتى قويىپ، بۇكىل بولمىسىڭ، جان- دۇنيەڭ تىتىرەيتىندى شىعاردى. ولاردىڭ اراسىندا تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ ابىرويىن اسىرادى، داۋلەتىن ارتتىرادى، ساۋلەتىن كەلتىرەدى، دەگەن ازاماتتاردىڭ قىلاڭ بەرەتىنى وكىنىشتى- اق. بۇل كىمدى دە بولسا ويلاندىرماي قويمايدى. سودان دا شىعار، مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇقىق سالاسىنا تاباندى رەفورمالار جاساۋدى تاپسىرىپ، ونىڭ العاشقى قادامى جاسالىپ جاتقانى. ەندى بوسبەلبەۋ تارتىلىپ، بوس ءجۇرىس ازايىپ، قاقشىپ كەتۋگە بەيىم قىرعي قىلىق تۇسالىپ، ەلدىك ىسكە زيان كەلتىرەتىندەر تىيىلار. قازاق قوعامىنداعى اتتەگەنايلاردىڭ ىنىنە سۋ قۇيىلىپ، حالىقتىڭ سەنىمى نىعايىپ، كۇدىگىن ءۇمىت جەڭەر. بەرەكە بىرلىك، جۇيەلى تىرلىك سالتانات قۇرار، جات قىلىق ساعىمعا اينالىپ، سەنىمگە تۇسكەن سەلكەۋدىڭ تۇمانى سەيىلەر.. .

بۇل ءبىر دەسەك، ەكىنشىدەن، قازاق قوعامىنىڭ دامۋىنداعى الا- قۇلالىقتىڭ كورىنىسىن اتار ەدىك. ءيا، مۇنى كاپيتاليستىك كۇن كەشۋ تۇسىندا بولاتىن ءۇردىس قوي دەرسىز. ءبىراق جەرى كەڭ، بايلىعى تەلەگەي- تەڭىز بولعانىمەن، حالىق سانى از، ونى كەيبىرەۋلەر بۇل قۇدايدىڭ ادىلەتسىزدىگى دەپ توپشىلايتىن تۇستا، مۇنىڭ دا استارى ءيىرىمسىز ەمەستەي كورىنەدى. نەسىن جاسىرامىز، ۇلتىمىز ءقازىر ىشتەي، اۋىل جۇرتى، قالا حالقى، باي مەن كەدەي، اۋقاتتىلار مەن السىزدەر، جوعارىداعىلار، تومەندەگىلەر، قىزمەت باسپالداعىنداعى جەتەلەي جونەلۋ، كوپ جاعدايدا ىلگەرى قوزعالۋدىڭ قيىندىعى، ءتىل مەن دىلدەگى، دىندەگى قايشىلىقتار، قولىنان كەلگەندەردىڭ كەۋدەلەۋى، تۇرمىسى تومەننىڭ تۇنجىراۋى ەسكە تۇسكەندە ونىڭ بايلىعىنا كۇدىكپەن قارايتىنداردىڭ تابىلۋى، كەدەيدىڭ كەرى كەتۋىنىڭ سەبەبىنە تۇڭىلەتىندەردىڭ توبە كورسەتۋى – وسىنىڭ ءبارى بەتى جىلتىراعان سۋ استىنداعى اعىستاي قىلاڭ بەرۋى ۇلتتى جىكتەلۋگە اپارا جاتقان جوق پا دەگەن ويدىڭ مازالايتىنىن جاسىرا الماساق كەرەك.

تەكتى بىلگەن جاقسى. ايتسە دە تەكتى ءبىلۋ كەزىندە اتا- انا داڭقىن باسەكەگە قويۋ جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس. بۇل وقۋشىلاردىڭ جىكتەلۋىنە دە اپارىپ ءجۇر. اقشاسى بارلاردىڭ ۇل- قىزىن ءارتۇرلى جەلەۋلەرمەن بولەك وقىتۋ ءۇردىسى ەرتەڭ ۇرپاقتى وزىمشىلدىككە اپارماس پا ەكەن؟ ۇلت بىرلىگى ۇلت بالاسىنىڭ بويىندا قالىپتاسسا ۇتىلماس ەدىك. ءقازىردىڭ وزىندە باي بالاسى، كەدەي بالاسى دەگەن جات ۇعىم بارىن قالاي بۇگىپ قالارسىڭ. باياعىداعى سونداي ءبولىنۋ كەزىندە اباي «كۇشتى جىقپاق، باي جەڭبەك اۋەل باستان» دەسە، ءسابيت دونەنتايەۆ «بۇل زامان بايقاعانعا كۇشتىنىكى، ازۋلى، تىرناقتى مەن تىستىنىكى» ، دەپتى. ءتاڭىرىم ازات ەلدىڭ ادامىن ونداي كۇنگە جەتكىزبەسە ەكەن.

سىرتتىڭ جات قىلىقتارى دا جانعا باتادى. ۇلگى تۇتقان اقش- تاعى وقۋشىلار شىعىنى مەن مەكتەپ بالالارىنىڭ قارسىلىعى، ەۋروپاداعى كەيبىر كورگەنسىزدىكتەر قاي- قايسىمىزدى دا ويلاندىرۋ كەرەك ءتارىزدى. وسىندايدا ءوز ۇلگىمىزگە دەن قويىپ، باسقانىڭ جاسىعىن ەمەس، اسىلىن الىپ، قازاقى قالىپپەن ۇيلەستىرسەك، قانە! جاقسى ادەتكە ۇيىتقى بولۋ، سوزگە توقتاۋ، ازدى- كەم قىرعيقاباقتا «جەڭىسكە» ۇمتىلماي، جەتەلىلىك تانىتۋ زيالى تولقىننىڭ، ۇلت جاقسىلارىنىڭ ەنشىسىندەگى ىستەي كورىنەدى. شۇكىر، قازاقتا ايتۋلىلار از بولماعان، ءقازىر دە مولىنان. بابالار سالتىمەن كورەگەندىك تانىتۋ، باس- باسىنا بيلىك، كۇڭكىل ەمەس، ەلدىك تۋدى بيىككە كوتەرۋ ءساتىن قالىپتاستىرساق ۇلت ماقساتقا جەتەدى. ەگەر بۇلاي بولماعان جاعدايدا، «وزدەرىڭدى تۇزەلەر دەي المايمىن، ءوز قولىڭنان كەتكەن سوڭ ەندى ءوز ىرقىڭ» دەگەن اباي ءتامسىلى، بەتىن اۋلاق قىلسىن، الدان شىعا ما دەپ تە قالاسىڭ. سوندىقتان «ەل بولۋدىڭ امالى – ىشكى بىرلىك. تاريحتىڭ بارلىق كەزەڭىندە داۋدان دا، جاۋدان دا قازاق ۇتىلسا، تەك بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ازدىعىنان ۇتىلدى» ، دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ سوزىنە باقساق، كەيىنگى ۇرپاق الدىندا ءجۇزىمىزدىڭ جارىق بولاتىنىنا يمانىمىز كامىل.