قازاق اجەمنىڭ قوينىندا وسكەن قىز ەدىم


ءبىزدىڭ اكە- شەشەلەرىمىز، اتالارىمىز كورگەن تاقسىرەتتى كۇندەردى باسىنان وتكەرمەگەن ادام بىلە دە، تۇسىنە دە بەرمەيدى. ول دا ءبىر وتكەن ءداۋىر.
سوناۋ قيىر شىعىستان 1937 -جىلى 100 مىڭداي كورەي حالقى قازاق جەرىنە اكەلىنىپ، تاقىر دالاعا قويداي توعىتىلىپ تاستالىندى عوي. ءوز جەرىندە ءوز تارشىلىق كورىپ وتىرعان حالىققا ءبىزدىڭ مۇڭىمىز قوسىلدى. قازاق پەن كورەي تاعدىرلاس بولدى. بارلىق قيىندىقتى دا، قىزىقتى دا، اشتىقتى دا، توقتىقتى دا بىرگە كورىپ كەلەمىز.

وتكەن جىلى ءبىزدىڭ قازاقستانعا قونىس اۋدارعانىمىزعا 80 جىل تولدى. وسىنداعى اقساقالدارىمىز باستاپقىدا بۇل جىلدى قالاي اتاپ وتەمىز دەپ ويلاسقان. «بۇل سەكسەن جىلدىق ءبىز ءۇشىن قايعىلى داتا ما، الدە قۋانىشتى كۇن بە؟ » دەگەن ساۋالداردىڭ بولعانى راس. سوسىن ءجون بىلەتىندەرىمىز «وسى ەلدە وستىك- وندىك. بالالى- شاعالى بولدىق. ءۇيلى- كۇيلى، باقۋاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز عوي» دەگەن ۇيعارىمعا كەلىپ، ونى بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان اۋقىمدى رەسپۋبليكالىق مەرەكەگە اينالدىردىق.

بۇل ارالىقتا قازاق حالقىنىڭ ءوزى دە تالاي قيىندىقتى ەڭسەردى. ەگەمەن ەل بولدى، ەڭسەلى مەملەكەتكە اينالدى. شۇكىر!

بيىل وسىمەن ءۇشىنشى رەت اتالىپ وتىرعان العىس ايتۋ كۇنىنىڭ ءبىز ءۇشىن ماڭىزى ايرىقشا. ءبىز ءوزىمىز ءوسىپ- ءونىپ وتىرعان ەلىمىزگە راحمەتتى باسقاشا سەزىممەن ايتامىز. تەبىرەنىپ ايتامىز. شۇكىرشىلىكپەن ايتامىز. باسقا قانداستارىمىز سياقتى ەمەس، ءدال قازاق جەرىنە تاپ بولعانىمىزعا قۋانىپ ايتامىز. قازاقستانعا كۇشتەپ قونىس اۋدىرىلعان كورەيلەر تۇگەلىمەن دەرلىك امان. ءتىلىن دە، ءدىلىن دە، مادەنيەتىن دە جوعالتقان جوق. جەرگىلىكتى داستۇرلەردى بويىمىزعا سىڭىردىك.

بىزدەر جاڭا مەرەكە – العىس ايتۋ كۇنىنىڭ ءقادىرىن بىلەتىن ۇرپاقپىز. سوندىقتان بۇل مەيرامدى الماتىداعى مادەني ورتالىقتاردىڭ وكىلدەرى، كوشباسشىلارى بىرلەسە اتاپ وتەمىز. قازاقتان جۇققان قوناقجايلىعىمىزدى كورسەتەمىز. ءبىزدى اۋىر جىلداردان الىپ شىققان قازاقتىڭ وسى قاسيەتى.
تاۋەلسىزدىك كەلگەن كەزدە دە قازاقستاندى باسقارۋعا قۇداي جاقسى ادامدى بەردى. ەلىمىزدى باسقارىپ وتىرعان پرەزيدەنتكە ءبىز سەنەمىز. نەگە؟ اينالاداعى ەلدەردىڭ بارلىعىندا بولدىم. جاعدايلارىن كورىپ ءجۇرمىز. ارينە، بۇل ول ەلدەردە جامان ادامدار جينالعان، جاقسىلاردىڭ بارلىعى قازاقستاندا تۇرادى دەگەن ءسوز ەمەس. حالىق – بارلىق جەردە حالىق، بارلىق جەردە بىردەي. ءبىز سياقتى ادامدار. ءبىراق ءبارى ادامنىڭ نيەتىنە بايلانىستى. قازاقتار ايتقانداي، قۇدايدىڭ كورسەتكەن جولىمەن ءجۇرىپ كەلە جاتىرمىز.

ورايى كەلىپ تۇرعاندا، ىلعي دا قازىرگى جاستارعا، ءوز بالا- شاعاما ايتىپ وتىراتىن ەستەلىكتەردى تىرىلتكىم كەلەدى. سوناۋ قيىر شىعىستان 1937 -جىلى بۇكىل كورەيلەر كوشىرىلگەن. ار جاعىندا جاپونيا جاتىر.. . كورەيلەردى ءتۇرى جاپوندارعا ۇقساعان سوڭ سەنىمسىز حالىق رەتىندە دەپورتاتسيالاعان. ءبىر كۇن، ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە ۇلارداي شۋلاتىپ، تاۋار تاسيتىن پويىزدارعا حالىقتى تيەپ، كوشىرىپ جىبەرگەن. قازاقستانعا 100 مىڭداي كورەي اكەلىنگەن. وزبەكستانعا ەكى ەسە كوپ قانداستارىمىز كەتكەن. اكە- شەشەم ول كەزدە جاپ- جاس ەكەن. مەن سول پويىزدا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى اۋدانىنا جەتپەي تۋىپپىن. شەشەمنىڭ ايتۋىنشا، ۆاگوندا بىرەۋ نارەستەنى ورا دەپ جەيدەسىن شەشىپ بەرىپ، بىرەۋ شۇبەرەگىمەن ءبولىسىپ، دۇنيەگە كەلگەن كورىنەمىن. ۆاگون ورتاسىندا پەش بولعان، سونىڭ جانىنا جاس بوسانعان شەشەمدى وتىرعىزىپ قويادى ەكەن.

پويىز ءۇش اي دەگەندە قىزىلوردا وڭىرىنە جەتەدى. العاشقىدا ءبىزدىڭ ۇلكەندەر ادام تۇرمايتىن جەرگە كەلدىك پە دەپ ويلايدى. بۇلاردى 5-6 ۇلكەن كىسى اتپەن كەلىپ، الىستان باجايلاپ تۇرادى. ءبىزدىڭ اقساقالدار بارىپ سويلەسەدى. انام بەرتىندە 97 جاسىندا قايتىس بولدى. ءبىراق ولە- ولگەنشە سول كەزدە قازاق پەن كورەيدىڭ شالدارى قالاي ءتۇسىنىستى ەكەن دەپ تاڭ قالىپ كەتتى. ولار كورەي ءتىلىن، ءبىزدىڭ اتالارىمىز قازاقشا بىلمەيدى.

سول كەزدە قازاقتارعا «ادام جەگىشتەر» كوشىپ كەلدى دەگەن ءسوز جەتىپتى. سودان قازاقتار اتتارىمەن بۇرىلىپ كەتىپ قالادى دا، ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ كوبىرەك بولىپ قايتىپ كەلەدى. سوڭدارىنان بالا- شاعا ەرە كەلگەن. پويىزدا سارتاپ بولىپ كەلگەن كورەي بالالارى قازاق بالالارىمەن بىردەن قۋالاسىپ ويناپ، كۇلە باستايدى.

قايتىپ كەلگەن قازاقتار نان، توستاعانعا سالىنعان سۇزبە، شۇبەرەككە تۇيىلگەن تارى، بىرەۋ جالعىز جۇمىرتقا الىپ كەلەدى. 1937 -جىل. ول كەزدە كىم باي دەيسىڭ؟ ۇيلەرىندە بارىن بالالارىنىڭ اۋزىنان جىرىپ اكەلگەن. ءبىزدىڭ ادامداردىڭ بىرەۋى جالعىز جۇمىرتقا اكەلگەن قازاققا كۇلسە كەرەك. سول كەزدە ءبىزدىڭ اقساقالدار: «تاۋىعىنىڭ بۇگىن تاپقانى جالعىز جۇمىرتقا شىعار؟ نەگە كۇلەسىڭدەر؟ مۇنداي ادامدارعا باسىمدى يمەيمىز بە؟ » دەپ تىيىپ تاستايدى.

سودان ءبىر قازاق جاڭا بوسانعان مەنىڭ شەشەمدى ۇيىنە الىپ كەتەدى. «باي ەكەن عوي» ، دەپ مەنىڭ اتا- انام سول قازاقتىڭ سوڭىنان ەرەدى. كەلسە جاپىرايعان تام. دالادان بىردەن ۇيگە كىرەسىڭ. بۇرىشتاعى شىمىلدىقتىڭ ار جاعىندا جاڭا ۇيلەنگەن كەلىن- بالاسى، ودان بەرى ۇلكەندەرى جاتادى ەكەن. مەنىڭ شەشەمدى پەشتىڭ تۇبىنە ورنالاستىرادى.. .

كورمەگەن جەر، بىلمەيتىن وي- شۇڭقىردا بوسقان كورەيلەر قالاي كۇن كورىپ كەتكەن دەسەڭىزشى. شيەلى جاقتا قامىس كوپ وسەدى. قيىر شىعىستا دا كۇن ىزعارلى. كورەيلەر سونداي جارتىلاي جەرتولە سياقتى «قاننى» قازىپ، استىنان يرەلەك جىلۋ وتەتىن جۇيە جاسايدى. سونى قامىسپەن جىلىتىپ، امان قالعان. ايتپەسە، كورپە- جاستىق مۇلدە جوق قوي. كۇرىش ەگەدى، سور جەرلەردى وڭدەيدى. اكەم – الەكساندر حان، شەشەم – كيم ماريانىڭ قازاق جەرىندەگى ءومىرى وسىلاي باستالادى. اتالارىمىزدىڭ دا سۇيەگى قازاقستاندا قالدى. مەنەن كەيىن اكە- شەشەم 5 ۇلدى بولعان.

ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا كەۋدەگە دەيىن سۋ كەشىپ، كۇرىشتىڭ ماساعىن تەردىك، كۇرمەك جۇلدىق. ول كەزدە 5 جاستاعى بالانى جۇمىس ىستە دەپ ەشكىم قينامايدى. ءبىراق ەڭبەككە ارالاسقان ادامداردىڭ بارلىعىنا تەگىن تاماق بەرەتىن. بارىمىزگە وڭاي بولعان جوق. ءقازىر ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تەڭەستىرىلگەن ارداگەرىمىن.

قۇدايعا شۇكىر! ءوزىم الماتىداعى بۇرىنعى س. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ ديپلومىن الدىم. ءبىراز قىزمەتتەر اتقاردىق. باۋىرلارىم دا امان- ەسەن، جوعارى ءبىلىمدى. اكەم قازاق مەكتەبىندە ورىس ءتىلى پانىنەن ءمۇعالىم بولدى. ءومىر دەگەن قىزىق. اكەمنىڭ 16 قۇرساقتان جالعىز امان قالعان ءابجامي بايشاقوۆ دەگەن دوسى بولدى. اكە- شەشەسى مەنىڭ اكەمدى «قۇداي بىزگە تاعى ءبىر بالا بەردى» دەپ قاتتى جاقسى كورىپتى. سودان اكەمىز ءابجامي اكەمىزدىڭ اۋىلىنان ءبىر- اق شىعادى. مەن مەكتەپكە بارعانشا سول ءابجامي اكەنىڭ اتا- اناسىنىڭ قولىندا وسكەنمىن. ول كىسىلەر مەنى قاتتى جاقسى كورۋشى ەدى. ورتالارىنا الىپ جاتادى. اجەمنىڭ موينىنان قۇشاقتاپ جاتسام، اتام ماعان قاراپ جاتشى دەپ جالىنادى. اتاما قاراپ جاتايىن دەسەم، مۇرتى تىكەنەكتەي، يىسكەسە بەتىمە باتادى. اجەم: «اتاڭا قاراپ جاتا تۇر، ۇيىقتاعان سوڭ، ماعان قاراپ جاتاسىڭ» دەپ قۇلاعىما سىبىرلايتىن. مۇرىن جارعان تابا ناننىڭ يىسىنەن وياناتىن ەدىم. ءسۇت پىسكەندە، قايماعىن جەيمىن. ءوزىمنىڭ اعاش تاباق، اعاش قاسىعىم بار. وسىلاي وستىك. ءبىزدىڭ ۇلكەن كىسىلەردىڭ بارلىعى ولە- ولگەنشە باسقا ەلگە كەتپەي، قازاقستاندا قالعاندارىنا قۋانىپ ءوتتى.

بۇل – قازاقتىڭ قانعا سىڭگەن، قۇرساعىندا پايدا بولعان قاسيەتى. مەنىڭشە، دۇرىس. سوندىقتان قازاق حالقىنا وسىنداي ەل بەردى، جەر بەردى. ءبارىمىزدى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋلاستىرىپ وتىرعان پرەزيدەنت بەردى.

سوندىقتان اماندىقپەن اتقان ءاربىر تاڭىمىز، تاتۋ كۇندەرىمىز، دوس- جاراندارىمىز ءۇشىن ءوسىپ- ءونىپ وتىرعان ەلىمىزگە نەگە العىس ايتپاسقا؟ !

كلارا حان،  
«قازاقستان- كورەيا» دوستىق 
كوعامىنىڭ پرەزيدەنتى

الماتى