الىپ دالانىڭ اڭىزى مەن اقيقاتى


ەل مەن جەردىڭ تاريحىنان تاعىلىم الىپ، ونەگە ورگەن ولكەدەن اڭىز عيبراتىن ۇعىنۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت.
ەستە جوق ەسكى زاماندا ۇلى دالامىزدىڭ ءار قيىرىندا ءومىر سۇرگەن، ارتىنا ايتارلىقتاي ءىز قالدىرعان، سوندىقتان ارادا زامانالار مەن داۋىرلەر وتكەندە اڭىزعا اينالىپ سالا بەرگەن ادامداردىڭ تاريحى بۇگىندە شەجىرە. شىعىس ادەبيەتىندەگى ءلايلى مەن ءماجنۇن، حۇسراۋ مەن شىرىن حيكايالارى، قارعا تامىرلى قازاقتىڭ قاستەرلى قۇندىلىقتارى تولەگەن مەن جىبەك، قوزى مەن بايان قيسسالارى دا ادامزات سۇيىسپەنشىلىگىن، ادال ماحابباتىن ايقىنداعان دۇنيەلەر. سول سەكىلدى قازاقتىڭ ءاربىر جەرىندە ادەبي اينالىمعا ەنبەگەن، جىرلانباعان اڭىزدار ءالى كۇنگە دەيىن بار. تەك اۋىزەكى اڭگىمەلەر ارقىلى اتادان بالاعا ميراس كۇيىندە قالعان قيسساعا بەرگىسىز قۇندى مۇرالاردىڭ ماڭگىلىك ءومىرى سول توپىراقتىڭ تەرەڭىندە قالىپ كەلەدى.

جامبىل وبلىسىنىڭ ت. رىسقۇلوۆ اۋدانىنا قاراستى كوكدونەن دەگەن اۋىل بار. ەرتەدەن بايگە اتتارىن باپتاۋدا ايگىلى بولعان قۇلان وڭىرىندەگى بۇل اۋىلدىڭ اتى دا بىردەن نازار اۋداراتىنداي. ال ەل اۋزىندا ساقتالعان كوكدونەننىڭ كوركەم شىندىعى اڭىز بولىپ ءوربيدى. ەرتە زاماندا تارتى جەرىندە ەل ىشىنە ەرەكشە قايسارلىعىمەن، جۇرەكتىلىگىمەن تانىلعان كوكدونەن دەگەن جىگىت ءومىر ءسۇرىپتى. تارتى دەپ وتىرعانىمىز – قۇلان جەرىنىڭ بايىرعى اتاۋى. ول ۋاقىت جاۋگەرشىلىك زامانى، ەلدىڭ ابدەن قاجىعان مەزگىلى ەكەن دەيدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە كوكدونەننىڭ كەرىم دەگەن اعاسىنىڭ ايەلى جەتى جىل قۇرساق كوتەرمەي ءجۇرىپ، جۇكتى بولادى. جەڭگەسى جابايى قاباننىڭ جۇرەگىنە جەرىك بولعاندىقتان، جاس جىگىت قابان اۋلاۋعا اتتانادى. اناسى اڭشى ءامىر قارياعا بارىپ جولىعۋدى تاپسىرعانمەن، قايسار جىگىت جابايى قاباندى جالعىز اۋلاۋ ءۇشىن جولعا شىعىپ، تارتىنىڭ نۋلى قامىسىنىڭ اراسىنا كىرەدى. مەجەلى كۇن وتكەندە استىنداعى قاراكەر اتىن ىلديعا قالدىرىپ، ءوزى ورگە قاراي جاياۋلاتىپ جۇرە بەرگەندە قاپيادا قاقپانعا ءتۇسىپ قالعان ءبىر بوزبالانى كورەدى. اياعىنان اۋىرسىنىپ جاتقان الگى بوزبالانى قاقپاننان بوساتىپ، تورسىعىنان سۋ بەرىپتى. ءبىراق بوزبالا دەپ وتىرعان ادام بوركىن شەشكەندە جىگىت ەمەس، سۇلۋلىعى كەلىسكەن، قولاڭ شاشتى، قارا كوزدى قىز بولىپ شىعادى. كوكدونەن بۇل تىلسىمعا قايران قالىپ وتىرعاندا، تۋ سىرتىنان اتىلعان جابايى قابانمەن الىسىپ، اقىرى ەداۋىر شايقاستان سوڭ قاباندى ءولتىرىپ، ءوزى تالىقسىپ كەتەدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەندە بەتىنە الگى قىزدىڭ تامىپ كەتكەن ىستىق جاسىنان كوكدونەن ەسىن جينايدى. قىز جىگىتتىڭ اۋزىنا سۋ تامىزىپ وتىرىپتى. بۇل قىزدىڭ ەسىمى كوگەرشىن ەكەن.
اۋىلىنا كەلىپ، ءۇي- ىشىمەن امان- ەسەن قاۋىشقان كوكدونەن كوگەرشىن قىزعا عاشىق بولىپ قالعانىن سەزىپ، ونى ۇمىتا الماپتى. اقىرى سول كەزدەگى رۋباسى شال باباعا كەلىپ، ءمان- جايدى تۇسىندىرەدى. از- كەم ءۇنسىز وتىرعان شال بابا كوگەرشىننىڭ باراق باتىردىڭ قىزى ەكەنىن، الايدا اكەسى تۇنەۋگۇنى سوعىس كەزىندە ەرلىكپەن قازا تاپقانىن، ەندى كوكدونەنگە بۇل رايىنان قايتۋ كەرەكتىگىن ايتادى. قازاق حالقى جەتى اتاسىنا دەيىن قىز الىسپاعان ەل ەكەنىن ايتىپ، ەكەۋىنىڭ اراسى جەتى اتادان اسپاعانىن جەتكىزەدى. بۇل جايدى ەستىگەن كوكدونەن كوگەرشىنگە بارىپ، شال بابانىڭ ايتقانىن جەتكىزگەنىندە، قىز ەندەشە ءوزىن اعا تۇتاتىنىن، بۇدان بىلاي باۋىر بولىپ قالاتىنىن اڭگىمەلەيدى. ت. رىسقۇلوۆ اۋدانىنداعى تاعى ءبىر اۋىل بۇگىندە كوگەرشىن اتىمەن اتالادى. بۇل ەكى اۋىل دا قوس عاشىقتىڭ قۇرمەتىنە سولاي اتالعان ەكەن دەسەدى.

ەندى كوكدونەن اتاۋىنا بايلانىستى تاعى ءبىر مىناداي دەرەكتى ت. رىسقۇلوۆ اۋداندىق تاريحي- ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى جيەنبەك جۇماعۇلوۆ كوكدونەن اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جانتاقباي ەسبەرگەنوۆتەن جازىپ الىپتى. «بالا كەزىم. 1955 -جىلدار بولار. اكەم ەسبەرگەننىڭ ءتىرى كەزى. كۇز ايى ەدى. سول ۋاقىتتا جاڭاباي ەلىنىڭ بەدەلدى قارياسى بولعان مارقۇم سادىرباي اقساقالدىڭ بالالارى ءابدىقادىر، ەسىماق اكەلەرىنە ات شاپتىرىپ، اس بەرەدى ەكەن. ات شاپتىراتىن جەر قازىرگى تەمىرجولدىڭ تەرىسكەي جاعى. اتتار «قۇلا بايتال» دەگەن جەردەن جىبەرىلەدى. اراسى جيىرما شاقىرىم جەر. وسى اتشابارعا اكەم مەنى دە ءبىر قۇنانعا اشاماي ەر سالدىرىپ مىنگىزىپ، ەرتىپ باردى. سوندا اكەممەن بىرگە شىققان دوس- جاراندارى بايگە جايىندا اڭگىمە قوزعادى. وسى اۋىلدا جاڭاباي ەلىندە كوكدونەن دەگەن جۇيرىك ات بولعانىن، ول ات سول كەزدەرى ءىرى تويلاردا بايگەگە قوسىلىپ، بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەنى ايتىلدى. سايگۇلىك ەدى- اۋ شىركىن، دەسەتىن. ودان ءارى اڭگىمەلەرىن جالعاپ، سول كەزەڭدەردە كەنەسارى حان بابامىز وسى وڭىردە ورىس اسكەرلەرىمەن سوعىس سالا ءجۇرىپ، قورداي اۋماعىنا دەيىنگى ايماقتا قىرعىز اعايىندارمەن شالكەمدەسىپ قالعانىن اڭگىمەلەپ وتىرار ەدى. وسى ءوڭىردىڭ سول كەزدەگى بيلەۋشىلەرى بايزاق داتقا مەن سىپاتاي باتىر كەنەسارى بابامىزدى قارسى العانىندا، اقىلداسا كەلىپ كوكدونەن بايگە اتىن حانعا سىيلاماقشى بولادى. كەيىننەن بايزاق داتقا جاڭاباي تۋىستارىنان كوكدونەن بايگە اتىن سۇراپ الىپ، كەنەسارى حانعا سىيعا تارتقان دەسەدى. كوكدونەن بايگە اتىنىڭ قۇرمەتىنە قۇلاننىڭ تاۋ باۋرايى كوكدونەن اۋىلى مەكەنى اتالىپ كەتكەن ەكەن دەگەن اڭگىمەلەرىن ەستىگەن ەدىم» ، دەپتى جانتاقباي قاريا.
قازاق پەن جىلقىنى ەگىز ۇعىم دەپ جاتامىز. بۇل اۋىلدىڭ كىسى اتىنا بولسا دا، قامبار اتا تۇلىگىنىڭ قۇرمەتىنە بولسا دا سولاي اتالۋى تەگىن ەمەس. الىپ دالانىڭ اڭىزى مەن اقيقاتى قاتار ءورىلىپ، بۇگىندە ۇرپاعىنا تەك شەجىرە شەرتەدى.

حاميت ەسامان،
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى