د.ءماسىمحان ۇلى. “سوزدىك” ءجايىن ءسوز ەتكەندە

ءبىزدىڭ اۋىلدا اقيقات ءۇشىن، شىندىق ءۇشىن، الەۋمەتتىك تەڭدىك ءۇشىن شىر- پىر بولىپ، قاي جەردە كىم ءجابىر- شاپا شەگىپ جاتسا، سونىڭ قاسىنان تابىلاتىن بيقان ەسىمدى اپا بولىپ ەدى. كوپ جىلدىڭ الدىندا مارقۇم بولىپ كەتتى. سول اپامىزعا بالالارى “قويساڭشى اپا ەندى، ەلدەن ۇيات .. .. ” دەسە، “جوق، بۇل جولى ۇرسىسپاسقا بولمادى” دەپ جاۋاپ بەرەدى ەكەن مارقۇم.

ايتايىن دەگەنىم، وزدەرىڭىز ەستىپ-ءبىلىپ جاتقانداي، وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا، مەن جانە جولداسىم اينۇر ابيدەن قىزى ەكەۋمىز “قىتايشا- قازاقشا ۇلكەن سوزدىك” دەپ اتالاتىن ىرگەلى ەڭبەكتى جارىققا شىعاردىق. جاقىندا استانا قالاسىنداعى ەۇۋ- دە سالتاناتتى تۇردە تۇساۋكەسەرى دە ءوتتى.

سول سوزدىك شىققالى بەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردە، و جەر – ءبۇ جەردە، ءار ءتۇرلى ورتادا ارعى بەتتەن كەلگەن ءبىزدىڭ كەيبىر اعايىندار: “دۇكەن ءماسىمحان ۇلى قىتايدا جارىق كورگەن س. نايماننىڭ “حانزۋشا- قازاقشا سوزدىگىن” (ارعى بەتتەگى اعايىندار ول سوزدىكتى “كوك سوزدىك” دەپ تە اتايدى) قوتارىپ شىعارا سالعان.. .. ” دەگەن سەكىلدى وسەك- اياڭ تاراتىپ جۇرگەن كورىنەدى. شەت جاعاسىن وسى ف ب- دان ءوزىمىزدىڭ دە كوزىمىز شالىپ قالدى. سونىمەن، ەرىكسىز وسى الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانىپ، سول وسەك- اياڭعا تۇسىنىكتەمە بەرۋگە تۋرا كەلىپ وتىر. بيقان اپام ايتقانداي “بۇل جولى جازباسقا بولمادى”.

“كوك سوزدىك”، ول قانداي سوزدىك؟


ارعى بەتتەگى اعايىن اراسىندا جاپپاي “كوك سوزدىك” (مۇقاباسى كوك ءتۇستى بولعانى ءۇشىن) اتالىپ كەتكەن (قىتايشا- قازاقشا سوزدىك) 1979 -جىلى ق ح ر ءۇرىمشى قالاسىنداعى «شىنجاڭ حالىق باسپاسىنان» جارىق كورگەن. قۇراستىرعاندار – اقان بەيقۇت ۇلى، قاليقان قالياكپار ۇلى، س. نايمان، اقيا رادان ۇلى، رامازان اسىل ۇلى قاتارلى ون شاقتى ادام. جۇمىس توبىن باسقارعان س. نايمان دەگەن كىسى. تولىق اتى- ءجونى، قاتەلەسپەسەم نايمانعازى ساپان ۇلى بولۋ كەرەك. سوندىقتان بۇل «سوزدىكتى» كەيدە «س. نايماننىڭ سوزدىگى» دەپ تە اتايدى. بۇل «كوك سوزدىك» جوعارىدا ايتقانىمىزداي 1979 -جىلى جارىق كورگەنىمەن، قۇراستىرۋ جۇمىسى 1974 -جىلدىڭ باسىندا باستالىپ، 1977 -جىلدىڭ سوڭىندا اياقتالعان. «بۇل سوزدىككە بوگدە ارىپتەر (يەروگليف – د. م. ) مەن كۇردەلى ارىپتەردە قامتىعان 7800 دەي ءارىپ، 65 مىڭ شامالى ءسوز، ءسوز تىركەسى، ناقىشتى ءسوز ەنگىزىلدى» دەپ جازىلعان ونىڭ العىسوزىندە. اتالعان «سوزدىك» قوس ءتىلدى، اۋدارمالى- تۇسىندىرمەلى سوزدىك بولىپ تابىلادى. نەگىزگى ءتىل قىتاي ءتىلى، قازاقشا اۋدارماسى لاتىن قارپىمەن، ءقارىپ ءتۇرى 12 № ارىپپەن تەرىلىپ، قوس باعانا (ەكى كولونكا) ەتىپ بەرىلگەن. كولەمى 101 باسپا تاباق. «سوزدىكتىڭ» سوڭىنا «حانزۋ ءتىلى دىبىستىق ارىپتەرىنىڭ جوباسى» ، «ەلىمىز تاريحىنداعى پاتشالىقتاردىڭ جاڭا ەرالىق سالىستىرمالى كەستەسى» ، «ەلىمىزدەگى از ۇلتتار» ، «ەلىمىزدىڭ ولكەلەرى، اۆتونوميالى رايوندارى، توتە قاراستى قالالارى» ، «شىنجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالى رايونىنىڭ اۋداننان جوعارى اكىمشىلىك ءبولىنىسى»، «مەملەكەتتەر مەن رايونداردىڭ جەر كولەمى، حالقى، استاناسى»، «ولشەم بىرلىكتەرى»، «حيميالىق ەلەمەنتتەر كەستەسى» دەگەن سەكىلدى ءبىراز كەستەلەر دە ەنگىزىلگەن.

بۇل «كوك سوزدىك» ، قىتايداعى قازاقتاردىڭ بىرنەشە بۋىنىنىڭ قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋ مەن اۋدارما ىستەرى سالاسىندا ۇلكەن كومەكشى قۇرال بولىپ كەلگەنىن ءبىز دە جوققا شىعارمايمىز.

ءبىز « قىزىل سوزدىكتى » قالاي قۇراستىردىق؟

وتانعا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا (1993ج. اقپان) ورالعان كۇننەن باستاپ ەلىمىزدىڭ ج و و- دا قىتاي ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ءدارىس بەرىپ، قىتاي ءتىلى جانە قىتايتانۋشى ماماندار دايىنداۋمەن، ءوزىمىزدىڭ ادەبي، عىلىمي شىعارماشىلىعىمىزبەن، كوركەم اۋدارمامەن اينالىسىپ جۇرگەنىمىزبەن، بىزدە «قىتايشا- قازاقشا سوزدىك» قۇراستىرامىز دەگەن وي- جوسپار ەش قاشان بولعان ەمەس. ءبىراق ويدا جوقتا وسىنداي جۇمىسقا جەگىلىپ شىعا كەلدىك.

2008 -جىلى ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە پروفەسسور ب. ج. ءابدىرايىموۆ رەكتور بولىپ كەلدى. ول كىسى كەلگەننەن كەيىن، كوپ وتپەي مەنى شاقىرىپ، «قازاقستان- ق ح ر ەلدەرىنىڭ بارىس- كەلىسى بارعان سايىن جيىلەپ، قارىم- قاتىناسى كۇن ساناپ نىعايىپ كەلەدى. سونىڭ اسەرىنەن قازاقستانداعى ەڭبەك نارىعىندا قىتاي تىلىنە دەگەن سۇرانىس تا قاۋىرت ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان بايقاپ وتىرمىن، بىزدە ءبىراز ماماندار بار ەكەن، سونىڭ باسىن قوسىپ، قىتايشا- قازاقشا كولەمدى، جۇيەلى سوزدىك قۇراستىرىپ شىقساڭىزدار… » دەگەن ۇسىنىس ايتتى. مەن ول كىسىنىڭ ءسوزىن ۇسىنىس رەتىندە ەمەس، باسشىنىڭ پارمەنى رەتىندە قابىلدادىم دا، تەزدەتىپ ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىس ىستەيتىن، قىتاي تىلىنەن ساباق بەرەتىن بىلىكتى وقىتۋشىلاردى جانە استانا قالاسىندا تۇراتىن قىتاي ءتىلىنىڭ ماماندارىن جيناپ، «قىتايشا- قازاقشا سوزدىك» قۇراستىرۋشى ارنايى توپ قۇردىق. (ولاردىڭ ءبىرلى- جارىمى بولماسا، كوبىسىنىڭ كوزى ءتىرى. ) ودان كەيىن رەدكوللەگيا جاساقتالدى، رەدكوللەگيانىڭ ءتوراعاسى باقىتجان ءابدىرايىموۆتىڭ ءوزى بولدى. قۇراستىرۋشى- اۆتورلار توبىنا مەنى جەتەكشى ەتىپ تاعايىندادى. وسىدان كەيىن ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى: «ەندى تەزدەتىپ ىسكە كىرىسە بەرىڭىزدەر، قارجى ماسەلەسىن شەشەمىز» ، – دەدى. ءبىز، سوزدىك قۇراستىرۋ توبىنداعى ون شاقتى ازامات اقىلداسا كەلىپ، ق ح ر گۋمانيتارلىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى قۇراستىرعان «قازىرگى قىتاي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» («现代汉语词典» ) اتتى تۇسىندىرمەلى سوزدىكتىڭ 5- باسىلىمىن ( 2005 ج. ) باسشىلىققا الاتىن بولىپ، الفاۆيت بويىنشا سوزدەردى تەڭدەي ءبولىپ الىپ، جۇمىسقا كىرىسۋگە بەل بۋدىق. ءبىراق مەن جانە جولداسىم اينۇر ابيدەن قىزى ەكەۋىمىز وزىمىزگە بولىنگەن مىندەتتى اياعىنا شىعارۋعا بەل بۋىپ، جۇمىسقا بىلەك سىبانا تولىقتاي كىرىسىپ كەتتىك تە، قالعان ازاماتتار «بۇل جۇمىستىڭ قارجى ماسەلەسىنىڭ شەشىم تابۋىن كۇتەمىز» ، – دەپ دەرەۋ قيمىلداي قويمادى. ولاردىڭ كۇمانى دا نەگىزسىز بولماي شىقتى، باقىتجان ءابدىرايىموۆ ق ح ر- نىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنە حات جازدى، ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جانىنداعى كونفۋتسي ينستيتۋتىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىردى، سونداي- اق ەلىمىزدەگى ءبىراز ۇلتتىق كومپانيالارعا حات جازدى. بارىنەن قايران بولمادى. سونىمەن قۇراستىرۋشى توپ بۇل جۇمىستى تاستاپ، ءوز جوندەرىمەن كەتتى دە، ءارى قاراي قۇراستىرۋ جۇمىسىن اينۇر ەكەۋىمىز ءجايلاپ جالعاستىرا بەردىك. 2011 -جىلى ەۇۋ- دە قىتاي فيلولوگياسى كافەدراسى قۇرىلدى دا، سول كافەدرانىڭ اتىنان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە ءبىر نەشە جىل قاتارىنان «عىلىمي جوبا» رەتىندە دە ۇسىندىق. ونداعى ماقساتىمىز «ەكى ادامنىڭ كۇشىمەن ۋاقىت ۇزاپ كەتەر، كافەدرا ۇجىمى بولىپ اتقارايىق» دەگەن وي ەدى. سونىمەن «جوبامىز بەكىتىلىپ جاتسا، جۇمىستىڭ اۋقىمدى بولىگىن الۋعا دايىن تۇرايىق» دەگەن ويمەنەن، اينۇر ەكەۋمىز قۇراستىرۋ جۇمىسىن تاعى دا جەدەلدەتىپ قولعا الدىق. ءبىراق، وكىنىشكە وراي مينيسترلىكتەن جوبامىز جەتكىلىكتى بالل جيناپ تۇرعاننىڭ وزىندە وتپەي قالدى. ءسويتىپ جۇرگەندە 2014 -جىلى مەنىڭ «قىتاي تۋرالى قىرىق ءسوز» اتتى ەڭبەگىمنىڭ جارىق كورۋىنە بايلانىستى كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى، ق ر پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءتوراعاسى ق. ك. توقايەۆ مەنى قابىلدادى. قازاقستانداعى قىتايتانۋ عىلىمىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە پىكىر الىستىق. سول جولى قاسىم- جومارت كەمەل ۇلى مەنىمەن اڭگىمە بارىسىندا «تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا، قىتايمەن قارىم- قاتىناس ورناتقانىمىزعا شيرەك عاسىرعا تاياپ قالدى. ءبىزدىڭ قىتاي ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەر مەن اۋدارماشىلار، ديپلوماتتار ءالى كۇنگە دەيىن قىتايشا- ورىسشا، ورىسشا- قىتايشا سوزدىكتەرگە جۇگىنىپ ءجۇر. وسى اقتاڭداقتىڭ ورنىن تولتىراتىن ۋاقىت بولعان سەكىلدى، كافەدراڭىزدى ۇيىمداستىرىپ، قىتايشا- قازاقشا كولەمدى ءبىر سوزدىك دايىنداساڭىزدار وتە يگىلىكتى جۇمىس بولار ەدى» دەگەن ۇسىنىسىن ايتتى. مەن ول كىسىگە «بۇل جۇمىستى 2008 -جىلدان بەرى قولعا الىپ، جولداسىم اينۇر ابيدەن قىزى ەكەۋىمىز جاساپ ءجۇرمىز، ءقازىر 60-70 پايىزى دايىن» دەدىم. «مىناۋىڭىز كەرەمەت جاڭالىق ەكەن. ەندى تەزدەتىپ، قۇراستىرىپ شىعىڭىزدار. دايىن بولعان كەزدە ماعان كەلىڭىز، شىعارىپ بەرۋ جاعىن مەن ءوزىم موينىما الامىن» دەدى ول كىسى. سونىمەن ەندى سەنات ءتوراعاسى ۋادە بەرگەننەن كەيىن «ۇرىستا تۇرىس جوق» دەپ، اينۇر ەكەۋىمىز ەكى جاقتاپ، بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتىك. وسىلايشا، 2017 -جىلدىڭ باسىندا «سوزدىكتىڭ» سوڭعى نۇكتەسى قويىلدى. جىل سوڭىندا قاسىم- جومارت كەمەل ۇلىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن، ق ر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تىلدەردى دامىتۋ جانە قوعامدىق- ساياسي جۇمىس كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولداۋدىڭ 2011-2050 -جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا» الماتى قالاسىنداعى «ەكسكليۋزيۆ- كا» باسپاسىنان جارىق كوردى.

«سوزدىكتى» باسپاعا ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۇۋ عىلىمي كەڭەسى مەن وقۋ- ادىستەمەلىك كەڭەسى ۇسىندى. ق ر ۇ ع ا- نىڭ كوررەسپوندەنت- مۇشەسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى، ق ح ر شىنجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، قازاق ءتىلىنىڭ مامانى ياڭ حۋڭتسزيان، ق ح ر شىنجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، بەلگىلى ءتىلشى- عالىم الىمسەيىت ءابىلعازى ۇلى، ابىلاي حان اتىنداعى الەم تىلدەرى جانە حالىقارالىق قاتىناستار ۋنيۆەرسيتەتى كونفۋتسي ينستتيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت، قىتايتانۋشى- عالىم تولقىن قاليبەك ۇلى قاتارلى عالىمدار قولداپ پىكىر جازدى.

ءبىزدىڭ «قىزىل سوزدىككە» ءدال قازىرگى قىتاي ءتىلىنىڭ قولدانىسىندا بار 70 مىڭ شامالى ءسوز جانە ءسوز تىركەسى ەنگىزىلدى. نەگىزى ءبىز 80 مىڭنان استام ءسوز بەن ءسوز تىركەسىن ازىرلەگەن بولاتىنبىز، ۇكىمەتتىڭ بەرگەن، بەكىتكەن كولەمىنە (120 باسپا تاباق) ونىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى سىيماي قالدى. سونىمەن دايىن سوزدەردى بارىنشا ەنگىزۋ ماقساتىندا سوزدىك ءماتىنى ەكى باعانادان (كولونكا) ءۇش باعاناعا اۋىستىرىلدى، ءقارىپ ءتۇرى جوسپارداعى 11 № قارىپتەن 9 № قارىپكە اۋىستىرىلدى.

مىنە، ءبىزدىڭ «قىزىل سوزدىك» وسىلاي ومىرگە كەلدى.


قۇراستىرۋ بارىسىندا ءبىز قانداي ەڭبەكتەردى پايدالاندىق؟

ءبىز ءوزىمىزدىڭ «قىتايشا- قازاقشا ۇلكەن سوزدىكتىڭ» جۇيەلى دە كەمەلدى، ءبىر شاما تولىق، بارىنشا اكادەميالىق نۇسقادا بولۋىن ويلاپ، ءدال قازىرگى ۋاقىتتاعى، جاپپاي قولدانىستاعى كوپتەگەن سوزدىكتەردى پايدالاندىق. اتاپ ايتقاندا ق ح ر پەكين قالاسىنداعى «ساۋدا» باسپاسىنان 2006 جىلى جارىق كورگەن «قازىرگى قىتاي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» (“现代汉语词典”) ، ق ح ر شاڭحاي قالاسىنداعى «قىتاي ءتىلىنىڭ ۇلكەن سوزدىگى» باسپاسىنان 2000 -جىلى جارىق كورگەن «قىتاي ءتىلىنىڭ ۇلكەن سوزدىگى» (“汉语大词典”) ، ق ح ر شاڭحاي قالاسىنداعى «سوزدىك» باسپاسىنان 1999 -جىلى جارىق كورگەن ءۇش تومدىق «ءسوز تەڭىزى» (“辞海”) ، ق ح ر پەكين قالاسىنداعى «ساۋدا» باسپاسىنان 1998 -جىلى جارىق كورگەن «ورىسشا- قىتايشا ۇلكەن سوزدىك» (“大俄汉词典”) ، ق ح ر حەيلۋڭتسزياڭ قالاسىنداعى «عىلىم- تەحنيكا» باسپاسىنان 1993 -جىلى جارىق كورگەن ەكى تومدىق «قىتايشا ورىسشا عىلىم- تەحنيكالىق سوزدىك» (“汉俄科技大词典”) ، ق ح ر پەكين قالاسىنداعى «شەت تىلدەرىن وقىتۋ مەن زەرتتەۋ» باسپاسىنان جارىق كورگەن «A Modern Chinese-English Dictionary» (“现代汉英词典” ) , ق ح ر پەكين قالاسىنداعى «ساۋدا» باسپاسىنان 2010 جىلى جارىق كورگەن «قازىرگى قىتاي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» ، (“现代汉语词典”) ، سونداي- اق ق ح ر ءۇرىمشى قالاسىنداعى «شىنجاڭ حالىق باسپاسىنان» 1987 -جىلى س. نايماننىڭ باس رەداكتورلىعىمەن جارىق كورگەن «حانزۋشا- قازاقشا سوزدىك» (“汉哈词典”) ، ق ح ر پەكين قالاسىنداعى «ۇلتتار باسپاسىنان» 1989 -جىلى مارقۇم ن. ابىكەننىڭ باس رەداكتورلىعىمەن جارىق كورگەن «قازاقشا- حانزۋشا سوزدىك» (“哈汉词典”) ، ق ح ر ءۇرىمشى قالاسىنداعى «شىنجاڭ جاستار- ورەندەر باسپاسىنان» 2001 -جىلى ءا. جاپپار، ءا. يمين، ا. ءابايلاردىڭ باس رەداكتورلىعىمەن جارىق كورگەن ەكى تومدىق «حانزۋچا- ءۇيعۇرچا چوڭ ءلۇعات» (“汉维大词典”) ، الماتى قالاسىنداعى «ءداۋىر» باسپاسىنان 2013 -جىلى جارىق كورگەن «قازاق سوزدىگى» ، الماتى قالاسىنداعى «دايك- پرەسس» باسپاسىنان 2008 -جىلى جارىق كورگەن «قازاقشا- ورىسشا سوزدىك» سەكىلدى سوزدىكتەر كەڭىنەن پايدالانىلدى. وسىلاردىڭ ىشىندە ءبىز نەگىزگى باسشىلىققا العان ءتۇپنۇسقالىق، باستى سوزدىك ق ح ر پەكين قالاسىنداعى «ساۋدا» باسپاسىنان جارىق كورگەن «قازىرگى قىتاي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» (“现代汉语词典”) بولعانىن بولە-جارا اتاپ ايتقىمىز كەلەدى. ويتكەنى بۇل سوزدىك و باستا ق ح ر عىلىم اكادەمياسى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەلدەگى جەتەكشى ءتىلشى- عالىمدار قۇراستىرعان، ق ح ر ۇكىمەتىنىڭ بەكىتۋىنەن وتكەن، اسپان استى ەلىندە جاپپاي مويىندالعان، كەڭ قولدانىستاعى، امبەباپ تۇسىندىرمە سوزدىك. سونداي- اق ول سوزدىكتىڭ («قازىرگى قىتاي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» – “现代汉语词典”) باستى ەرەكشەلىگى، قامتىلعان سوزدىك قورى ءبىرشاما مول. اسىرەسە وندا، كۇندەلىكتى ءجيى قولدانىلاتىن سوزدەردەن تىس، قولدانىستان شىعا قويماعان ارحايزمدەر، لەكسيكوندا ورنىعىپ بارا جاتقان ديالەكتىلەر، عىلىم مەن تەحنيكانىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرى تۋىنداتقان جاڭا سوزدەر مەن اتاۋ- تەرميندەر دە كوپتەپ قامتىلعان. ال ءسوز بولىپ وتىرعان «قازىرگى قىتاي ءتىلىنىڭ سوزدىگىنە» (现代汉语词典) قامتىلماي قالعان سوزدەردى ءوزىمىزدىڭ «قىتايشا- قازاقشا ۇلكەن سوزدىككە» (قىزىل سوزدىككە) («汉哈大词典» ) ەنگىزۋدە نەمەسە كەيبىر سوزدەردىڭ قازاقشا بالاماسىن تابۋدا جوعارىدا اتالعان قوس ءتىلدى سوزدىكتەر نەمەسە ءبىر ءتىلدى تۇسىندىرمە سوزدىكتەر كەڭىنەن پايدالانىلدى.

ول تۋرالى ءبىز «قىزىل سوزدىكتىڭ» العىسوزىندە دە بۇكپەسىز، تاپتىشتەپ تۇرىپ جازدىق.

سونىمەن بىرگە ءبىز «قىزىل سوزدىكتىڭ» سوڭىنا قوسىمشا رەتىندە «قىتاي تاريحىنداعى حاندىقتاردىڭ تاريحي كەستەسى» ، «دۇنيە جۇزىندەگى مەملەكەتتەردىڭ اتى، استاناسى، ۇلتتىق ۆاليۋتاسى» ، «حيميالىق ەلەمەنتتەر كەستەسى» ، سونداي- اق قىتاي تىلىندەگى جەر- سۋ اتتارىن، ادام اتتارىن قازاقشا ترانسكريپتسيالاۋدا قولدانۋعا قولايلى بولۋ ءۇشىن، ءبىز «قىتاي تىلىندەگى بۋىنداردىڭ ترانسكريپتسيالىق كەستەسىن» دە قوسا بەردىك. وسىنداي- وسىنداي ەرەكشەلىكتەرمەن بۇل سوزدىك قازىرگى قازاق ەلىندەگى قىتاي ءتىلىن قولدانۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنا ءبىرشاما تولىق جاۋاپ بەرەدى عوي دەپ ويلايمىز.

« قىزىل سوزدىك» «كوك سوزدىكتىڭ» نەگىزىندە جاسالدى ما؟

بۇل سۇراققا بىردەن «جوق!» دەپ كەسىپ جاۋاپ بەرە الامىن. وعان كۋاگەرلەرىم دە جەتكىلىكتى (ول تۋرالى ءسال سوڭىرا) .

ءبىز و باستا- اق، «سوزدىك» شىعارساق ارعى بەت، بەرگى بەتتەگى كەيبىر اعايىنداردىڭ كوكەيىندە وسى ماسەلەنىڭ قۇلاعى قىلتيىپ تۇرۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن، ءبىزدىڭ الدىمىزدان كۇندەردىڭ- كۇنىندە وسىنداي سۇراقتىڭ شىعاتىندىعىن سەزگەمىز. ويتكەنى جەرلەستەرىمىزدىڭ سىرى وزىمىزگە بەلگىلى عوي.

الدە كىمدەر ويلاعانداي، ءبىز بىرەۋدىڭ ەڭبەگىن كوزدى جۇمىپ تۇرىپ، ءتۇپقوتارىپ يەمدەنىپ الاتىنداي سونشالىق ساۋاتسىز نەمەسە سونشالىق «اتاقسىراپ» جۇرگەن، نەمەسە باسقا جازارعا تۇك تاپپاي قالعان ادام ەمەسپىز. قۇدايعا شۇكىر، ءوزىمنىڭ سانالى تۇردە جاساعان، سولاردى ساتىمەن اياقتاپ، حالقىما بەرىپ كەتسەم دەگەن جوسپارىم از ەمەس. كەرىسىنشە مەن، شىنىمدى ايتاسام، ون جىلدىق بوس ۋاقىتىم مەن قاجىر- قايراتىمدى وسى «سوزدىككە» بەرگەنىمە كەيدە وكىنەمىن. نەگە؟ كۇش- قۋاتتى قۇرتتىق، دەنساۋلىقتى بەردىك… كەرەك بولسا ءقازىر ون جىلدىڭ الدىنداعى يممۋنيتەتتىڭ ءوزى جوق…

جالپىعا ءمالىم بولعانىنداي، ءبىر ۇلتتىڭ تىلىندەگى سوزدىك قور، ول استە ەشكىمنىڭ جەكە مەنشىگى ەمەس. قانداي سيپاتتاعى «سوزدىكتەر» بولماسىن، ونىڭ قۇراستىرۋشىسى «اۆتور» دەپ ەمەس، «قۇراستىرۋشى» نەمەسە «قۇراستىرۋشى- اۆتور» بولىپ ەسەپتەلەتىنى سوندىقتان.

سوندىقتان مەن «كوك سوزدىك» پەن «قىزىل سوزدىكتى» تۋرالى كوگەرەڭدەپ، قىزىراڭداپ ءار-ءتۇرلى ءسوز تاراتىپ جۇرگەن اعايىندارعا، سونداي- اق، قازاقستاندىق وقىرماندارىما مىنالاردى ايتقىم كەلەدى:

بىرىنشىدەن، ەكى سوزدىكتىڭ اراسىندا جارتى عاسىرداي ۋاقىت جاتىر. قىتايداعى «كوك سوزدىكتىڭ» جارىققا شىققان كەزى جوعارىدا ايتتىم 1970 -جىلدارى، ول كەزدەگى تىرشىلىك، ول كەزدەگى عىلىم- تەحنيكانىڭ دەڭگەيى، ءومىردىڭ، وي- سانانىڭ دەڭگەيى ارينە قازىرگىدەن مۇلدەم باسقاشا ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا الماسا كەرەك. ياعني سول 1970 -جىلداردان بەرى قانشا ۋاقىت ءوتتى، قانشا سۋ اقتى دەگەندەي، ءومىردىڭ، عىلىم-ءبىلىمنىڭ، ادامزات وي-ساناسىنىڭ قاي سالاسىن ايتساڭىزدا توڭكەرىسكە پارا-پار جاڭالىقتار بولىپ جاتىر. مىسالى، اقپاراتتىق تەحنولوگيانى الىڭىز، نەمەسە مەديتسينا سالاسىن الىڭىز، نەمەسە باسقا دا ىرگەلى عىلىمداردىڭ ءتۇرلى سالاسىن الىڭىز، ءتىپتى گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ ءار سالاسىندا پايدا بولعان جاڭا اتاۋ، جاڭا تەرميندەر قانشا ما؟ ! 1970-جىلداردا ادامزات مۇلدەم ويلاپ كورمەگەن جاڭالىقتاردىڭ ومىرگە ەنىپ، كۇندەلىكتى تۇرمىسىمىزعا ەنىپ كەتكەنىنە سوڭعى جارتى عاسىرلىق تاريح كۋا. قىسقاسى سوڭعى جارتى عاسىرداعى قوعامنىڭ، عىلىم- ءبىلىمنىڭ دامۋىنا، پايدا بولعان مىڭداعان جاڭا سوزدەرگە ەش كىم دە كوز جۇما الماسا كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءبىز مىنا «قىزىل سوزدىكتە» قازىرگى عىلىم تەحنيكانىڭ دامۋىنداعى، قازىرگى ومىردەگى جاڭا سوزدەردى، جاڭا اتالىمداردى بارىنشا قامتۋعا تىرىستىق.

ەكىنشىدەن، ول «كوك سوزدىكتە» شامامەن قىتاي تىلىندەگى 60 مىڭنان استام ءسوز جانە ءسوز تىركەسى قامتىلعان بولسا، ءبىزدىڭ «قىزىل سوزدىككە» سىيماي قالعان تاعى 10 مىڭنان استام سوزدەردى قوسپاعاننىڭ وزىندە، 70 مىڭعا جۋىق ءسوز جانە ءسوز تىركەسى ەنگىزىلىپ وتىر.

ۇشىنشىدەن، قىتايدا شىققان «كوك سوزدىكتىڭ» تىلدىك ەرەكشەلىگى جاعىنان دا ءوزىنىڭ بولەكشە بوگەنايى بار ەكەنى بەلگىلى. ياعني ونداعى جالپى سوزدەردىڭ اۋدارماسىندا، اتاۋلاردا سول قىتايداعى قازاقتاردىڭ ادەبي تىلىندەگى ەرەكشەلىگى ساقتالعان. مىسالى، 单元 – دەگەن ءسوز «كورپۋس» دەپ اۋدارىلعان. ول قازاقستاندا «كىرەبەرىس» نەمەسە «پودەز» دەلىنەدى. ونداي مىسالداردى مىڭداپ كەلتىرۋگە بولادى. ال ءبىز «قىزىل سوزدىكتە» قىتاي تىلىندەگى سوزدەردىڭ اۋدارماسىن تۇتاستاي قازىرگى قازاقستانداعى قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ نورماعا تۇسكەن اتاۋلارىن بەرۋگە تىرىستىق. بۇنىڭ ءوزى دە ءبىزدىڭ «سوزدىك» قازاق ەلىندەگى وقىرمانداردىڭ قولدانۋىنا قولايلىلىق تۋعىزادى دەگەن ويدامىز.

تورتىنشىدەن، قىتايدا شىققان «كوك سوزدىكتىڭ» ءبىر ارتىقشىلىعىنا كەلسەك، وندا قىتاي يەروگليفتەرىن كىلتپەن ىزدەۋ كەستەسى بەرىلگەن، ال ءبىز ونى بەرە المادىق. بەرە الماعان سەبەبىمىز، بىرىنشىدەن، كولەمى جاعىنان شەكتەلىپ قالدىق، ەكىنشىدەن، ول كەستە ۆەرسكادان كەيىن اسىقپاي، ەڭ كەمى ءبىر اي ۋاقىتتا جاسالاتىن دۇنيە ەدى، باسپا ابدەن جۇمىستى اياقتاعان كەزدە تىم اسىقتىرىپ جىبەردى، ونى ەنگىزىپ وتىرۋعا مۇلدە ۋاقىت قالماي قالدى. ول كەمشىلىكتى ءبىز «سوزدىكتىڭ» الداعى قايتا باسىلىمدارى كەزىندە تولىقتايتىن بولامىز.

بەسىنشىدەن، “كوك سوزدىكتى” “س. نايماندىكى” دەۋدىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس. ول سول زامانداعى 10 شاقتى ادامنىڭ 3-4 جىلدىق ۋاقىتتارىن ارناعان ۇجىمدىق ەڭبەگى. س. نايمان – توپ جەتەكشىسى.

التىنشىدان، وركەنيەتتى ەلدەردە قوس ءتىلدى سوزدىكتەردىڭ، جارتى عاسىردى بىلاي قويىپ، جىلىنا 10-20 ءتۇرى شىعىپ جاتادى. ءار كىم ۇناتقانىن، قولايىنا جاققانىن پايدالانادى. ال جارتى عاسىردىڭ الدىندا “قىتايشا- قازاقشا سوزدىكتى” پالەنشە شىعارىپ قويعان، تۇگەنشە سول ەڭبەكتى پايدالانىپ كەتكەن…” دەگەن سەكىلدى ساندىراقتار سىپايىلاپ ايتقاندا ناداندىقتىڭ بەلگىسى.

وسىنداي كولەمدەگى اۋقىمدى سوزدىك قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت جارىققا شىعىپ وتىر. سوقپاعى، ۇلگىسى جوق، العاشقى دۇنيەنىڭ قاي كەزدەدە قيىن بولاتىنى بەلگىلى عوي… ءبىز دە جوعارىدا ايتقانىمداي، باسشىلاردىڭ تاپسىرۋىمەن ىسكە كىرىسىپ كەتكەنىمىزبەن، قول سالىپ ىستەي كەلە، قيىندىعىنان «جۇرەگىمىز اينىپ» بىرنەشە رەت شەگىنىپ كەتكەن كەزدەرىمىز دە بولدى. ءبىر ءۇمىت بايقالا قالسا قايتادان قولعا الىپ جۇردىك. ءسويتىپ ءجۇرىپ، قىسقاسى، ون جىلداي ۋاقىتىمىزدى سارپ ەتىپ، اسا كولەمدى، اۋقىمدى سوزدىكتى جارىققا شىعاردىق.

ال جوعارىدا ايتقان «ون جىلدان بەرى وسى سوزدىكتى قۇراستىرىپ جۇرگەنىمىزدى بىلەتىن كۋاگەرلەرىمىز دە جەتكىلىكتى» دەگەنگە كەلسەك، ون جىلدان بەرى ءار كەزدە وسى سوزدىكتىڭ ءار ءتۇرلى جۇمىستارىنا قول ۇشىن بەرگەن، كومەكتەسكەن جولداس- جورالارىمىز، ارىپتەستەرىمىز مەن شاكىرتتەرىمىزدىڭ ءبارى «现代汉语词典» – دى باسشىلىققا الىپ جۇمىس ىستەگەنىمىزدى وتە جاقسى بىلەدى.

ءسوزىمنىڭ سوڭىندا ايتارىم، ءبىز الداعى ۋاقىتتا «قىتايشا- قازاقشا ۇلكەن سوزدىكتى» جاڭا لاتىن الىپبيىنە قوتارىپ، سىيماي قالعان 10 مىڭنان استام سوزدەردى قايتا ەنگىزىپ، ءارى قاراي دا تولىقتاپ، جەتىلدىرىپ، يەروگليفتەردى كىلتتەرمەن ىزدەۋ كەستەسىن دايىنداپ، قايتا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

ىزگى نيەتتى تىلەۋلەس دوستار، سىزدەردەن ءوتىنىش، ەل يگىلىنە كەرەك ادال ەڭبەككە تىلەۋلەس بولا جۇرەرسىزدەر!!!!


دۇكەن ءماسىمحان ۇلى
ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قىتاي فيلولوگياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، اقىن، اۋدارماشى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

1 پىكىر

  • تاماشا بولعان، كەرەمەت ەڭبەك، ەكى جاقتىڭ ۇقساماعان اتاۋلارىن زەرتتەپ جۇرگەن ماماندارعا تابىلماس ماتەريال، سوزدىك ىستەتۋشىلەرگە تاپتىلماس قۇرال بولىپتى، ەڭبەگىڭىز جانسىن!