راحمەت ساعان، ۇلى دالا ەلى!


قازاقستان قاشاننان دا ۇلتتار دوستىعىنىڭ التىن بەسىگى سانالدى. ايرانداي ۇيىعان تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ، ىنتىماق پەن بەرەكەنىڭ ۇيىتقىسى بولا ءبىلدى. قازاق حالقى ءوزىنىڭ دالاسىنىڭ كەڭدىگىندەي، باباسىنىڭ ورلىگىندەي دارحان حالىق. تاعدىردىڭ ءتۇرلى سىناعىن باستان كەشكەن حالىقتار جان- جاقتان اعىلىپ كەلگەندە، باۋىرمالدىق تانىتىپ، بارشا جۇرتتىڭ بالاسىنا قۇشاعىن كەڭ اشتى. ولار قازاق دالاسىندا ءوسىپ- وركەندەپ، كەڭگە قانات جايدى. سان تاراۋ تاعدىرلار كوكتەمدە ءبۇر جارعان گۇلدەي وسى قۇتتى دالادان باقىت تاپتى. سوندىقتان كوكتەم مەزگىلىنىڭ العاشقى كۇنى العىس كۇنى دەپ جاريالانۋى تەگىن ەمەس. بۇل كۇن قورشاعان الەمىڭە، جاقىندارىڭا جۇرەگىڭنەن شىققان جارقىن تىلەگىڭدى جەتكىزىپ، اق ادال العىسىڭدى ءبىلدىرىپ، وتان انانىڭ پەرزەنتى ەكەنىڭدى سەزىندىرەتىن كۇن.

ناعىز العىس – جىلى جۇرەكتەن، رياسىز كوڭىلدەن شىعاتىن ادەمى سەزىم. بۇل ادام بالاسىنىڭ بۇكىل جان دۇنيەسىنىڭ ايناسى ىسپەتتى. ورتاق وتانىمىزدى مەكەندەگەن ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ بارلىعى بۇل كۇنى قاسيەتتى قازاق دالاسىنا، باۋىرمال قازاق حالقىنا العىسىن بىلدىرەدى. قىسىلتاياڭ كۇن تۋعاندا تارىداي بىتىراپ كەلگەندەردى قوناقجايلىقپەن قارسى الۋى قازاق جۇرتىنىڭ جۇرەگىنىڭ دارياداي كەڭدىگىن اڭعارتسا كەرەك. ولار وسى جاقسىلىقتىڭ بارلىعىن العىس الۋ ءۇشىن ەمەس، ادامدار اراسىنداعى ىزگىلىك پەن جاناشىرلىقتىڭ كەرۋەنى توقتاماسىن دەپ جاسادى. «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەيتىن حاكىم اباي سوزىنەن تەرەڭ تامىر العان ءار قازاق بالاسى وبال مەن ساۋاپتىڭ، جاقسى مەن جاماننىڭ پارقىن ءبىر كىسىدەي بىلەدى.

بابالارىنىڭ اتا- جۇرتىندا شات- شادىمان ءومىر ءسۇرىپ جاتقان مەنىڭ اتالارىم دا باسقا كۇردتەر سياقتى وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى ەل باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعاندا، سول كەزدەگى ساياساتتىڭ، حالىقتار اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ سالقىنىمەن تۋعان توپىراعىن قيۋعا ءماجبۇر بولىپتى. ول كەزەڭدەردە كۇردتەردىڭ ءبىر بولىگى ازەربايجاندى، ەندى ءبىر پاراسى گرۋزيا مەن ارمەنيانى پانالادى. باس بىرىكتىرىپ، تۋعان توپىراعىنا قايتا ورالار دەپ قاۋىپتەنگەن ستالين 1937 -جىلى حالقىمىزدى تارىداي بىتىراتىپ جان- جاققا كوشىردى. تاريح پاراعىندا اشىلماعان قانشاما قاتپارلى سىر بار. جۇرتىمىز جان ايارلىق اۋىر ءحالدى باستان وتكەردى. قىس ايلارىنىڭ قاقاعان ايازىندا وزىمەن بىرگە دۇنيە- مۇلكىن دە الىپ كەتۋگە رۇقسات بەرمەي، ۆاگوندارعا تيەپ ورتالىق ازياعا اتتاندىرادى. جول ازابىنان قانشاما قارتتار مەن بەيكۇنا سابيلەر قىرىلدى. وسىنداي جۇك ۆاگونداردىڭ بىرىمەن مەنىڭ اتا- انام دا وزدەرى ءۇشىن مۇلدە بەيتانىس قازاقستانعا كەلدى. وزدەرى دە قيىن كۇيدى باستان وتكەرىپ جاتقان قازاقتار ەشتەڭەگە قاراماستان، اشىققانعا جارتى نانىن ءبولىپ بەرىپ، تارىققانعا شەكپەنىن شەشىپ بەردى، ەندى ءبىرى ءوز ۇيلەرىنە پانالاتتى.

سەكسەنىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا ارمياندار مەن ازەربايجاندار اراسىنداعى قاقتىعىس ءورشىپ تۇرعان شاقتا، بۇعان مۇلدە قاتىسى جوق كۇردتەردىڭ باسىنا الا بۇلت ءۇيىرىلدى. ويتكەنى كۇردتەردىڭ اليەۆ، مامەدوۆ دەگەن سياقتى ءبىرقاتار فاميليالارى ازەربايجاندارعا ۇقسايتىن. ءبىزدىڭ حالىقتى نەگىزسىزدەن- نەگىزسىز ازەربايجاندار دەپ ساناعاندىقتان، قايتا مەكەن اۋىستىرۋعا تۋرا كەلدى. ءبىز قازاقستاندى تاڭدادىق.

بۇل كەزدە اكەم دۇنيەدەن وتكەن. انامنىڭ سونداعى ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزى ءالى كۇنگە ەسىمدە. ول ماعان قاراپ تۇرىپ: «قازاقستانعا كەتتىك، ول جەردىڭ حالقى وتە جاقسى، باسىمىزعا ءىس تۇسكەندە ولار بىزگە كومەك قولىن سوزعان بولاتىن» دەگەن ەدى. ءبىر جاعىنان وسىندا تۇرىپ جاتقان تانىس كۇردتەر دە بار ەدى. ولاردىڭ ىشىندە كۇردتەردەن شىققان تۇڭعىش اكادەميك نادير ناديروۆ، حالىققا ءقادىرلى اقساقال اپە زيا بادىرحان، قازاقستاننىڭ قۇرىلىس سالاسىنىڭ مايتالمانى شيرين مۋستافايەۆ سياقتى ازاماتتار بولاتىن. ولاردىڭ بارلىعى قازاق ەلىندە ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى، قازاقستاندى وتانىم دەپ سانادى.

قيلى كەزەڭدەردە جان- جاققا شاشىراعان حالقىمىز ءار ۇلتتىڭ اراسىندا ءجۇرىپ ءوزىنىڭ اتا- داستۇرىنەن، انا تىلىنەن اجىراپ قالا جازداعانى ءبىزدى قاتتى الاڭداتتى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ تاريحىمىزدى ءتىرىلتىپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا قاراستى ءوز قاۋىمداستىعىمىزدى قۇردىق. تامىرىمىزعا قايتا قان جۇگىرگەندەي بولدى.

حالىقتاردىڭ بىرلىگىن ساقتاپ، دوستىعىن نىعايتۋدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. اسسامبلەيا كوپتەگەن داستۇرلەر مەن مادەنيەتتى ءبىر ارنادا توعىستىرعان ءبىزدىڭ ورتاق ۇيىمىزگە اينالدى. قاسيەتتى قازاق جازيراسىن مەكەندەگەن بارشا قانداستارىمنىڭ اتىنان ۇلى دالا ەلىنە، ەلباسىنا رياسىز كوڭىلدەن العىس بىلدىرەمىن. ءبارىمىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز قازاقستانىمىزدىڭ گۇلدەنۋى بولاشاق ۇرپاقتارىمىزدىڭ جارقىن ءومىرى.

راحمەت ساعان، ۇلى دالا ەلى.. .

كنياز ميرزوەۆ،

«باربانگ» قازاقستان كۇردتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، اكادەميك

* * * * *

العىسىم شەكسىز

ءاربىر ادامنىڭ ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگى، قىزىعۋشىلىعى مەن سەنىمى بار. ءبىراق ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدى ءبىر نارسە بىرىكتىرەدى. بۇل – تاتۋ- ءتاتتى ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇلشىنىس. وسى ءۇشىن بىزگە ءبىر- بىرىمىزگە دەگەن تولەرانتتىلىق پەن توزىمدىلىك اۋاداي قاجەت. العىس ايتۋ كۇنىنىڭ ەڭ نەگىزگى ماقساتى وسى بولسا كەرەك.

مەن بۇگىن بارشا قازاقستان حالقىنا، وسىندا تۇراتىن كۇللى ازاماتتارعا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىز ءۇشىن العىس ايتقىم كەلەدى. مۇنىڭ بارلىعى ن. نازاربايەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر.

مەنىڭ ۇلتىم – تاتار، جولداسىم – ورىس. ۇلتىمىز ءارتۇرلى بولعانىمەن بۇل ءبىزدىڭ وتباسىن قۇرىپ، بالا تاربيەلەۋىمىزگە كەدەرگى كەلتىرگەن جوق. جوعارى ءبىلىمدى رەسەيدە الدىم، ءبىراق بۇل مەنىڭ قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ، جۇمىس ىستەۋىمە ەش قيىندىعىن تۋعىزعان جوق.

ءبىزدىڭ قوعامدا ۇلتىنا، نانىم- سەنىمى مەن ءبىلىم دەڭگەيىنە قاراماستان، ادامدار ءبىر- بىرىنە قۇرمەتپەن قارايدى. مەن ەلباسىنىڭ «بۇل كۇن بارشا قازاقستاندىقتىڭ ءبىر- بىرىنە دەگەن مەيىرىمدىلىگىنىڭ، دوستىعى مەن قۇرمەتىنىڭ جارقىن مەيرامىنا اينالۋى ءتيىس» دەگەن سوزىمەن تولىقتاي كەلىسەمىن. وسىنداي كەڭپەيىلدى حالىقتىڭ اراسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىما ءارقاشاندا العىس ايتامىن.

ەلەنا ماكسيۋتا،

جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى