قاريالىق جول


ادام قانشا ۋاقىت ءوسىپ، قاي شامادا توقتايتىنىن عىلىمي- زەرتتەۋ ورتالىقتارى كورسەتكىش بويىنشا انىقتاپ، قورىتىندىسىن رەتى كەلگەندە شىعارا جاتار. زادىندا ارتىق- كەم ايتىلعان سوزدەر، جەدەل دە جەلىكپەلى پىكىرلەر، جازاتايىم تۋىنداعان وداعاي ويلار قىم- قۋىت دۇنيەدەگى انتالاسقان الۋان- الۋان كوپشىلىكتى ەلەستەتىپ قاراساڭ – قازاقتىڭ ۇلى دالاسى، ورىستىڭ سىڭسىعان ورمانى، اراب ساحاراسىنىڭ سۋىرىلعان قۇمى وسى كۇنگىنىڭ جارناماسى ىسپەتتەنىپ، جانار اۋماعىنا تۇتاس سىيىپ كەتە بەرەتىنىن ۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالدىرىپ العانىمىز قاشان.
شارتتىلىقتى شەتپۇشپاقتاتىپ ۋاقىت وزدىرعانشا ناقتىلىققا قاراي اقىرىن- اقىرىن جىلجىعان سايىن ومىرلىك تاجىريبە جارىقتىققا ەرىكسىز يەك ارتاسىڭ. وتكەن- كەتكەن جايلاردى ەسىڭە الا ويلانساڭ – دۇنيەنى ۇستاپ تۇرعان تەتىكتەردى تىزبەكتەپ سارالاي باستايسىڭ. ادۋىن دا اۋلەكى مىنەزدەردىڭ اۋا جايىلعان سوزدەرىنەن گورى قاپىلىستاعى جۇرەكجاردى ساتتەر جادىڭا ورالىپ، سونىڭ ءقادىرىن دەر كەزىندە سەزبەگەنىڭە وكىنەتىن جايعا ەرتەلى- كەش ۇشىراسپاي تۇرمايدى ەكەنسىڭ. جۇمىرباستى پەندە بىتكەن ءومىر وتپەلىلىگىن ويشىل تۇرعىدان تەرەڭ تۇسىنبەسە دە، دۇنيەنىڭ جالعاندىعىنا كوز جەتكىزگەن ءار مەزەتىندە قيلى ارەكەتتەرگە بارىپ، سوڭىنا وزىندىك ءىزىن قالدىرۋعا تىرىساتىنى بەلگىلى. شىر ەتىپ جەرگە ءتۇسىپ، جاسارىن جاساپ، كارى قويدىڭ جاسىن تۇگەسىپ بارىپ، دەمى ۇزىلەردىڭ الدىندا عانا سوناۋ ورىستەگى جىلقىسىنا الاڭداپ، شالا بۇلىنگەن قاريانىڭ دۇنيەدەن تۇيگەنى نە سوندا؟ ! جۇمباعى اشىلماعان قازاق جاراتىلىسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى وسىندا جاتىر- اۋ دەگەن ىشكى ۇيعارىمىڭ ويدىڭ جۇلگەسىنە سىيىمدى ءناش كورىنەتىن سەبەبى سول شىعار. ويتكەنى قازاق قارياسى توڭكەرىس پەن كامپەسكەنى، اشارشىلىق پەن قۋعىن- سۇرگىندى، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى باسىنان وتكەرسە دە، ادام بالاسىن جاتىرقاپ قويمايتىن قالىبىنان جاڭىلماعان جايساڭ جاراتىلىس يەسى ەدى.

قازاق قارياسى بولۋ بىلاي ايتقاندا مارتەبە سانالاتىن. بۇگىنگى بىزدەر سول جولدان جازا باسقانىمىزدى مويىنداماسقا امالىمىز قايسى. وقۋ مەن توقۋدىڭ ۇلتتىق قۇنارىنان ايىرىلعان سوڭ- اق وزگەنىڭ ويشىلدارىنا جۇگىنۋ باسىمدىق الىپ، بۇتكىل ونەگە سولاردا جاتقانداي باس- كوزگە قاراماي قايتالاي بەرەتىنىمىزگە نە جورىق؟ وزدەرىنەن كەيىنگىلەردىڭ ءدۇبارالىعىنان شوشىنعان قازاق قاريالارىنىڭ كەيىپتەرىن كوزىمىز كورىپ تۇرىپ، ونى كورىنەۋ قاراڭعىلىققا ۇيعارا سالعانىمىز تۇسىنبەستىك پە، جوق، نەمكەتتىلىك پە، تورەلىگىن كەسىپ- ءپىشىپ ايتۋ قيىنداۋ. ءوزىمىز ەندى سونداي جاسقا كەلىپ تۇرساق تا، بىزدەن بۇرىن ءوتىپ كەتكەن قاتاردىڭ قاسيەتى بويىمىزدا جوقتىعىنا قىلايىپ قويمايتىن تۇرپاتىمىزدىڭ سۇرقىنان ىشتەي شوشىنامىز. قاريالىلىققا اتتاپ باسقىسى كەلمەيتىن پيعىلدىڭ ورگەكتىگىنە توقتام جوقتىعى ءدىن ۋاعىزداۋشىلارىنىڭ جاراتۋشى يەدەن الىستاۋ دەگەن نۇسقاۋىن قايتالاۋعا ۇرىندىراتىنداي.

«ۇلپان» رومانى جازىلىپ، جارىققا شىققان ۋاقىتتا ادەبيەتشى قاۋىمنىڭ ءبىرقاتارى قۇبىلىسقا بالاپ، باسپا ءسوز بەتىن شۋلاتا جونەلگەنى ەسىمىزدە. اتى- ءجونى جان بالاسىنا مۇلدە بەلگىسىز قاتارداعى وقىرماننىڭ سول كەزدە جاساعان وزىندىك كەسىمى كوكەيدەن كەتە قويماس ءسىرا. ەسەنەيدى وزىنە پاراللەل عىپ العان اۆتور ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي جاساعان ارەكەتىن اقتاپ الۋعا تىرىسقان دەگەن توقتام قانشالىقتى شىندىققا ۇلاسقانىن كىم ءبىلسىن – ءقازىر وسى روماننىڭ رۋحاني اينالىمدا بار- جوعى بەيمالىم ەكەنى اقيقات. قاجىلىققا اتتانىپ بارا جاتقان قۇنانباي بايبىشەسى ۇلجانمەن وڭاشادا ارازداساتىن ەكەۋارا ديالوگتى جاريالاعان الەۋمەتتىك جەلىدەگى ۇزىندىگە جۇرتتىڭ كوبى كەرەمەت دەپ تاڭىرقاعانىن اۋەلى ەلەمەي وتە شىعۋعا بولاتىن ەدى. سوڭىنان بارىپ ءبىر- اق اڭعاراتىن قاشانعى ءبىر عادەتىمىز، سويتسەك ءۇن قوسقانداردىڭ بىرەن- سارانى بولماسا، كوبى «اباي جولىنان» الىنعان ءۇزىندى ەكەنىنەن حابارسىز بولىپ شىقتى. مۇنى ەل اۋزىنداعى اڭگىمەگە بالاپ، دايىن ۇلگىدە قابىلداي سالاتىن داعدى «اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا» كەبىنە ۇرىندىرماي تىنبايتىن شىعار.

امانقوس ەرشۋوۆتىڭ جاستاۋ كەزىمىزدە «جۇلدىز» جۋرنالىنا جاريالانعان ءبىر توپ ولەڭدەرىنىڭ ىشىنەن «اق بۇلتتار، الا بۇلتتار، كوردىڭ بە، اسپاندا دا الالىق بار. بىرەۋدە جاس بولسا دا دانالىق بار، بىرەۋدە قارت بولسا دا شالالىق بار» دەگەن جولدار نەگە ەكەنىن كىم ءبىلسىن، وشپەستەي بولىپ كوكەيگە قونىپ قالىپتى. جولداردى اۋىستىرىپ، دۇرىس قولدانباي اراسىندا شاتاسىپ قويساق اۆتوردان البەتتە كەشىرىم وتىنەمىز. كەڭەس وداعى كەزىندە اسكەر قاتارىندا بولعاندار وقۋ- جاتتىعۋ ءىسىنىڭ ءمان- ءماناقاسىن جاقسى بىلەدى. ءبىرلى- جارىم ادام شىعىنىنا رۇقسات ەتىلەتىنى الدىن الا ەسكەرتىلەتىن بە ەدى، الدە ۇزىنقۇلاق ارقىلى ەستىپ بىلدىك پە ەكەن، ايتەۋىر سونى جادىمىزعا مىقتاپ ءتۇيىپ قوياتىنبىز. كۇندىز- ءتۇنى «مايدان ەتىپ دۇنيە ءتورىن» تىنباستان وق جاۋدىرىپ، «كىشىلىگى بولماسا قۇددى تۇيە» دەگەندەي ناعىز سوعىستىڭ ۇستىندە قان كەشىپ جۇرگەندەي سەزىنەتىنبىز. وقۋ- جاتتىعۋدىڭ تاكتيكالىق امال- ايلاسى ما، شاعىن بولىمشەنىڭ جاۋىنگەرلەرىن اقىرىندا قۋ دالاعا ەكى تاۋلىككە تاستاپ، قۇراما باسقا جاققا مەكەن اۋىستىرىپ، جىم- جىلاس جوعالعاندا قىس مەزگىلى بولاتىن. ەكى تاۋلىك دەگەن وندايدا ەكى ايدان بەتەر ارتىق كورىنەتىنىن كىم ءبىلىپتى. قورەگىمىز – ەكى- ءۇش قالبىر ەت نان مەن سۋ. ءبىزدى الىپ قايتۋعا كەلگەن لەيتەنانت شەنىندەگى ورىس جىگىتى ارىپ- اشىپ، بەرەكەمىز قاشقان ۇسقىنىمىزعا نازارىن ۇزاقتاۋ توقتاتىپ بارىپ، كۇيزەلىستى رايدا ءتىل قاتقانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەستە.

«جالپى جاس ادام مۇندايدى كورگەنى دۇرىس. قيىندىقتى باستان وتكەرىپ، شىنىعادى دەگەن جاي ءسوز. اكەلەرىمىزدىڭ قادىرىنە جەتۋدىڭ ءبىر جولى وسى ەكەنىن ۇقساڭدار جەتەدى» . نەشەلەگەن ويعا بارىپ، جاپا شەگىپ، قورىنعان ءحالدى الاقانىنىڭ قىرىمەن سىپىرىپ جايلاپ الىپ تاستاعانداي جەڭىل سەزىنىسپەن ويدا جوقتا تابىسۋدىڭ ءوزى بىلە- بىلگەن كىسىگە ات باسىنداي التىن تاپقان ولجاعا بارا- بار ەكەن. ودان بەرى كوپ زامان ءوتتى. مىزعىمايتىنداي كورىنگەن كەڭەس وداعى قۇلايدى دەپ كىم ويلاعان. قۇندىلىق اتاۋلى ءتۇپ اتاسىمەن وزگەرمەسە دە، قازاق قاۋىمىنىڭ باسقا قالىپقا اۋىسقانىن كۇن وتكەن سايىن بىرتىندەپ اڭعارىپ كەلەمىز. نارىقتىق زاماننىڭ الدەنەشە عاسىرعا سوزىلعان وتارلىق قامىتتان دا، قۇدايسىزدار قوعامى سانالاتىن سوتسياليزمنەن دە قازاق بولمىسىنا اكەلگەن وزگەشەلىكتەرىنىڭ ايىرماسى اناعۇرلىم ايقىن، كوشپەلى سالتتىڭ اقىنجاندى ەرەكشەلىگىنەن ارىلۋ ۇدەرىسىنىڭ ۇستىندە تانىس- بىلىستىكتىڭ اق- ادال نيەتى الدەكىمدەردىڭ تۇيەتابان جالپاق تانىمىنا جاپىرىلىپ، جارامسىز كۇيگە تۇسۋدە. الدەكىم مۇنى زاماناقىر اقىندارىنىڭ سارىنىنا ۇقساتىپ، ميىعىنان مىسقىلداپ كۇلىپ وتىرعان شىعار، مەيلى عوي اركىمنىڭ ءوز ەركى بىلەدى. ءقازىر ۇلتتىڭ قاناعاتشىل سەزىمى دەگەن ەسكىنىڭ سارقىنشاق ۇعىمىنا اينالىپ بارادى. اينالاڭدى انتالاپ تەلمىرگەن اشكوزدىككە الىپ- قاشپا جەلبۋازدىق قوسىلعان سوڭ ادىلەتكە جۇگىنىپ، سوزگە توقتايتىن اتا ءداستۇر جايىنا قالدى. جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىقتى ار سانامايتىن بەتى قالىڭدىققا تىيىم سالاتىن نە بار. جالعانعا جاريا بولىپ ابىرويى ايرانداي توگىلسە دە، نامىس، ۇياتتان جۇرداي قالپىمەن قاتاردان قالماي قىلميىپ تۇراتىن ۇسقىندارعا نە داۋا.

اعايىنشىل باۋىرمال سەزىم قۇرباندىققا استاساتىن ۇعىمنان الىستاعالى قاشان. سويتە تۇرىپ «اباي جولىنداعى» تارتىستاردان اۋمايتىن ىشكى يىرىمىنە بويلاۋ قيىن نوباي- كەيىپتەردىڭ ۇلتتىقتان گورى وڭىرلىك سيپاتتان تۇراتىن پيعىلىن ءتۋۇ الىستان ايىراسىڭ. ەڭ تاڭقالارلىعى، بۇل قاتاردىڭ كوپشىلىگى انا تىلىنە شورقاق تا، قازاقى قالتارىستاردى مەڭگەرۋگە شەبەر. «تىلدە بار دا دىلدە جوقتىڭ» كەرى سوندىقتان دا ⅩⅨعاسىردىڭ بەل ورتاسىنا ءبىر- اق شەگەرىپ تاستاعانداي كورىنەدى. مۇنشالىقتى تۇڭىلىستەردەن سەرپىلتەتىن جاقسىلىقتىڭ نىشاندارى بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى تاياۋدا كورسەتىلگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» حابارى. وسى ارادا بەلگىلى تۇلعالاردىڭ جارعان لەبىزدەرىنەن قالىڭ تۇماننان تۇسكەن ساڭلاۋ ارقىلى توگىلگەن ساۋلە شۋاعىنا تەلمىرىپ، ءۇمىت ەتىپ ۇزدىگىپ قاراي باستايسىڭ باياعى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ بەدەلدى قۇرىلىمدارىندا قازاق جاستارىنىڭ ءبىرقاتار توبى جاۋاپتى جۇمىستار اتقاراتىنىن ەستىگەندە – وسىنىڭ ءوزى باياندى بولسا ەكەن دەگەن قاريالىق تىلەكپەن ءسوزىڭنىڭ ءبىر پاراسىن تۋرا وسى ارادا اياقتاعىڭ كەلەدى.

بويىندا قۋاتى سارقىلماسا دا بۇلدانىپ، تۇلدانباعان، كەيىنگىلەردى ءبولىپ- جارماستان تۋعان اتاسىنداي قامىن جەگەن قازاقتا قاريالار بار ەدى، ەندەشە جاراتقان يەم، سولاردىڭ جولىن بەرە گور!

جۇماباي شاشتاي ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى