جۋسان ءيىسىن، الىپ اتىرابىن ايالاعان


قازاق ادەبيەتى قابىرعالى قالامگەرىنەن ايىرىلدى. وسى اپتادا اتىراۋ جۇرتى رۋحى ءور، مىنەزى ەر، جايىقتاي سىرباز ۇلىن سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالدى. ماحامبەت سىيلىعىنىڭ يەگەرى، حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، دراماتۋرگ-جازۋشى راقىمجان وتاربايەۆ 62 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزدى. بۇل – قازاق ونەرى ءۇشىن اۋىر قازا.

بىلتىر كۇزدە اتىراۋدا راقىمجان اعامەن تۋعان جەر، اتىراۋدا كىندىگى كەسىلگەن ءور ۇلدىڭ تاريحى، شەجىرەسى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك. قالامگەردىڭ ارعى- بەرگى تاريحتى تۇگەل قوپارعان ەمەن-جارقىن اڭگىمەسىن گازەت بەتىندە جاريالاۋدىڭ ءساتى – قارا جامىلعان قازالى ۋاقىتتا تۇسكەنىنە، ءوزىمىز دە قىنجىلىپ وتىرمىز.

راقىمجان اعانىڭ بىزگە ايتقان سول سىرلى اڭگىمەسىن ءوزىنىڭ ءسوز ساپتاسىن ساقتاپ، بەرىپ وتىرمىز.

تۋعان جەر دەگەن ۇلى ۇعىم

جىل قۇستارى بولادى: كوكتەمدە كەلەدى، كۇزدە قايتىپ كەتەدى. مەن وسى اۋىلدىڭ قارعاسى سياقتىمىن، باعىمدا وتىرامىن. اتىراۋدا كىندىگى كەسىلگەن ازاماتتاردىڭ بويىنداعى ءبىر قاسيەتى – اشىعىن ايتىپ، تۋراسىن سويلەيدى. ءبىر قولىندا قۇشاعى، ءبىر قولىندا پىشاعى تۇرمايدى. بەتىڭدى تىرناپ الادى. ءبىراق ونىڭ ار جاعىندا كەك جوق، ءاپپاق. وتىرىك پەن وسەككە تىپتەن شورقاق. وعان كوندىكسەڭ، اتىراۋدىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى بولىپ كەتەسىڭ. ال كوندىكپەسەڭ، ءومىر بويىنا ءوزىڭدى جات سەزىنەسىڭ. الماتىدا 20 جىل تۇرىپ، ەلگە كەلگەن كەزدە، مەن دە كوندىگە الماي ءجۇردىم. وڭتۇستىكتىڭ كەڭدىگىنە، جۇمساقتىعىنا، بيازى سوزىنە ۇيرەنىپ قالعام. مۇندا جەرسىنە الماي «ءاي، وسى اتىراۋدى- اي!» دەپ تالاي كىجىنەگەن كەزدەرىم بولدى. ءبىراق وسى جەردىڭ ادامىمىن، پەرزەنتىمىن. اتىراۋ جۇرتى – ادال، تازا، قاسقا حالىق!
تۋعان جەر دەگەن ۇلى ۇعىم عوي. ونىڭ بۇگىنگىسىن ايتساڭ، ەرتەڭگىسى بار. كەشەگىسى شە؟ ءبىز قولىمىزعا قالام الىپ، بىردەمە جازىپ جۇرگەن بولساق، وسى ولكەدە تۋىپ، وسىندا قارتايعان شالداردان قۇلاعىمىزعا قۇيىلىپ قالعان اڭگىمەلەر. ەرتەدەگى تاريح. ەرتەدەگى تاريحتى بىلمەي، ەلدىكتى بىلمەيسىڭ.
مەن جاستاي تاريحقا قۇمار بولدىم. تاريحشى ەمەسپىن، ادەبيەتشىمىن. ءبىراق تاريحتى دا ءبىراز ءسۇزىپ شىقتىم. ەرتە دۇنيە تاريحىن، قازاقستان تاريحىن، ونىڭ ىشىندە باتىس ءوڭىردىڭ تاريحىن زەرتتەپ، وقىپ، شاما- شارقىمشا ىندەتتىم.

بەيبارىس تا جايىقتا تۋعان

بەيبارىس وسى جايىق وڭىرىندە تۋعان. اكەسىنىڭ اتى – جاماقحان. شەشەسىنىڭ اتى – ايەك. تاريحتا سولاي جازىلعان. موڭعول شاپقىنشىلىعىنا ۇشىراپ، اۋىلداعى جاس بالالاردىڭ ءبارى قولعا تۇسەدى. كارى- قۇرتاڭدى موڭعولدار قىردى- قىرمادى – وعان كۋا جوق. ءبىراق جاس كۇشتى، جاس قاندى يتاليان ساۋداگەرىنە ساتادى. ول ساۋداگەردىڭ دە اتى- ءجونى بار. بەيبارىستى، قالاۋىمدى، سول سياقتى قىپشاق بالالارىن الىپ، كايرعا تاپ بولدى. سوندا «ماملۇك» دەگەن ۇلكەن اسكەر قۇردى. ول جەردە جالعىز قىپشاقتار بولعان جوق، الاندار دا، وسەتيندەر دە، گرۋزين، ارمياندار دا بولدى. ءبىراق اراب پاتشالارىن كۇزەتەتىن ەڭ سەنىمدى ماملۇك – قىپشاقتار عانا بولعان. ايتپەسە، قۇل بوپ بارعان بەيبارىس سۇلتان بولىپ ەل بيلەمەس ەدى.

تاعدىر – بىرەۋ، كەزەك – ەكەۋ. اتا- بابالارىمىزدان بەرى قاراي قۇلاعىمىزعا ءسىڭىپ قالعان مىسىردى بەيبارىس ەكى ۇلكەن شاپقىنشىلىقتان قۇتقاردى. بىرەۋى – فرانتسيا كورولىنىڭ «كرەست جورىعى» . سەگىز عاسىر وتسە دە، ارابتاردا بەيبارىس سۇلتاننىڭ اتى، قولباسشىلىق قۇپياسى ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز. افريكانىڭ توعىز ەلىن كەسىپ وتەتىن ۇلى ءنىل وزەنىن بوگەپ، فرانتسۋز اسكەرىن سۋعا توعىتىپ، باتپاققا باتىرىپ جىبەرۋ نە دەگەن كورەگەندىك! نە دەگەن ەرلىك! ەكىنشىسى – كەزىندە ەلىن شاۋىپ، ءوزىن قۇلدىققا ساتىپ جىبەرگەن موڭعول اسكەرىن ويسىراتا جەڭۋى.
بالام ەرمەرەي ەكەۋمىز كاير مەن الەكساندريانى ارالادىق. سوندا ءنىلدىڭ ءبولىنىپ اعاتىن جاپ- جاسىل شالعىندى جەرىن كورسەتتى بىزگە. سول ارال سياقتى اۋماقتا بەيبارىس كيىز ءۇي تىگىپ وتىرىپتى. «سەنىڭ اتالارىڭ بيە بايلاپ، قىمىز ءىشىپ وتىردى» دەدى سول جاقتاعى تاريحشىلار. بەيبارىس ءومىر بويى قىپشاق تىلىندە، ءارى- بەرىدەن سوڭ قازاق تىلىندە سويلەگەن. تاڭىربەردى دەگەن اۋدارماشىسى بولعان. بەيبارىستىڭ ايەلىنىڭ اتى – ءتاجىباقىت. احمات، سايىت دەگەن ەكى ۇلى بولعان.
2010 -جىل. بەيبارىس تۋرالى پەسا جازىلىپ، تەاتردا قويىلىپ جاتقان. استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ باسشىسى بولاتىنمىن. ءساتىن سالىپ كاير ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ پرەزيدەنتىمەن ەكىجاقتى مەموراندۋمعا قول قويدىق. كايردىڭ كىتاپحانا باسشىسى مەنى بولەك بولمەگە الىپ بارىپ: «مىنانى قاراڭىز! بۇل بەيبارىستىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە عالىمدار، تاريحشىلار جازعان 3000 بەتتىك تاريح، قىپشاق بالاسىنىڭ ەرلىككە تولى شەجىرەسى. وسىنى قوزعاپ، ىزدەپ كەلگەن ەشكىم جوق» ، – دەدى.
بەيبارىستىڭ كەزىندە سالىنعان قانشاما ساۋلەت ونەرى بار. ءال ازحار ۋنيۆەرسيتەتىندە بولدىم. بەيبارىس پەن قالاۋىم، قايتپاي سۇلتان سالدىرعان عيماراتتاردا بولدىق. ءبارىنىڭ باسىندا قازاقتىڭ قوشقار ءمۇيىز ويۋى تۇر. سۇرادىم. «مۇنداي قوشقار ءمۇيىزدى ويۋ بىزدە بولعان جوق. ءالى دە جوق. بۇل – قىپشاقتاردان، سەنىڭ بابالارىڭنان قالعان» ، – دەدى.
كايردا 30 ميلليون حالىق تۇرادى. 1,5 ميلليونى ءولى قالاسىندا. ءولى قالا دەگەن نە؟ ءولى قالا – زيراتتار. وندا اقسۇڭقار، قاراسۇڭقار، اقتاي، قوڭقاباي، تۇمانباي جانە قىپشاقتىڭ ەكى سۇلتانى – قورىقپاس پەن قاشپاس جاتىر. قورىقپاس پەن قاشپاس ون ەكى اتا باي ۇلىنىڭ ىشىندە بەرىش پەن شەركەشى. كارتاسىندا سولاي دەپ جازىلعان، الىپ كەلدىم. 300 جىل ەل بيلەپتى. ولاردان كەيىن 41 جىل ەل باسقارعان قايتپاي سۇلتاننىڭ الەكساندريا قالاسىنداعى قامالى، ساۋلەت ونەرى، ەگىنشىلىككە حالىقتى قالاي باۋلىعانى، تەگىن مونشا اشقانى – مۇنىڭ ءبارى ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىت بولماعان اڭىز بەن اقيقات.
سول اڭىزدىڭ ۇلكەنى كايردىڭ ورتاسىنداعى بەيبارىستىڭ مەشىتى. ءبىز بارعان كەزدە مەشىتتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ جاتىپتى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قوردان 4 ملن دوللار اقشا بولدىرگەن ەكەن. سول مەشىتتەن ەكى تاس الىپ كەلدىم. VIII عاسىر وتسە دە، ءنىلى قۇرىماعان، ورتاسىندا ءمورى بار.
2000 -جىلى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ اتىراۋدا وبلىس اكىمى بولىپ تۇرعان كەزى ەدى. مەنى شاقىردى. باردىم. «تەرەزەگە قاراشى» دەدى. قارادىم. «اناۋ لەنيننىڭ ەسكەرتكىشى. ەكى ايدان كەيىن ورنىنان الامىن. بەيبارىستىڭ ەسكەرتكىشىن جاساتىپ جاتىرمىن. سونى قويامىن. سەن تەاتردىڭ ديرەكتورىسىڭ. «بەيبارىس» دەگەن پەسا جاز. ۇلكەن شارا وتەدى. شەتەلدەن عالىمدار، قوناقتار كەلەدى. سەنىڭ پەساڭدى قويامىز» ، – دەدى. سول پەسانىڭ جازىلۋىنا يمانعالي ىقپال ەتتى.

ەدىل پاتشا دا ءبىزدىڭ بابامىز

بەيبارىستان ارى كەتسەك، اتتيلانىڭ، ياعني ەدىل پاتشانىڭ دا ىزدەۋشىسى جوق. ەدىل پاتشا دا ءبىزدىڭ بابامىز. بۇكىل ەۋروپانى قۇتقاردى. ەۋروپا ادەبيەتىن قاراپ وتىرساڭىز، ەدىل پاتشاعا ارنالعان ودا، پوەما، ولەڭدەردىڭ سانىندا شەك جوق. قانشاما وپەرا قويىلىپ جاتىر. ال تۋعان توپىراعىندا ەشنارسە جوق.
ەدىل پاتشا باتىس ەۋروپانى ءريمنىڭ جورىعىنان قۇتقارىپ، ءريمدى قورشاعان كەزدە، ريم پاپاسى نە ىستەپ ەدى؟ تۋعان قارىنداسىن بەردى. ەرتەڭىنە ەدىل پاتشا ءولىپ شىقتى.
ەكى دۇنيەنى ۇمىتپايىق! بىرەۋى – ريم پاپاسى «پاپا» بولعالى، ءدىنى باسقا ادامنىڭ ءبىرىنشى جانە سوڭعى رەت ەدىل پاتشانىڭ الدىنا ەڭبەكتەپ كەلىپ قولىن ءسۇيۋ. ەكىنشى – بەيبارىس سۇلتان. ءداۋىت پايعامبارعا ءتاۋ ەتۋگە بارادى. جويتتەر كەلگەن ادام ەڭكەيىپ كىرسىن دەپ ەسىكتىڭ بوساعاسىن الاسارتىپ قويعان ەكەن. بەيبارىس «مەن اتپەن بىرگە جاراتىلعان اداممىن. ءدىنى باسقا ادامنىڭ الدىندا باسىمدى يمەيمىن، ەڭكەيمەيمىن. توبەسىن بۇزىڭدار» دەيدى. داۆيد پاتشانىڭ عيباداتحاناسىنا اتپەن، توبەسىن بۇزدىرىپ تۇرىپ كىرەدى. مىنە، ءبىزدىڭ اتا- بابالارىمىزدىڭ ەرلىگى دەيىك، ورلىگى دەيىك، ارتىندا سونشاما اڭىز قالعان، اساۋ شالدار ءوتتى.
ەدىل- جايىقتىڭ ورتاسىندا اتاقتى شالكيىزدىڭ، دوسپامبەتتىڭ، قارعا بويلى قازتۋعاننىڭ وتكەنىن بىلەسىزدەر. جالاۋگەر جىر سولاردان باستالدى. سول جىر ماحامبەتكە كەلىپ سوقتى. اباي ءومىر بويى ماحابباتتى جىرلادى، ماحامبەت ءومىر بويى سوعىستى جىرلادى. ول – داۋىلپاز شالداردان قالعان مىنەز، رۋح، قان.
بەيبارىس سۇلتان ساراي- بەركەمەن بايلانىس جاساپ تۇرعان. نەگە؟ ول دا تۋعان جەردىڭ تىلسىم قۇدىرەتى. ساراي- بەركەگە مىڭ ءتۇرلى سىي- سىياپات جىبەرىپ تۇرعان. اسىل تاستىڭ الۋان ءتۇرى، مايمىل سياقتى قىپشاق دالاسىنا جات اڭدار مەن بۇلبۇل سياقتى تاڭسىق قۇستاردى دا جىبەرىپ وتىرعان. سوندا ەلشىدەن نە سۇرايتىن ەدى؟ ءبىر ءتۇپ جۋساندى سۇرايتىن ەدى عوي. مىنە، تۋعان جەر! سول شالدار وسى تۋعان توپىراققا كىندىكپەن بايلانىپ قالعان.
ناعىز «دالا قوڭىراۋى» كىم؟

بەيبارىستاردان كەيىن بۇل توپىراقتىڭ دارابوزى دەپ جاڭگىر حاندى ايتامىن. مەن جاڭگىر حان ءۇشىن كوپ تاياق جەگەن اداممىن. باياعى سوۆەت زامانىندا قۇدايى- كۇلشەدەي جۇقا «جاڭگىر حان» دەگەن جيناعىم شىعىپ ەدى. ءوزىمنىڭ كوكەلەرىم تسك- عا ارىز جازدى. «راقىمجان ماحامبەت پەن يساتايدى جەك كورەدى. جاڭگىر حانشىل. ول – حان ەمەس، قاسقىر. سوندىقتان، ونىڭ كىتابىن شىعارۋعا بولمايدى» دەگەن.
ءبىز ىبىراي ءالتىنساريندى «دالا قوڭىراۋى» دەپ ءجۇرمىز. ءارۋاعى ىرزا بولسىن، ول – ۇلى اعارتۋشى! ول كىسى 1841 -جىلى دۇنيەگە كەلدى. ال 1841 -جىلى جاڭگىر حان قازاق دالاسىندا العاشقى مەكتەپتى اشىپ ەدى عوي. سوندا ناعىز «دالا قوڭىراۋى» كىم؟ جاڭگىر حان قازاقشا، ورىسشا، نەمىسشە، فرانتسۋزشا ەركىن سويلەگەن ادام. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «حانداردىڭ ىشىندەگى ەڭ پروگرەسسيۆتىسى – جاڭگىر حان» دەدى. ونىڭ ءبىلىمدارلىعىن، ساياسي كوزقاراسىن جاقسى اتاعان.
ەگەر جاڭگىر حان ەمەس، قاسقىر بولسا، سەمەنوۆ تيان- شانسكي پەتەربۋرگتەن اكەلىپ، بوتانيكالىق باقتىڭ بولىمشەسىن بوكەي ورداسىنان اشپايتىن ەدى عوي. سول قاراعايلار ءالى تۇر جايقالىپ. مەكتەپ اشتى ما؟ اشتى. كونستانتين الدەكون دەگەن ورىس ءمۇعالىمىن جالداپ بالا وقىتتى ما؟ وقىتتى. حاننىڭ بالاسى ما، قارانىڭ بالاسى ما – ءبارىبىر. حالىققا ءدارىحانا اشىپ بەردى. جامان اۋرۋلارعا قارسى ەكپە ەكتىردى. سوندا دا جاڭگىر جامان. كەيدە بۇل قازاققا جاقسى بولساڭ دا ەستيتىنىڭ – اتاڭا نالەت. جامان بولساڭ دا ەستيتىنىڭ – اتاڭا نالەت.
جاڭگىر – قازاقتان شىققان تۇڭعىش گەنەرال- مايور. بالاسى عۇبايدوللا جاڭگىروۆ – قازاقتان شىققان تۇڭعىش گەنەرال- لەيتەنانت. قازانعا باردىم، تاتاردىڭ استاناسى. لەنين وقىعان، ليەۆ تولستوي وقىعان ۋنيۆەرسيتەتىندە بولدىم. ەكەۋى دە بىتىرمەي كەتكەن. سولارمەن بىرگە جاڭگىردىڭ مايلى بوياۋ پورترەتى تۇر. ويتكەنى جاڭگىر ولارمەن تىعىز قارىم- قاتىناس جاساعان. جاڭگىر حان – اتاقتى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى. ولار فاتيما- توتاش حۇسەيىن قىزىن الدى، كۇيەۋ بالا دەگەن جوق. فاتيما- توتاش ورداعا كەلىپ مەكتەپ اشتى. قازاق قىزدارىنا بي ونەرىن ۇيرەتتى. ەڭ باستىسى، بايبىشەلىك ومىرگە دايىنداعان. سول فاتيما- توتاش اشقان بايبىشەلىك مەكتەپ ءقازىر جوق.
جان اۋىراتىن ءبىر جايدى ايتايىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى جوقشىلىق جىلدارى جاڭگىر حاننىڭ زيراتىن جەرگىلىكتى حالىق توناپ كەتكەن. اعاشىن وتىن قىلعان. كىرپىشىن الىپ قورا سالعان. زيراتتا جاڭگىر حان ءوزى، ارتىندا فاتيما- توتاش، ءبىر جاعىندا بالاسى مەڭدىكەرەي، ءبىر جاعىندا سەيىتكەرەيى جاتىر. ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ اۋىلدا تاڭعاجايىپ قۇبىلىس بولىپتى. جۇرت ورنىنان تۇرسا، جاڭگىر ءۇرىم- بۇتاعىمەن جاتقان قورىمدى سىرلانعان تەمىر قورشاۋمەن بىرەۋلەر قورشاپ كەتىپتى. سويتسە، قازاننان ارنايى بريگادا شىعىپ، ءبىر تۇندە قورشاۋدى ورناتىپ، قايتىپ كەتكەن ەكەن. بۇل – 1946 -جىلعى وقيعا. ال جاڭگىر حان 1846 -جىلى 11- تامىزدا قايتىس بولدى. ءبىر عاسىر بويى كۇيەۋ بالالارىن ۇمىتپاعان تاتار حالقىنا تاڭعالۋ از، تابىنۋ كەرەك!

«سالىق ءولدى دەگەنشە، حالىق ءولدى دەسەيشى»

مۇحامەد- سالىق باباجانوۆتىڭ اكەسى – قاراۋىلقوجا باباجانوۆ. ول – جاڭگىردىڭ قايىن اتاسى. زىليحا دەگەن قىزىن العان. تەگى – قوجا. نەگىزى بۇقاردان كەلگەن. جاڭگىر مەكتەبىن بىتىرەدى. 1832 -جىلى تۋعان. شوقان ءۋاليحانوۆتان 3 جاس ۇلكەن. نەپليۋيەۆ كادەت كورپۋسىنا وقۋعا ءتۇسىپ، ونى ءبىتىرىپ، وفيتسەرلىك شەن الادى. سودان كەيىن عىلىم جولىنا تۇسەدى. تۋعان جەرىنىڭ تابيعاتىن، تاريحي- مادەني ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەيدى. سەمەنوۆ تيان- شانسكيمەن – ەرىكتى يمپەراتورلىق گەوگرافيالىق قوعام پرەزيدەنتىمەن تىكەلەي بايلانىستا بولادى. تاپقان جاڭالىعىنىڭ بارلىعىن سولارعا جىبەردى. ۇلكەن عىلىمي جيىنعا قاتىسىپ، ءسوز سويلەپ، بايانداما جاسايدى. سول جەردە شوقان ۋاليحانوۆپەن تانىسادى. مۇحامەد- سالىق باباجانوۆ شوقان جازبالارىندا كوپ كەزدەسەدى. ول – ولشەۋسىز ەڭبەگى ءۇشىن رەسەي يمپەراتورلىق گەوگرافيا قوعامىنىڭ «كۇمىس مەدالىن» العان تۇڭعىش قازاق. ونىڭ جازعان ەڭبەكتەرىن مەن كوپ جينادىم. قازاقشا اۋدارىپ باسپادان شىعاردىم. شىن مانىندە، ونىڭ باعى اشىلماي قالدى. ول وتە ساۋاتتى ادام ەدى. بىرنەشە تىلدە سويلەگەن. ەڭ سوڭىندا وعان ۋ بەرىپ ءولتىردى. بۇل دالەلدەنگەن شىندىق. حالىقتىڭ اۋزىندا مىناداي ماقال قالدى: «سالىق ءولدى دەگەنشە، حالىق ءولدى دەسەيشى» دەگەن. اتاقتى تورە تارتىستىڭ يەسى كۇيشى داۋلەتكەرەي شىعايەۆ «سالىق ولگەن» دەگەن كۇي شىعاردى. ەڭ ءبىر وكىنىشتىسى – رەسەي جالعا العان كاپۋستين يار دەگەن پوليگونداعى زيراتىن ىزدەپ باردىم. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ كەزى ەدى. مەنى زيراتقا كىرگىزبەدى. قورىمدى قيراتىپ، قۇلپىتاسىن تراكتورمەن ءبىر جەرگە جيناپ تاستاپتى. قارىس قادام جەر باستىرمادى. مىنە، ەگەر جوقشى بولاتىن بولساق، تۋعان جەردىڭ وسىنداي اسىل پەرزەنتتەرىن ىزدەپ، اتىن ارداقتاتىپ، كەيىنگى ۇرپاقتىڭ قۇلاعىنا سىڭىرە بەرمەسەك، تۋعان جەر دەي بەرگەنىمىزبەن، ونىڭ ءقادىر- قاسيەتىنە جەتپەي قالۋىمىز مۇمكىن!

اتىراۋ ساپارىندا جازىپ العان
جاراس كەمەلجان