اقساقالدى ابدىراتقان اسابا


بالانىڭ قۋانىشىنا شاتتانعان اتا- انانىڭ تۋعان پەرزەنتىنەن مالى تۇگىل شىبىن جانىن دا اياپ قالماسى انىق. «ايتا- ايتا التايدى، جامال اپاي قارتايدى» دەمەكشى، توي تۋرالى اڭگىمە ءجۇدا كوپ. ءتىپتى ءقازىر تىم داڭعازالىققا ۇرىنباس ءۇشىن جەر- جەردە مۇنىمەن تىكەلەي اينالىساتىن بەلسەندىلەر پايدا بولا باستادى. جاقىندا توي وتكىزۋ ۇلگىلەرىنىڭ سونداي جاڭادان جازىلعان ستسەناريلەرىنىڭ بىرىمەن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. الگى جاناشىر بۇل يدەيانىڭ قالاي تۋعانىن ايتىپ بەردى.
– جاقىندا اۋىلداعى ءبىر اعايىنىم قۇدايدان تىلەپ العان جالعىز ۇلىنىڭ قۋانىشىنا ۇلان- اسىر توي جاسادى. توي ءوزىمىز ويلاعانداي ءوتتى! وبالىنا نە كەرەك، ءانشى، ءبيشى، كۇيشى، ءتىپتى سايقىمازاقتارعا دەيىن ونەر كورسەتتى. بىلاي قاراساڭ، پالەندەي ءمىن جوق. الايدا ايتپاعىم، وسى تويدان كورگەن- تۇيگەن اسەرىم تۋرالى ەدى. قازاق تويدى ەجەلدەن «حالىقتىڭ بايلىعى» دەپ باعالاعان عوي. ويتكەنى كوپتەگەن سالت- داستۇرلەرىمىز وسى تويدىڭ ۇستىندە جارقىراي ناسيحاتتالىپ، جانىڭا شۋاق سەبەلەيدى. دەيمىز- اۋ. ءبىراق قازىرگى قازاقتىڭ تويلارىندا كىسى شوشىرلىق داڭعازالىق بەلەڭ الىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. سونداي كەلەڭسىزدىككە قالاي جول بەرىلەدى دەپ ويشا سارالاي كەلگەندە، مۇنىڭ ءبىر ۇشى اسابالاردىڭ شيكىلىگىنە كەلىپ تىرەلەتىنى اڭعارىلدى، – دەپ اڭگىمەسىن قورىتتى اۆتور. قارىزدانىپ- قاۋعالانىپ وتكىزەتىن قازەكەڭنىڭ تويلارى ءتۇپسىز تەرەڭ مۇحيت سياقتى ءوز الدىنا ءبىر زەرتتەلمەگەن عالامات الەم- اۋ دەمەسكە لاجىڭ قالمايدى. مۇندايدا قازاقتىڭ تويىنا جۇمسالاتىن شىعىندى ەستىگەن ءبىر شەتەلدىك قانداسىمىزدىڭ ەسىنەن تانا جازداپ ايتقان مىنا ءبىر اڭگىمەسى ەرىكسىز جادىمىزعا ورالادى.

تۇركيادان پاريجگە قونىس اۋدارعان تۇركىستان ەسىمدى اقساقال اسپاي- ساسپاي ءسوز باستادى:

– «قازاقتىڭ وسىنشاما كەڭ شالقار شۇرايلى دالاسى بولا تۇرا انا وركەنيەتتى ەلدەر سياقتى شىلقىعان بايلىققا كەنەلۋىنە نە توسقاۋىل؟ » دەپ، وتانداستارىمنىڭ تۇرمىسىنا ەگجەي- تەگجەيلى ۇڭىلە كەلگەندە، ەڭسەسىن تىكتەۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان باستى كىلتيپان ىسىراپشىلدىققا كوبىرەك جول بەرىلىپ جاتاتىندىعىندا ەكەنىن بايقادىم. ايلاپ، جىلداپ ماڭدايتەرمەن تاپقان اقشانى ءبىر كۇندە سۋشا شاشا سالاسىڭدار. سۇمدىق- اي! سونىڭ ءبارىن ماقتانىش ءۇشىن ىستەيدى دەگەندە توبە شاشىم تىك تۇردى. سول راس پا؟ ، – دەپ سوڭعى ءسوزدى مەنەن كۇتتى. اتاجۇرتتى اڭساعان اعايىننىڭ ايتىپ وتىرعان ءسوزىنىڭ ءبىر جاعىنان جانى بار.

«تويعا جۇمسالاتىن قارجىنى ودان دا بالانىڭ كەلەشەگىنە، قاتارىنان قالماي ءبىلىم الۋىنا، وتباسىن قۇرىپ جاتقان جاستاردىڭ ءۇي ساتىپ الۋىنا، اياقتارىنان تىك تۇرىپ كەتۋلەرىنە جۇمسالسا، الدەقايدا ءتيىمدى ۇسىنىس ەمەس پە؟ » دەگەنى، ەستى جۇرت ەسەبىن ەشكىمگە جەگىزبەيتىن مىنا قوعامدا قازەكەم ءۇشىن دە داندايسىماي، ءداستۇر قۇندىلىقتارىنا جاڭا زامان قاعيداسى تۇرعىسىنان قارايتىن كەز جەتكەنىن مەڭزەگەنى وتە ورىندى، ارينە.

ۇنەمشىل بول، ىسىراپقا جول بەرمە دەگەنى قۇپتارلىق. الايدا جاقسىلىعىن، قۋانىشىن كوپشىلىكپەن بولىسپەي تۇرا المايتىن كەڭپەيىل قازاعىمنىڭ قاسيەتتى قازىناسى تۋرالى ويىمىزدى «توي قازاققا كەرەك پە، جوق پا؟ » دەگەن سيپاتتا ەمەس، اسابا مادەنيەتىنە قاتىستى قوزعاساق پا دەيمىز. ويتكەنى تويدىڭ مازمۇندى ءوتۋى ءۇشىن اساباعا ايتارلىقتاي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەرى بەلگىلى. جينالعان ءجاميعات ءتورت- بەس ساعات تىرپ ەتپەي، اسابانىڭ ايداۋىنا ەرىپ، ايتقانىنا كونۋلەرى ءتيىس. قاراشا قاۋىم قولىنا سونداي جاۋاپتى كىلتتى مۇقيات سەنىپ تاپسىرعاندىقتان بۇل شىركىندەر وزدەرىنىڭ كاسىبي مىندەتتەرىن ادال اتقارسا عوي. دەيسىز. ەلدىككە كولەڭكە تۇسىرمەۋدى، قۇندىلىققا قۇرمەت كورسەتىلۋدى تىلەيسىز. اتتەڭ، ءبىراق سوڭعى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك جەلىدەن كورىپ جۇرگەنىمىزدەي، ۇلبىرەگەن سول ءۇمىتىڭىزدى ءبىر وسپادار وي ءۇزىپ جىبەرە جازدايدى. سويتسەك، ۇلتتىق ءتالىم- تاربيەنىڭ ۇلاعاتتى مەكتەبى سانالاتىن تويىمىزدى، اسابا مادەنيەتىن ءبىر ءسات سىني كوزبەن قاداعالاپ، ۇدايى باقىلاۋدا ۇستاماساق، جاستاردى ازعىندىققا ۇرىندىرىپ، بەتىمەن كەتىرەتىن اعاتتىقتار وسى جەردە تامىر جايىپ جاتقانداي سەزىلەدى ەكەن- اۋ. بۇل جاي بوس دابىل ەمەس. بەينەتاسپاعا باسىلىپ، الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى تاراعان مۇنداي سوراقى ارەكەتتەر مەن قازاقى قالىبىمىزعا جاراسپايتىن ورەسكەل ويىندارعا قاراداي قىسىلاسىڭ. قازاقى مەنتاليتەتىمىزبەن ۇندەسپەيتىن ونداي ولقى ۇلگىلەردى ەرسىلىككە جاتقىزباي، ءۇن- ءتۇنسىز ورىنداي بەرۋگە بەيىلدى قالىڭ ءنوپىردى مۇندايدا كىنالاۋدىڭ ءوزى ءبىر ءتۇرلى. «باس جارىلسا، بورىك ىشىندە، قول سىنسا، جەڭ ىشىندە» دەيتىن قايران، قازاعىما ءقازىر ءوزىنىڭ كەمشىلىگىن، تويدىڭ كولەڭكەلى تۇستارىن كەڭ جاھانعا جاريالاپ، دۇنيە نازارىنا قىمسىنباي ۇسىنۋى تۇك ايىپ بولماي قالعانى قىنجىلتادى.

ارينە، بارلىق تويلار كوڭىلدەن شىقپايدى، اسابالاردىڭ ءبارى سونداي، مادەنيەتتەن جۇرداي دەمەيمىز. كەيبىر تويلاردان مىسالى، ءوزىڭدى ۇشقان قۇستاي تىم جەڭىل سەزىنىپ قايتاتىنىڭ راس. كوپكە دەيىن اسەم ءاننىڭ اسەرى ساناڭىزدا سامالا ساۋلە شاشىپ، جانىڭ جاۋھازىنداي اشىلادى. مىنا تويدىڭ اساباسى «سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى» ازامات ەكەن، تويدى تاماشا جۇرگىزدى، اتاسىنا راحمەت دەگەن تىلەك ءتىل ۇشىنا ورالادى.. . ال ەندى كەيبىر تويلاردا اسابالاردىڭ ۇلكەن- كىشىنى مازاققا اينالدىرىپ، ءاجۋالاپ، ءاجىمدى اجەلەردى مىسقىلداپ، اق سامايلى اتالاردى ابدىراتىپ، ءجون- جوسىقسىز قالجىڭداپ، جۇرتتى كۇلدىرەمىن دەپ، ارزان ىرجاق پەن قىلجاققا باسىپ، بەيادەپ انەكدوتتاردى ەسە جونەلەتىنى ۇيات- اق.. . جىلدار بويى كۇتكەن تويىڭ ورىنسىز بەكەر، مال شاشپاقپەن، وسپادار ويىن- كۇلكىمەن وراشولاق وتە شىقسا، ودان اسقان قانداي قورلىق بار؟ !

قاراشاش توقسانباي،

«ەگەمەن قازاقستان»