تۋعان اناڭداي، قايران، تۋعان جەر (ەسسە)


وسى جاسقا كەلگەندە كوزىم انىق جەتكەن ءبىر اقيقات – ادامعا اقىل كەش كىرەدى؛ وڭ، تەرىسىن ويلاپ، باس اۋىرتىپ جاتپايتىن سوناۋ الاڭعاسار جاستىق شاقتىڭ ءجونى باسقا؛ جاس كەزدە ساناعا نە كىرىپ، نە شىقپادى: ونىڭ ءقايسىبىرىن سەن جادىڭدا ۇستاپ، ەسىڭدە ساقتادىڭ؛ سوڭىرا اقىل كىرىپ، ءوزىڭدى ءوزىڭ تانىعاندا قاپى كەتىپ، بارماق شايناعان «اتتەگەن- ايلار» از با؟ اڭسارىڭ ءار نەگە ءبىر اۋىپ ءجۇرىپ، كوپ نارسەنىڭ پارقىن كەيىن تۇسىندىك؛ ءقادىر، قاسيەتى ساناڭا كەش جەتتى؛ دەر كەزىندە ەسكەرمەي، ۋىستان شىعارىپ العاسىن باس سالىپ وكىندىك.
كازىر ويلاپ قاراسام، ءباتىر- اۋ، اكەڭ مەن شەشەڭنەن دە باسقا جارىق دۇنيەگە كەلگەن اركىمنىڭ دە «تاۋبە، تاۋبەلەپ» شۇكىرلىك قىلاتىن ءبىر، ءبىر قۇبىلاسى بار دەسەك، ول سەنىڭ تۋعان جەرىڭ ەكەن؛ كەمپىرلەر كىندىگىڭدى قانشا كەسسە دە، ول بار بولعىر اقىرىنا دەيىن ۇزىلمەي، كوزىڭ تىرىدە جۇدىرىقتاي جۇرەك ءلۇپ- ءلۇپ سوعىپ تۇرعاندا، سەن ەندى كىندىگىڭنەن بايلاناسىڭ دا، قايرىلىپ كەپ قايتا- قايتا سوعا بەرەتىن تەمىر قازىعىڭ ول!

ەۋروپادا، سوسىن ماسكەۋدە بولدىم؛ ءسۇيتىپ، سىرتتا شىرعالىپ، ۇزاعىراق ءجۇرىپ قالدىم دا ۇيگە اسىقتىم؛ الماتىعا ۇشقالى يىعىمدى قومداپ، بۋىنىپ، ءتۇيىنىپ وتىرعاندا اياق استىنان ەسىمە ارال ءتۇستى دە، جالما- جان پويىزعا وتىردىم؛ سەن اسىققانمەن، ءبىراق پويىز سەنىڭ جۇرەگىڭنىڭ الىپ ۇشقانىن كايتسىن؛ بۇل پاقىردىڭ دا موينىندا وزىنە تيەسىلى جۇمىسى بار؛ ءجۇرىس، تۇرىسى ساناۋلى؛ توقتايتىن جەرگە توقتايدى؛ ال توقتامايتىن جەردىڭ تۇسىنان قيقۋلاپ وتە شىعادى.

قاسىم اقىن «و، داريعا التىن بەسىك تۋعان جەر، ءقادىرىڭدى بىلمەي كەلسەم كەشە گور» دەپ، تەبىرەنىپ جىرلاپ ەدى- اۋ! تۋعان جەرى – انا قارقارالى سىندى ادامنىڭ تىرىدە ءبىر- اق رەت كورەتىن ۇجماعىنداي بولعاسىن تاكاپپار، تەنتەك اقىن كوڭىلى تاسىپ، شابىتى شالقىپ وتىرعاندا ايتسا – ايتقان شىعار. ال، اعايىن تاپ وسى ارادا پەندەلىگىمىز ۇستاپ، بىرەۋدىڭ باقىتىن قىزعانبايىق.

وۋ، ايتا بەرسە، سەنىڭ دە الدىڭدا جامان، جاقسى قۇشاعىن اشىپ، جولىڭا قاراپ وتىرعان جەرلەستەرىڭ بار؛ اعايىن، تۋما، تۋىسقان قانشا؛ ەرتەڭ ارسالاڭداپ الدىڭنان شىعاتىن ءۇش دوس – قۇدايبەرگەن، ساعي، التىباي بار؛ ءازىل، قالجىڭى ءارقاشان اۋزىندا ءازىر تۇراتىن قۇدايبەرگەن قۇرداسىڭ رايكۋلتتىڭ باستىعى؛ ونىڭ ەلگە شىعىپ، جاپان تۇزدە جالعىز ءۇي وتىرعان قويشىلارعا بارىپ كينو كورسەتەتىن توبەسىنە برەزەنت جاپقان ەسكى گازيگى بەلدەۋدە بايلاۋلى تۇرعان اتتاي، قاشان كەلسەڭ دە ءازىر؛ وزدەرى جانىنا جۋىپ كەتسە مازۋتتىڭ ءيسى مۇڭك ەتە قالاتىن كينودۆيجىكتى ورتالارىنا الىپ تىعىلىسىپ وتىر ەدى دە، ال قۇدايبەرگەن دوس ەزۋىن جيماي ىرجالاقتاپ كۇلىپ ءجۇرىپ:

– قوناقسىڭ عوي، سەن مىندا وتىر، – دەپ، مەنى يىعىمەن يتەرمەلەپ، شوپىر بالانىڭ جانىنداعى ورىندىققا وتىرعىزار ەدى.

بۇنىڭ ءبارى ءۇش دوسىم الدىمنان شىعىپ، قۇرمەتتەپ كۇتىپ العاندا ماعان ىستەيتىن وزدەرىنىڭ ۇيرەنشىكتى ريتۋالى.. .

مىنە، ارال! وي بارەكەلدە- اي! ءبارى تانىس. ءبارى ىستىق. ارتىق، كەمى جوق، كوڭىل شىركىننىڭ قۇمارى قانىپ، كوزىڭە ءبارى، ءبارى وتتاي ىستىق باسىلار ەدى. كوكشولاق پويىز ءجۇرىسىن كىلت باياۋلاتىپ ەدى؛ ىلگەرى جاقتان ىلە- شالا ءوزىم بىلەتىن، وزىمە تانىس جىپىرلاعان كىشكەنتاي ۇيلەردىڭ توبەسى كورىندى؛ باياعى پاتشا زامانىندا ارالدىڭ ۇستىنەن پويىز وتەتىن بولدى دا، اناۋ- مىناۋ ەمەس، تاپ ءبىر كىسى بەلىندەي جۋان تاستى قيىپ سالعان تەمىر جول ستانساسىنا پويىز ەنتىگىن باسىپ، اقىرىن جىلجىپ كەلەر ەدى دە، ءبۇيىرىن بەرىپ توقتار ەدى؛ پويىزدان تۇسپەي جاتىپ سەن ءار قاشان تەرەزەدەن كارى زداننىڭ قاق ماڭدايىنا ايقايلاتىپ جازعان، اۋەلى «ارال ستانساسى» ، سوسىن ءدال سونىڭ استىنداعى الداقاشان توزىعى جەتكەن تۇيە قورانىڭ قاقپاسىنداي اباجاداي ەسىكتى كوزىڭ شالار ەدى؛ كارى زداننىڭ ءوزى سياقتى اينالا توڭىرەگىندەگى ۇيلەردىڭ ءبارى اتام زاماننان بەرى ادامنىڭ قولى تيمەگەن كونە؛ كونە بولسا قايتەدى؟ وسىلار ءوزىڭنىڭ ەسكى تانىسىڭداي كورگەن جەردە جۇرەگىڭدى ەلجىرەتىپ جىلى ۇشىرايتىنىن قايتەرسىڭ. بۇلار وسى ءوڭىردىڭ قانشا ۇرپاعىن كوزىنەن وتكىزدى. قانشاسىنا ىعىن، پاناسىن بەردى. حالىقپەن بىرگە جاساپ ەدى. ىستىق، سۋىعىن بىرگە كورىپ، وسى كۇنگە جان سوزىپ كەلىپ ەدى. وزدەرى كونبىس. ءتوزىمدى. ارال ءتىپتى كونبىس. ءتىپتى ءتوزىمدى. زامان قانشا وزگەردى. قوعام دا، ادامدار دا جانتالاسىپ وزگەرىپ جاتىر. اپىراي، ءبىراق ارال وزگەرمەيدى. قۇدايدان دا، ادامداردان دا ءۇمىت ۇزگەسىن ەشكىمنەن ەشتەڭە دامەتپەيدى. تەڭىز باردا – سۋدان ۇستاعان سوقىر شاباقتى ءبولىپ جەپ، جوعىن جاسىرىپ، جىرتىعىن جاماپ ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ كەلە جاتقان حالىق ەدى. قۇداي قىلسا كايتەسىڭ. كازىر دە ءبىزدىڭ سوناۋ بالا كەزىمىزدەگى ءىلىنىپ- سالىنعان جىقپا- جىعىلما قالپى.

بىلەتىن كىسىلەر ريم جەتى توبەگە سالىنىپتى دەيدى؛ راس شىعار؛ ارال ريممەن تالاسىپ ءقايتسىن. ءبىراق.. . مەن بىلەتىن ارال ءوزىنىڭ زامانىندا بىرنەشە توبەگە سالىنىپ ەدى: انە، اناۋ ديىرمەن توبە. مىناۋ، بۋدەننىي توبە. مۇرتى ەدىرەيگەن مارشالدىڭ ءبىزدىڭ جاقتا نەعىپ جۇرگەنىن قايدام.

ال، ەندى جەتى سوردى باۋىرىنا باسىپ العان (ەلۋ مىڭنان استام حالقى بار) قالانىڭ سوناۋ دالا جاقتاعى بەتكەيدە بۇرىن تۇيە جايىلعان باسى بوس ەكى توبە بولاتىن. كەيىنگى كەزدە ىشىنە شاربى ماي اينالعان قالتاسى قالىڭدار توپىراعى، اۋاسى تازا ەكى توبەنىڭ بىرىنە اسپەتتەپ ءۇي سالىپ كوشىپ العان ەكەن؛ ءبىر سۋىرتپاق ءجىپ ارتىق كەتسە دە ىرگەدەن سىعالاپ، ءتىلى قىشىپ وتىرعاندار قاراپ جاتسىن با – بۇعان «جەبىرلەر توبەسى» دەپ ات قويىپتى. كوپ ۇزاماي ەكىنشى توبەگە دە يە تابىلىپتى؛ ءويتىپ، ءبۇيتىپ، وندا، بۇندا وقىپ كەلگەن ەتى ءتىرى پىسىق جىگىتتەر كىشكەنتاي قالانىڭ ازعانتاي جۇمىسىنا اياعى ءىلىنىپتى دە، اكە- شەشەلەرىن ەسكى جۇرتتا قالدىرىپ، وزدەرى الگى توپىراعى، اۋاسى تازا ەكىنشى توبەگە كوشىپ العان ەكەن.

بالالارىن ۇيگە قاماپ تاستاپ، بار كۇنى بازاردا وتەتىن ارالدىڭ باسى قاقشاقتاعان قايقى ءتوس قاتىندارى ماعان تانىس؛ شاڭدىعى شىققان، ىعى- جىعى جيىندا قولىنداعى ونى- پۇنىسىن اركىمگە ءبىر تىققىشتاپ ابدەن سىلەسى قۇرىپ شارشاعاندا بازاردىڭ قوس ۋىس كولەڭكەسىنە ەكەۋ، ۇشەۋ، كەيدە ۇشەۋ، تورتەۋ باس قوسار ەدى. «ۋف! قۇرىپ قالسىنشى ادىرا قالعىردىڭ رينىگى. بالالار نە بولدى ەكەن؟ ءۇي كورمەيتىن بولدىق قوي، تۇگە» دەپ، وزدەرىن ايايتىن ەشكىم بولماعاسىن، ونسىز دا ۇرىنارعا قارا تاپپاي جۇرگەن قاعىڭعىر قاتىندار عوي؛ ەندى ولاردىڭ جىنى الگى شىركىن نەمەلەرگە ءتۇسىپتى دە – يت تەرىسىن باسىنا قاپتاپتى؛ بۇندايدا ولاردىڭ تىلىنەن بال تامباي، ءزار تامباسىن با – اق تەر، كوك تەرى شىعىپ شاي ءىشىپ وتىرىپتى دا جىرقىلداپ كۇلىپ «كەمپىر، شالداردان قاشقانداردىڭ توبەسى» دەپ، بۇعان دا ات قويىپ، ايدار تاعىپ الا قويىپتى.

بۇل وسى جولعى كەلگەنىمدە ءۇش دوسىمنان ەسىتكەن جاڭالىقتارىم ەدى.

* * *

حالىق بولعان حالىقتىڭ وزىنە ءتان ۇلتتىق مەنتاليتەتى بولادى دەسەك، ءبىز دە سوعان شىنىمەن دەن قويساق – قازاقتىڭ ەجەلدەن تايعا تاڭبا باسقانداي ناعىز مەنتاليتەتى اۋىلدا. ەندەشە، وسى قازاقتىڭ مەنتاليتەتىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان ۇياسى دا اۋىلدا. سونان بولار- اۋ، بۇل قازاق باياعىدا ريەۆوليۋتسيانى دا اۋىل ارقىلى جاساعانى تاريحقا ايان. ءسىز بەن ءبىزدىڭ جەر تۇبىنەن ارمانداپ، اڭساپ كەلگەن ازاتتىقتىڭ نۇرلى تاڭىنا كەشە قولىمىز جەتكەندە رەفورمانى اۋىلعا دا جاساۋ كەرەك ەمەس پە؟ بۇل كوپ جاساپ، كوپتى كورگەن، كوپ نارسەنى كوكىرەگىنە تۇيگەن قارت جازۋشىنىڭ كوپتەن كوڭىلىنە ساقتاپ كەلگەن، ەلباسىنىڭ قۇلاعىنا جەتسىن دەگەن نيەتى عانا.. .

ءۇش دوستىڭ ايتۋىنا قاراعاندا كەيىنگى جىلدارى سىرداريا قاتتى تارتىلىپتى. قايسى ءبىر كەزدە ءتىپتى يت كەشىپ ءوتىپ بولىپتى دا، تەڭىز كوز جەتپەيتىن قاشىققا كەتىپ قاپتى. ء«قازىر ادام كورەتىن سيقى جوق. جاعاسىنا جاقىنداپ بارا المايسىڭ. ميى شىققان بالشىق، باتپاق» دەدى ءۇش دوس. تۇيەدەن باسقا مال جەمەيتىن قارا سوراڭ سۋى قاشقان تەڭىزدىڭ ورنىن باسىپ كەتكەن» دەپ، ەندى ءتىپتى قارا اسپاندى قاپىلتتى. «كورسەڭ – سۋى مولدىرەپ، ءتۇبى اپپاق اق قايراڭ بوپ جاتاتىن باياعى تەڭىز ەسىڭە تۇسەدى دە، كوڭىلىڭ بۇزىلادى» دەدى ءۇش دوس. «كۇنى كەشە ەدى- اۋ، – دەدى تاعى دا ولار – تەڭىز ءۇيىڭنىڭ ىرگەسىنە كەپ، اق باس تولقىن ارسىلداپ جاعاعا سوعىپ جاتقاندا – ءبىز، ءسىرا، الىستان دوموتدىح، كۋرورت ىزدەدىك پە؟ قالا حالقى – كارىسى، جاسى تۇگەل بالالارىن جەتەلەپ بارىپ، التى اي جازدا سۋعا تۇسەتىن باياعى زامان كازىر كوزدەن ءبىر- ءبىر ۇشتى» دەدى ەندى ۇشەۋى بىردەي قوسارلانىپ.

ءوزىم دە سولاي بولار دەپ ويلاعام؛ ۇندەگەم جوق؛ قۇدايبەرگەننىڭ ءۇيى باعانا قازان كوتەرىپ جاتقان؛ ءيىنىمىز ءتۇسىپ، يىعىمىز سالبىراپ ۇيگە كەلدىك؛ اس باتپادى؛ سول كۇننىڭ ەرتەڭىنە تەڭىزدى ءوز كوزىممەن كورگىم كەلدى دە، قاسىما قۇدايبەرگەندى الىپ رايكومعا باردىم. قۇدايبەرگەن مەنى ءبىرىنشى حاتشىعا كىرەدى دەپ ويلاعان ەكەن؛ ونىڭ دەگەنىنە كونبەدىم دە، ەكىنشى حاتشىعا كىردىم. بۇل جاس جىگىت. اتاسى مەدەتبايەۆ تولەگەن – قارت بالشەبەك. ءوز زامانىندا وقىعان. ۇزاق جىل ارال اۋدانىن باسقارعان. ۆولگا بويىنداعى حالىق اشتىققا ۇشىراپ، قىرىلا باستاعاندا لەنيننىڭ كومەك سۇراعان تەلەگرامىن العان بويدا بىرنەشە ۆاگون بالىق جىبەرگەن كىسى.

ەكىنشى حاتشىدان ماشينا سۇراپ العاسىن ەندى سىرتقا شىعا بەرگەم- ءدى، قۇدايبەرگەن جولىمدى كەسىپ، الدىما تۇرا قالدى:

– ءبىرىنشى حاتشىعا كىر، – دەدى.

مەن:

– جۇمىس باستى كىسى عوي. ۋاقىتىن الىپ قايتەمىز، – دەپ، ىڭعاي بەرمەپ ەدىم. بالا جاسىمىزدان بىرگە وسكەن دوسىمدى تانىماي قالدىم. اشەيىندە ازىلدەسىپ، ويناپ، كۇلىپ ءجۇرۋشى ەدى، قاباعىن ءتۇيىپ الىپتى.

– ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى بىلمەيسىڭ. وسى كىسىنىڭ قاراۋىندا ىستەيمىز. ەرتەڭ سوقپاي كەتكەنىڭدى قاسىڭدا جۇرگەن بىزدەن كورەدى. ءسوزدى قوي، باستىققا كىر، – دەدى. ايتقانىن ىستەتپەي قويمايتىن ءتۇرى بايقالدى.

ارينە، دوسىمدى تۇسىنەم. ءوزىمدى دە ويلاپ تۇرمىن. وسى باستىقتىڭ الدىندا بۇرىن ءبىر رەت بولعانىم بار. ەكەۋمىز جەرلەسپىز. ول قازالىدان. مەن ارالدان. جاسىمىز دا قارايلاس. سىرتىنان كورگەنىم بولماسا، ديدارلاسىپ كەزدەسكەن ەمەسپىن. اسكەردەن بوسانىپ ەلگە كەپ، العاشقى تۇڭعىش ەڭبەگىم «كۋرليانديا» رومانىن شيكىلى- ءپىسىلى ءبىتىرىپ، باسپاعا بەردىم دە، گوركي اتىنداعى ليتەراتۋرنىي ينستيتۋتقا تۇسكەم. جازعى كانيكۋل. نەم كەتىپتى دەپ، تانىسقالى ۇستىنە كىرگەم- ءدى. سىرتىن ءساندى ۇستايتىن كىسى ەكەنىن بايقاعان ەدىم. قاشان كورسەڭ دە ۇستىندە قىرى جىعىلماعان قارا كاستوم. قاتىرما جاعا اق كويلەك. ناقىشىن كەلتىرىپ جۇتىندىرىپ بايلاعان گالۇستەك. ءوزى كوزگە تولىق، كەلبەتتى. بىلەتىن جۇرت – سوزگە ساراڭ. كەكىرەيگەن كەرمە قاس. اۋزىنان شىققان از- كەم ءسوزدى اسىقپاي، ارجاعىنان اقىرىن شىعاراتىن كورىنەدى. ۇستىنە كىرگەمدە جۇرتتىڭ الگىندەي ايتاتىندارى بۇلجىماستان ءدال كەلگەنى بايقالدى. نىعىز قالپىن بۇزباي، كەكىرەيىپ وتىرىپ قولىن ۇسىندى. كەرەك دەسە، «وقۋىڭ قالاي؟ » دەپ تە سۇرامادى.. .

سونان جىلجىپ جىلدار ءوتتى؛ «قان مەن تەر» اۋەلى ءوزىمىزدىڭ ەلدە، سوسىن ماسكەۋدە، شەتەلدەردە شىعا باستادى. 1974 -جىلى برەجنيەۆ پەن كوسىگين قول قويعان قاۋلى شىعىپ، سسسر مەملەكەتتىك سىيلىعىن الدىم. جارايدى، انادا ستۋدەنت دەگەن شىعار؛ ەندى قانشا دەسە دە اتى، اتاعى بار، ەل- جۇرت تانىعان جازۋشىمىن دەگەن ويدى ارقالانىپ، (ويىمدا ەشتەڭە جوق) ، ءبىرىنشى حاتشىنىڭ كابينەتىنە كىرىپ ەدىم. ءاي، مەن وزگەرگەنمەن، مىناۋ تۇك تە وزگەرمەپتى عوي؟ باياعى قالپى عوي. ات شاپتىرىم كابينەتتىڭ قاق تورىندە الشاسىنان ءتۇسىپ اپتى. ورنىنان قوزعالمادى. قۇيرىق استىنداعى ءسال قوزعالسا شايقاپ، شىر اينالاتىن كرەسلوعا شالجايىپ جاتىپ العان. كەرميىق. كەرگىپ وتىرىپ قولىمدى الدى. «ەندى سەنى جەلكەمنىڭ شۇقىرى كورسىن» ، دەپ، شيراق باسىپ، شىققانشا اسىققام- دى.. .

قۇدايبەگەن دوس قويار ەمەس.

– كىر! كىر! – دەپ دىكەكتەپ تۇرىپ الدى. قايتپەك كەرەك؟ لاجىم قۇرىدى دا، ەسىكتەن بىرەۋ جەلكەلەپ زورلاعانداي قۇلىقسىز كىرە بەردىم دە، ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەي قالشيىپ قاتىپ قاپپىن. ەسىمدى جيىپ ۇلگەرگەنشە بولماي، ادەتتە مەن كەلگەندە شالبارىنىڭ اۋىنا قورعاسىن قۇيىپ قويعانداي، قوزعالماي نىعىز وتىرىپ قابىلدايتىن باستىققا نە بولعان- ەي؟ ورنىنان اپالاقتاپ، اسىعىس تۇرىپ جاتقان سياقتى ەدى. سۇيتكەنشە ەكى قولىن بىردەي سوزىپ ۇمتىلىپ كەپ قولىمدى الدى.

ءالى دە تۇككە تۇسىنبەي اڭىراپ قالعانىمدى كورىپ:

– ابەكە.. . ابەكە، ءسىز كەلەردىڭ الدىندا قاسىندا وبلىستىڭ باستىعى، بىزگە تسك- نىڭ ەكىنشى حاتشىسى مەسياتس جولداس كەلدى. ءبىز بيۋرو مۇشەلەرى تۇگەلدەي ستانساعا بارىپ كۇتىپ الدىق. سپەتس ۆاگوننان مەسياتس جولداس ءتۇسىپ، بارىمىزبەن امانداستى دا، سالعان جەردەن «قالاي، جەرلەستەرىڭ كەلىپ جۇرە مە؟ » دەپ سۇرادى. ءبىز تۇسىنبەدىك. ساسقالاقتاپ ءبىر- بىرىمىزگە قارادىق. «نۇرپەيىسوۆتى ايتام» دەدى مەسياتس جولداس. «كەلەدى، كەلدى» دەدىك ءبارىمىز جامىراپ. سونان مەنىڭ كابينەتىمە كەلدىك. كىرگەن بويدا تاعى دا مەسياتس جولداس قابىرعادا ءىلۋلى تۇرعان باتمان قاعازىنا سالعان ارال تەڭىزىنىڭ كارتاسىنا باردى دا: «ەلامان باتىر قاي جەرلەردە بولدى؟ » دەپ سۇرادى. ءبىز ءبىرىن ءبىلىپ، ءبىرىن بىلمەي تاعى دا ساسقالاقتادىق. كەلەسى كۇنى قاراقۇم كولحوزىنا باردىق؛ كوشەنى بويلاپ كەلە جاتقانبىز؛ مەسياتس جولداس كولحوزدىڭ كىتاپحاناسىن كورىپ قالدى دا، «جۇرىڭدەر، كورەيىك. جەرلەستەرىنىڭ كىتابىن الادى ما ەكەن» دەمەسى بار ما. ابىروي بولعاندا كىتاپحاناشى كەلىنشەك كىتاپ وقيتىن، ءتىلى سايراپ تۇرعان پىسىق بالا ەكەن؛ ەكەۋى ۇزاق سويلەستى – دەدى دە، ءبىرىنشى حاتشى مەنى قولتىقتاپ اپارىپ، ءوزىنىڭ كرەسلوسىنا وتىرعىزدى. ءوزى تۇرەگەلىپ تۇر.

– ابەكە، تالاي كەلەسىز. ۇيدە بولعان جوقسىز. بۇندا قانشا بولاسىز؟ – دەدى. وڭىنەن ءسال قىسىلىپ، ىڭعايسىزدانعانى بايقالدى.

و، جاساعان جاپپار يە! اپىراي، ماسكەۋدەن بىزگە ورىستىڭ كىتاپ وقيتىن ءبىر ينتەللەگەنت ازاماتى كەلگەنى قانداي ابىروي بولعان. ايتپەسە، مەنىڭ دە بۇل ەلگە، اسىرەسە، الا بولە ارالعا، ارال وڭىرىنە كوپپەن بىرگە تىربانىپ بىردەڭە ىستەپ جۇرگەنىمدى مىنا جازعاندى سىرتتان بىرەۋ كەپ ميلاندىرىپ، جەتەسىنە جەتكىزۋ كەرەك بولعانىن قاراش. وللاھي شىنىم – ءارى نامىستاندىم؛ ءارى جىنىم كەلدى؛ تۇك دەمەستەن جالت بەرىپ، ەسىكتى سارت جاۋىپ شىعىپ كەتكىم كەلىپ ەدى: اتا- بابادان قالعان ادەت – تاپ سول ارادا ءداتىم جەتپەي، ءوزىمدى ازەر ۇستاپ قالعانىم ەسىمدە. ول، ءبىراق ادىرا قالعىر انا زامان ەدى عوي. ءيا، قۇرسىن! ءوزىمىز ەركىندىك الىپ، ءتورت قۇبىلامىز تۇگەلدەنىپ داۋىرلەپ تۇرعان بۇگىنگى ەگەمەندىك كەزىمىزدە ەل تىزگىنىنە تالاسىپ، ەلتەڭ- سەلتەڭدەپ جۇرگەن كىتاپ وقىمايتىن ساناسىز باستىقتار از با؟ ..

كوڭىلسىزبىن؛ ءىشىم يت تالاعانداي؛ جاعادان قاشىپ، كوز ۇشىنان اسىپ كەتكەن تەڭىزدى كورگىم كەلمەدى؛ بۋدەننىي توبەسى؛ قازاق كوشەسى №3 ۇيدە تۇراتىن بايعابىل اعاما باردىم؛ سول كۇننىڭ ەرتەڭىنە پويىزعا وتىردىم؛ ەندى ەشقايدا مويىن بۇرماي، تۋرا الماتىعا تارتتىم؛ سول كۇنى جولاۋشى- جۇرگىنشىلەر از بولدى دا وزىمە دەربەس، جەكە تيگەن وڭاشا كۋپەگە جايعاستىم؛ ءوزىمىزدىڭ ەلدە جانە سىرتتا، شەتەلدە دە پويىزبەن، نە اۆتوبۋس، نە ماشينامەن ەل كورىپ، جەر كورىپ جۇرگەندى ۇناتۋشى ەدىم.

پويىز قوزعالدى؛ ۆاگوندار اۋەلى ىرعالىپ، سوسىن ءيتىنىپ، سوعىنىپ ىلگەرى ۇمتىلدى؛ تەرەزەگە ءتونىپ، ەمىنىپ وتىرىپ الدىم؛ بۇل جولعا شىققانداعى قاشاننان بەرى قالىپتاسقان ادەت.

ءبىر قوزعالىپ كەتكەسىن پويىز جەر قويا ما؛ قازالى ارتتا قالدى؛ الدىمدا قارماقشى؛ ونىڭ ارجاعى بايقوڭىر؛ كوسمودروم؛ ەكى كوز تەلمەڭدەپ تەرەزەنىڭ ار جاعىنا قادالىپ العان؛ بايقاپ كەلەم: بۇل جاقتىڭ رەڭى دە ارالدىڭ وڭىرىنەن ارتىقشىلىعى شامالى؛ قايدا قاراساڭ دا كوكتەمنەن كەيىن بويىن تىكتەپ كوتەرىلە الماي، شەرلەپ جەر تىستەپ جاتىپ العان تىربىق، تاسپا بوز كەر جۋسان. قۋاڭشىلىقتان با، الدە كىم ءبىلسىن، جىلداعىدان گورى بيىل راكەتا – الگى ءبىر گەپتيل دەگەن قارعىس اتقىر پالەنى تيەپ الىپ كوبىرەك ۇشقان با، قالاي. ول پالەكەت ۇشپاسىن دەپ تىلەيىك. ول ۇشسا – اسپان استى، جەردىڭ ءۇستى الاعاي، بىلاعايدى سالادى عوي. ءبىر جەتى قۇيىنداتىپ ىشقىنىپ سوققان قارا داۋىل نەنى شىداتسىن. اق شاڭداق تۇزدى سور اسپانعا شاپشىپ، اياقتىڭ استىنان باسقا جەر تۇك كورىنبەي كەتپەۋشى مە ەدى. كوزىڭ اشىپ، تىنىس دەمىڭدى الا الماي تۇنشىققاندا قايدا، قاي تەسىككە تىعىلارىڭدى بىلمەي قالۋشى ەدىڭ. قارا جەردىڭ دە جانىن شىعارىپ، ءنارىن سىعىپ الاتىن پالەكەتكە ءتوزىپ جۇرگەن جالعىز ءبىز عانا. «اپىراي» دەدىم ىشىمنەن – راكەتا ۇشقالى قاي زامان؛ تاعدىرى تالكەككە تۇسكەن سورلى دالانىڭ وسىناۋ ورتتەي ىستىق كۇن مەن اڭازاق اپتاپ استىندا جىلدار بويى تاڭدايىنا ءنار تامباي، كەرەك دەسە، كوكتەمدە دە ازىن اۋلاق ءشوبى كوكتەمەي جاتىپ – قۋرايتىن بيشارا دالاعا جانىڭ اشيدى؛ ۇيتپەگەندە شە؛ قايران، اتا- بابانىڭ كىندىك قانى تامعان جەر عوي، بۇل!

توقتا! ايتسا دا.. . قۋاندىق اقىن ەدى اۋ؟ ءيا، سول! سول ەدى عوي!..

دالا. دالا. دالامەنەن كەلەمىن،
دالا كوركىن كورسەم عانا تەرەزەگە تونەمىن.
سول دالانىڭ سىزى ەمەس پە – دەنەم العاش تيگەنى،
سول دالانىڭ قىزى ەمەس پە – جۇرەك العاش سۇيگەنى.. .

كانە، كوزى قاراقتى، كوكىرەگى وياۋ وقۋشىم – كەشەگى دۇنيەدەن وتكەن قۋاندىق اقىننىڭ وسى ولەڭىنىڭ ارجاعىن وزدەرىڭ ەستەرىڭە تۇسىرىڭدەر! ءتىسى شىقپاعان قىزىل يەك جاس بالاداي شايناپ بەرسەم سەندەرگە ۇيات؛ ماعان ىڭعايسىز؛ ونسىز دا، ءدال وسى كازىر ىشىندە يت ۇلىپ جاتقانداي، كوك زاپىران كەۋدەڭە تولىپ، جانىڭ جابىرقاپ مۇڭايىپ وتىرعاندا دۇنيەدەن وتكەن كەشەگى جانى جايساڭ زامانداس اقىندى ەسىمە الىپ، جول ۇستىندە ءولى ارۋاققا دۇعامدى باعىشتاعانداي، جان دۇنيەم ەگىلىپ وتىرعان جايىم بار.

* * *

سوعىستىڭ الدى ەدى عوي. ءيا، مەن بۇل كەزدە شالقاردا، ال، قۋاندىق پەن تاحاۋي ىرعىزدىڭ ون جىلدىق ورتا مەكتەبىندە وقىپتى؛ ءبىر- ءبىرىمىزدى مۇلدە بىلمەيمىز؛ سونان، تەك اراعا سونشا جىلداردى سالىپ، سوعىس بىتكەسىن قىرىق جەتىنشى جىلى (ۇمىتپاسام وكتيابر ايىندا) الماتىدا وتكەن جاس اقىن، جازۋشىلاردىڭ جينالىسىندا كەزدەستىك؛ ەلىمىزدىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىنەن ءبىر- ءبىر ولەڭ، ءبىر- ءبىر اڭگىمە جازعان، ەگەر، جازباسا ءبارى ءبىر تۇبىندە جازاتىن موينى ىرعايداي ارىق، جۇدەۋ بالالار كەلدى؛ ءدال سولارداي استاناداعى ينستيتۋت، ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت جاستار دا از ەمەس ەكەن.

كازىر ويلاپ قاراسام، بۇل ءىلياس وماروۆ (تسك- نىڭ قاتشىسى) ، ءسابيت مۇقانوۆ (جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى) – وي، جارىقتىقتار- اي، نە ىستەسە دە – ءىرى تۇلعانىڭ اتى ءىرى تۇلعا – قۇر كەۋدەگە، ءوزىم بىلەمگە سالماي، الداعى ىلگەرگى كۇندى اقىلعا سالىپ، ويلانىپ ىستەگەن ءوز تۇسىندا ايتا قالعانداي قۇبىلىس بولىپ ەدى؛ كەشەگى ايداي الەمنىڭ استاڭ- كەستەڭىن شىعارعان دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى كەز ەدى عوي؛ قاھارلى قىستان كەيىن، انە ءبىر كوكتەم جىلت ەتىپ، قار ەندى- ەندى ەري باستايتىن كەز بولادى عوي. تاپ سول كەزدە كوزدىڭ جاسىنداي ءموپ- ءمولدىر مۇزداي قار سۋىندا – ەستەرىڭدە بار ما – ءدىر- ءدىر ەتكەن ءالجۋاز، نازىك كوك قىلتيىپ كورىنەر ەدى- اۋ. ءيا، ءدال سول سياقتى كەشەگى سوعىستان كەيىنگى جۇدەۋ- جاداۋ جاس ۇرپاق تۇگىل، ءتىپتى سوعىسقا قاتىسىپ، شەنەلىن سۇيرەتىپ ەلگە كەلىپ، بولاشاق روماننىڭ ون ەكى بەتىن جازعان مەنى تاڭقالدىرعان تاحاۋي احتانوۆ تريبۋناعا شىعىپ الىپ، ەكى يىعىن جۇلىپ جەپ جۇلقىنىپ سويلەسىن كەپ؛ ءبىر ءسوزى ءۇشىن، ءسۇيتىپ ول جازۋشىلار وداعىنا مۇشە بولسىن؛ ال، زەينوللا قابدولوۆ پەن امانجول شامكەنوۆ تە وزدەرىنىڭ ءبىر- ءبىر ولەڭىمەن وداققا مۇشە بوپ شىعا كەلدى. جاستاردىڭ جينالىسىنا بىزدەن گورى ەرەسەك ءبىر توپ سۇر شەنەلدىلەر كەلدى؛ وق پەن وتتان جان ساقتاپ امان قالعان – وققاعارى بارلار عوي! وڭشەڭ وجەت، وڭشەڭ بەتىنەن وتى شىققاندار؛ وزدەرىنەن باسقا جازۋشى جوقتاي – قازاق ادەبيەتىنىڭ ەرتەڭگى ابايى، اۋەزوۆى وزگە ەمەس، وزدەرى سيىقتانىپ ومىراۋلاپ، كيىپ- جارىپ بارادى؛ ولاردى ەشكىم بەتىنەن قاقپادى؛ قايتا بارىنشا قولپاشتاپ، كوتەرمەلەپ جاتتى؛ ارينە، كىم قالاي ورەكپىلەپ، وزىمشىلدىككە سالسا دا، الداعى، ەرتەڭگى كۇن بار؛ ول ادامنىڭ ەمەس، جاراتۋشى يەنىڭ قۇزىرىندا؛ ءبىز قالاي دەسەك تە، جاڭاعى ءوزىمشىل، ءور كوكىرەك سۇر شەنەلدىلەر قازاق ادەبيەتىنىڭ ەرتەڭگى ابايى، اۋەزوۆى بولار، بولماس، ال، ءبىراق ولاردىڭ سوڭىرا قازاق ادەبيەتىنىڭ قاسىم امانجولوۆى، حاميت ەرعاليەۆى، جۇبان مولداعاليەۆى، سىرباي ماۋلەنوۆى، تاحاۋي احتانوۆى، زەينوللا قابدولوۆى، مۇزافار الىمبايەۆى، عافۋ قايىربەكوۆى، ءازىلحان نۇرشايىقوۆى بوپ وزدەرىنىڭ ءتول تاقىرىبى، وزدەرىنىڭ ءتول دۇنيە تانىمى، ءتول پوەتيكالىق، ەستەتيكالىق قولتاڭباسى بار، تەك وزدەرىنىڭ تۆورچەستۆوسىنا ءتان تابيعي ءبىتىم بولمىسىمەن بوي تۇزەپ، ادەبيەتتىڭ ءىرى تۇلعالارى بولعاندارى – اقيقات ەدى.. .

وسى كەزدەسۋدە تاحاۋي مەن زەينوللا سالعان جەردەن كوزىمە ىستىق كورىندى دە، جۇبىمىزدى جازباي، بىرگە جۇردىك؛ دوس بوپ تاراستىق. ال، قۋاندىقتىڭ ءجونى باسقا؛ مەن بىلەردە ول كوزى تىرىدە ەشكىممەن كوڭىلى جاراسىپ دوس بولعان جان ەمەس؛ تۋمىسىنان اقىن بوپ جارالدى دا، ولەڭىن جازىپ، ساياق اتتاي وزىمەن ءوزى جەكە ءجۇردى؛ ءسوزىمىز اۋىر بولماسىن – تاباننىڭ ءبۇرى جوق ەدى، ءىسى دە، ءسوزى دە دايەكسىز بولاتىن؛ جارىقتىقتىڭ ءوزى ونىسىن سەزدى مە، جوق پا، بەلگىسىز؛ سەزە قالعان كۇندە دە – ول، ءسىرا، دەن قويىپ، كوڭىل بولە قويماس ەدى. كۇندەلىكتى ومىردە وعان دوس ەمەس، جولداس ەمەس، سەرىك كەرەك ەدى؛ ونىڭ ىستەگەنىن ىستەسەڭ – ە- ە.. . بارەكەلدە – سەن وندا ونىمەن بوتەلكە ماڭىندا تابىسار ەدىڭ؛ سوسىن گۇلدەن گۇلگە قونىپ ءنار الاتىن الگى ءبىر الا قانات كوبەلەكتەي – سول زاماننىڭ نە ءبىر ءسۇمبىل شاش، بۇرالاڭ بەل، دەليمە ەتەك اق كويلەكتى قاراعىمداردىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ كۇن وتكىزەر ەدىڭ.

ال، ءبىراق.. . ايت- ايتپا، ءوز تۇسىندا تەڭدەسى جوق ناعىز ليريك اقىن ەدى عوي! تۋرا جۇرەگىنەن جارىپ شىققان تابيعاتى بولەك ءتول پوەزياسىن بىلاي قويعاندا – شىركىن- اي – ونىڭ شوتلانديانىڭ ۇلى اقىنى بەرنس پەن پارسى اقىنى ۇلى ومار حايامنىڭ اۋدارماسىنا ءتانتى بوپ، وقتا، تەكتە كوز سالىپ قويام. ول اۋدارعان «ونەگين» ءوز الدىنا ءبىر توبە.

پويىز قۇتىرىپ العان. بايقوڭىردان وتكەلى ءبىر جەردە ايالداپ توقتاعان جوق؛ باۋىرى تولعان دوڭعالاق سارتىل- سۇرتىلداپ سىلقىتىپ تارتىپ كەلەدى؛ ءوزىم سول باياعى تەرەزەگە ءتونىپ العان قالپىم؛ ەكى كوز تەلمەڭدەپ تەرەزەنىڭ ار جاعىنداعى كول- كوسىر دالاعا قادالىپ العان. ويىمدا كازىر دە قۋان، قۋاندىق اقىن.

ءتورت ورمە قامشى سارت ەتتى،
ارعىماق ات كەپ جۇلقىندى.
جانارى قىزدىڭ جالت ەتتى.
جارىسىپ جەلمەن ۇمتىلدى.
جىگىت تە شىقتى سىدىرىپ،
ورامال تاڭىپ باسىنا.
تۇيىلگەن بەينە جۇدىرىق
جابىسىپ ەردىڭ قاسىنا.
توپىلداپ تيگەن تۇياقتان
دالانىڭ شاڭى ءورىلدى.
ءدۇيىم ەل تۇرىپ بۇل جاقتان
كۇلەدى گۋلەپ كوڭىلدى.
قاراي گور، انە، قاراپ باق،
قيالاي ورلەپ دالانى.
ايتىلماي كەلگەن ماحاببات،
قۇيىن بوپ اعىپ بارادى.

ءاي، ءقادىرلى وقۋشى! بايقادىڭ با – ليريك اقىننىڭ ءوزى دە، پوەزياسى دا جۇمباق ەدى- اۋ! قاي زامان، قاي ادام بولماسىن، ماسەلەن، ايتالىق، سەن، مەن، مەنەن دە باسقالار سول سيقىر، جۇمباق ماحابباتتىڭ تۇڭعيىق تەرەڭىنە بويلاپ بارا الدىق پا؟ ساعان قالاي اسەر ەتتى؟ ال مەنىڭ تۇلا بويىمدى ءدىر ەتكىزدى دە.. . استاپىراللا! ۆاگوننان اتىپ شىعىپ، قۇستاي ۇشىپ بارىپ، تەرەزەنىڭ ارجاعىنداعى وسىناۋ مارە- سارە بوپ گۋ- گۋلەپ، دۋ- دۋلاپ اسپاندى باسىما كوتەرىپ جاتقان ءدۇيىم جۇرتقا بارىپ قوسىلىپ كەتكىم كەپ، ورنىمنان كوتەرىلە بەردىم دە، قايتا وتىردىم.

بۇل نە قۇدىرەت! ءدال وسى كازىرگى جاسىمداعى وزىمدەي كىسىنىڭ انە ءبىر كوكىرەگى الىپ ۇشىپ تۇراتىن ەلگەزەك جاستاي قىلىعىم وزىمە دە ەرسى كورىندى دە، ءبىر كۋپەدە ءبىر ءوزىم جالعىز وتىرىپ كۇلەيىن كەپ.. .

ءار نارسەنىڭ باسىن ءبىر شولىپ اۋەيىلەنىپ وتىرىپ بايقاماي قالىپپىن؛ سۇيتسەم، پويىز جالاعاش اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا كەپ، ىسىلداپ- پىسىلداپ توقتاپ جاتىر ەكەن. سارت ەتىپ ەسىك اشىلدى؛ مەن كوتەرىلەم دەگەنشە سۇيقىلتىم شاش الدىڭعى جاعىنا قاشىپ، ونسىز دا كەرە قارىس كەڭ ماڭدايدىڭ شىرايىن شىعارعان نار قاسقا، كەلبەتتى كىسى ىشكە كىرىپ كەلە جاتتى؛ ونىڭ سوڭىن الا كىرگەن جاس جىگىت قولىنداعى تاباقتى تەرەزەنىڭ الدىنداعى تىعىرىقتاي ستولعا قويدى؛ تۇككە تۇسىنگەم جوق؛ ومىراۋىنداعى التىن جۇلدىز جارق- جۇرق ەتىپ، مەن ەندى تۇرام دەگەنشە بولماي، ۇمتىلىپ كەپ قولىمدى الدى؛ جىبەرمەي ۋىسىندا ۇستاپ تۇرىپ:

– اتىم يساتاي، فاميليام ابدىكاريموۆ. وسى اۋداندا ءبىرىنشى قاتشىمىن. ەل قۇلاعى ەلۋ. ارالعا كەلگەنىڭىزدى ەسىتكەم. كىتاپ وقيمىز عوي. وسى پويىزبەن كەلە جاتقانىڭىزدى ءبىلدىم. اۋلىمىزدىڭ ۇستىنەن ءوتىپ باراسىز. مەنىكى سەبەپپەن تانىسىپ، بىلىسەيىن دەگەن نيەت. ءدام- تۇزىمىزدى اكەلدىك. الدىڭىزعا قويعان استان الىڭىز، – دەدى يساتاي.

سول ارادا باسىمدى ءسال ءيىپ، «راقمەت» دەگەنىم ەسىمدە. تالاي ادامدارمەن كەزدەسىپ ءجۇرمىن عوي. ءبىراق.. . ءدال بۇلاي سالەم- ساۋقاتتاسپاي جاتىپ الدىڭدى وراپ، سالعان جەردەن باۋراپ اكەتكەن كىسىنى كورىپ تۇرعانىم وسى.

* * *

پويىز قوزعالدى. يساتاي مەنىڭ شىعارىپ سالعالى تۇرەگەلە بەرگەنىمدى كورىپ:

– ابەكە، وتىرا بەرىڭىز. ماشينامدى قىزىلورداعا باعانا جونەلتىپ جىبەرگەم. ءسىزدى شىعارىپ سالعاسىن ەرتەڭ قىزىلوردادان ەلەڭ- الاڭدا شىعىپ كەتسەم – جالاڭاش مىنا تۇرعان جەر عوي ءبىر ساعاتتا جەتىپ بارام، – دەدى.

ءشاي العىزدى. كاستومىن شەشتى. ءوڭىرىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى ەكى تۇيمەنى اعىتتى دا، اق كويلەكتىڭ ومىراۋىن اشىپ تاستادى. كەڭ وتىرىپ، اسىقپاي، ەمىن ەركىن سويلەسەتىن ءتۇرى بايقالدى. ۇزاق سونار اڭگىمەنى اۋەلى ءوزى باسقارىپ وتىرعان اۋدان جايىندا بولار دەپ ويلاعام. جوق، ولاي بولمادى.

بۇل كىسى اڭگىمەنى ەندى – «كەشەگى سوعىس قوعامنىڭ دا، حالىقتىڭ دا تيتىعىنا جەتىپ، ەلدىڭ ەڭسەسىن ءتۇسىرىپ كەتتى عوي» دەپ، ارىدان، سوناۋ ءبىر كەزدەگى حالىق باسىنداعى قيىنشىلىقتان باستادى: «كوپ جىلعا دەيىن حالىق ەسىن جيىپ، ەتەگىن جاۋىپ كەتە المادى. وزىڭىزگە بەلگىلى، ءبىز تىرشىلىگى ءبىر ىڭعاي مالعا، سوسىن سىرداريانىڭ ار جاق، بەر جاق جاعالاۋىنداعى ازىن اۋلاق جەرگە ءدان- داقىلىمىزدى ەگىپ، شىقپا جانىم- شىقپا دەپ وتىرعان ەلمىز» دەدى يساتاي. «ول كەزدە بىزدە ءوندىرىس جوق. قۇرىلىس، ءتىپتى، جوق. مالشىلار جەر قازبادا. ال اسفالت بۇل وڭىردە تۇراتىن حالىقتىڭ ءوڭى تۇگىل، تۇسىنە كىرمەگەن. قىستا قار، جازدا جاڭبىر جاۋسا ميى شىققان بالشىق، باتپاق. باسقا جاقتى بىلاي قويعاندا – وبكوم، وبليسپولكوم وتىرعان ۇيدەن باستاپ بۇكىل قالا تولارساقتان بالشىق. ءاشيىن دە ءوزىمىزدى الدە قانداي كورىپ « قىزىل وردا» دەگەن اتىن قانشا دابىرايتىپ، اۋىز تولتىرىپ ايتساق تا – حالىققا ول اس تا، ابىروي دا بولا المايدى ەكەن. قايتا، ءۇيتىپ، ءبۇيتىپ ابىرويىمىزدى جاۋىپ وتىرعان بالىعى بار، ءۇش، ءتورت كىشى كىرىم بالىق زاۆودى بار ارال.

وسى ارادا يساتاي «سوسىن» دەدى دە، الدە نەگە كوڭىلدەنىپ، ەكى يىعىنىڭ باسى سەلكىلدەپ كۇلدى دە، سوسىن مەنىڭ ءبۇيىرىمدى شىنتاعىمەن اقىرىن نۇقىپ قالىپ:

– ابەكە، ءسىزدىڭ اۋىلدىڭ ايەلدەرىنە قايران قالام. پاساجەر پويىز ستانساعا كەپ توقتاعاندا ءوزىڭىز دە بىلەسىز قوي – قۇددى شابۋىلعا شىققان سولداتتارداي تاسادان شىعا، شىعا كەلەتىن، پاساجەرلەرگە لاپ بەرىپ جەتىپ بارىپ قولىنداعى كەندىر جىپكە كوزىنەن ءتىزىپ العان قاقپىشتارىن «بالىق بەري! بالىق بەري» – دەپ الماسىنا قويماي جان- جاعىنان تىققىشتاپ، ونسىز دا اتى شۋلى ارالدىڭ اتىن الىسقا اسىرىپ داڭقىن شىعارىپ جاتىر سول قاتىندار – دەپ، راحاتتانىپ كۇلسىن كەپ.

يساتايدى قوستاپ مەن دە كۇلدىم.

– ونىڭىز راس. پويىزبەن موسكۆاعا بارا جاتقاندا «قاينىم بالىق ال! پيۆو ىشكەندە تاپتىرمايدى، بۇل» – دەپ، ماعان دا تالاي تىققىشتايتىن.

– ءقايتسىن، ونان باسقا ەشتەڭەسى جوق قوي، پاقىرلاردىڭ.

سۇيدەدى دە، يساتاي الگىندەگى اڭگىمەنى ۇزىلگەن جەرىنەن قايتا باستادى.

– قىزىلوردا وبلىسى بۇل كەزدە ءولىم- ءجىتىمىن ۇكىمەتكە ارتىپ، ءبىر جولا مويىنعا ءمىنىپ العان وبلىس ەدى. جوعارعى جاق ءبىزدىڭ وبلىستى تاراتىپ، اۋداندارىن شىمكەنت پەن اقتوبەگە ءبولىپ بەرگەلى جاتىر دەگەن سۋىق حاباردى ەسىتكەندە توبەمىزگە جاي تۇسكەندەي بولدى. كوپ ۇزاعان جوق، الماتىدان سول كەزدەگى تسك- انىڭ ءبىرىنشى قاتشىسى نيكولاي يليچ بەليايەۆ قىزىل ورداعا كەلدى. «وبلىستىڭ بولاشاعى جوق، تاراتىپ جىبەرەمىز» دەپ، انا جاقتان وزدەرىنىڭ كۇنى بۇرىن شەشىپ قويعان كەلىسىمدەرىن ايتتى. ول كەزدە جوعارعى جاق بۇيرادى. تومەنگى جاق اۋىز اشپايدى، قۇلدىق ۇرىپ، باس شۇلعيدى. ءيىن تىرەسىپ وتىرعان ۇلكەن زالدا ءۇن جوق، تىم- تىرىس. دىمى قۇرىپ، دەمىن ىشىنە جۇتىپ باسى سالبىراپ باۋىرىنا ءتۇسىپ وتىرىپ قالعان. بۇل ۇنسىزدىكتىڭ ارتى نە بولادى؟ قايدا اپارىپ سوعادى؟ ءتۇسى قاشىپ سازارىپ العان ادامداردىڭ ۇنسىزدىگى سوزىلىپ، شىدامى سارقىلا باستاعان ەدى. ءدال وسى ساتتە ءۇنسىز جۇرتتىڭ ورتا تۇسىنان ءبىر قول جوعارى كوتەرىلدى. ورتا جاستان اسقان، ءوزى دە ورتا بويلىدان تومەن تىعىرشىقتاي كىسى شاپشاڭداپ شيراق باسىپ باردى دا، مىنبەگە شىقتى. سول بويدا، بىردەن شۇعىل بۇرىلىپ تۋرا بەليايەۆكە قارادى. قارا قوشقىل بەتى قاتۋلانىپ العان. مىنا ءتۇرى – اتاڭ قازاقتىڭ الگى ءبىر تاعدىر تىعىرىققا تىرەلىپ، جان القىمعا تايالعاندا – الدى، ارتىن ويلاپ جاتپايتىن، عازيز باستى بايگىگە تىگىپ شىعا كەلەتىن ناعىز نار تاۋەكەل ەدى. شىمىر داۋىس شاڭىق ەتتى. ءوزى بىلەتىن ازعانتاي ورىسشانىڭ باسى، كوزىنە قاراماي، بەلىنەن باسىپ:

– تابارىش بەليەۆ، تاك نەلزا. لەكبەدەرۆات قزىل وردا – لەكبەدەرۆات يستوري كازاحستان. ۆوت پارت بەلەت. ۆوت موي باشكا. رۋباي، وترباي باشكا، نو قىزىل وردا نە تروگاي، تي توگدا بۋدەش ۆتوروي گالاشوكىن. وبكوم، رايكوم رازگاناي. بوجالوستا، مەنا توجە سنيماي. تۋرما ساجاي. وبلىس استابلاي. نە تروگاي.

وي، اللا! جاڭا، تاپ جاڭا قانا نە ىستەرىن بىلمەي، ەڭسەسى ءتۇسىپ، باستارى سالبىراپ وتىرىپ قالعان جۇرت ءبىر ساتتە ارقاسى ۇستاعانداي، ارۋاقتانىپ شىعا كەلىپ ەدى. دۋىلداتىپ قول سوققان ەدى.

– اپىراي! – دەدى يساتاي – ءسوز تاپقانعا قولقا جوق. ءسۇيتىپ، تەرەڭ وزەك اۋداننىڭ ءبىرىنشى قاتشىسى نۇرقاسىم بەردىقۇلوۆ ەندى بولماعاندا وبلىسىمىزدىڭ بۇتىن- بۇت، قولىن- قول عىپ بىت- شىتىن شىعارىپ تاراتىپ جىبەرۋگە قاراعاندا ءوزىنىڭ الگىندەي جامان ورىسشاسىمەن جانىمىزدى ساقتاپ امان الىپ قالدى.

– وسىنداي ءبىر اڭگىمەنىڭ شەت پۇشپاعىن ەرتەرەكتە قالتايدان ەستىپ ەدىم – دەدىم مەن.

– ابەكە، ءبارىمىز دە اۋىلدا بالا كەزىمىزدە اسىق ويناپ وستىك قوي. مەن بىلەتىن نۇرقاسىم قولعا ۇستاساڭ ناعىز ساقاعا ىلايىق ادام ەدى. سۇيەگى شىمىر، ءتىلى تاس جارعانداي ەدى. شىنداپ سويلەگەندە ەشكىمنەن تايسالمايتىن دا تارتىنبايتىن قاسقىر بەت ەدى. ال ەگەر، زاۋدە ءبىر سۋىرىلىپ سويلەگەندە الدىنا جان سالمايتىن، ويداعى جوق، قايداعىنى تاۋىپ ايتار ەدى دە، وزگەنىكى ەمەس، تەك ءوزىنىڭ دەگەنىنە وزگەلەردى مويىنداتاتىن ەدى، – دەدى يساتاي.

ءوز باسىم بەردىقۇلوۆتى كورگەن ەمەسپىن. ءبىراق.. ءدال وسى كىسىدەي تاعى ءبىر كىسى – جامبايەۆتى ءبىلۋشى ەدىم. و دا سىرت كىسىنى ءبىر كورگەندە ەلەڭ ەتكىزە قويمايتىن. ءتىپتى سىرت كوز كوڭىلى تولماي، قومسىنىپ قالۋى مۇمكىن ەدى. ەستەرىڭدە بار ما – اتاقتى قۇلمانبەت جىراۋدىڭ جامبىلمەن ايتىسقاندا ونى كەمسىتپەك بوپ «تايپاق قارا» دەگەنى. جامبايەۆ توبى كىشى تايپاق بەت، جاپىرىق مۇرىن كىسى- تۇعىن. ءبىراق بۇ دا ءتىلى تاستاي وتكىر ەدى. جەمە- جەمگە كەلگەندە نۇرقاسىم سياقتى ءوز زامانىندا بۇ دا تالاي جەردە ىلعي دا تابان استىنان تاۋىپ سويلەپ، بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەمەيتىن قاسقىر بەتتىگى ەل اۋزىندا اڭىزعا اينالعان كىسى ەدى.

وتكەن سوعىستىڭ ەڭ قيىن، ەڭ اۋىر العاشقى كەزىندە قوستاناي وبلىسىن باسقارعان- دى. وزدەرىڭە بەلگىلى – قوستاناي ول كەزدە ورىسى كوپ وبلىس بولاتىن. قاس قىلعانداي – جامبايەۆ تا ورىسشاعا وراشولاق. اياق جولىن ءسۇرىنىپ، جىعىلىپ سويلەيتىن بارلى- جوقتى، بولار- بولماس ورىسشاسى بولىپتى. تاپ سول تۇستا قوستانايدىڭ سوعىس وكرۋگىن ءىرى دەنەلى ۇلتى ورىس ەڭگەزەردەي گەنەرال باسقارىپتى. وبكومنىڭ بيۋرو مۇشەسى بوپتى. بۇل گەنەرال تۇگىل، وفيتسەردىڭ ەشكىمدى جىر دەپ تىڭدامايتىن، ناعىز قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەز. سوعىس وكرۋگىن باسقارعان جاڭاعى گەنەرال جاپىراق مۇرىن، تايپاق بەت توماشاداي قارا قازاققا قايدان بوي ۇسىنسىن. وبكوم بيۋروسىنىڭ بىردە ءبىر وتىرىسىنا كەلمەي قويسا كەرەك. نامىسىنا ءتيىپ، ابدەن قانى قايناعان جامبايەۆ ءبىر كۇنى الگى گەنەرالدى شاقىرىپ الىپ سالعان جەردەن وعان: «تى كتو؟ » دەپتى. اناۋ مىرس ەتىپ كۇلىپ «يا گەنەرال» دەپتى. جامبايەۆ ستولدى جۇدىرىعىمەن قويىپ قالىپ: «تي ارمي گەنەرال، يا پارتي گەنەرال. بيرو پريحوديت نادو. تەپەر ۋحودي» دەپ، جالىنا قول اپارمايتىن اساۋ گەنەرالدى دەمدە وپ- وڭاي باس ءبىلدىرىپ اپتى.

سوعىس بىتكەسىن جامبايەۆتى ورنىنان بوساتادى. ماسكەۋدەگى جوعارعى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرىپتى. جامبايەۆ بىردە- ءبىر ەكزامەندى تاپسىرا الماپتى. ءارى- بەرى ويلاپ – باسقا امال تاپپاعاسىن تسك- انىڭ قاتشىسى مالەنكوۆكە سۇرانىپ، قابىلداۋىندا بولعان. بۇل كىسىنىڭ الدىندا دا ءوزىنىڭ ءوپىل- تاقىل ورىسشاسىنىڭ بەلىن سىندىرىپ، كوزىن شىعارىپ اڭگىمەسىن تىگىنەن تۋرا باستاپتى: «كوگدا يا بىل پەرۆىم سەكرەتارەم وبكوما منە گوۆويت پرونتۋ ودەجدى داباي، يا ودەجد داۆال. جامبايەۆ حوروش» . «مياسو، مولوكو داۆاي، يا مياسو، مولوكو داۆال. جامبايەۆ حوروش» . «حلەب داۆاي، يا حلەب داۆال. جامبايەۆ حوروش. ا كوگدا ۋشيتسيا – جامبايەۆ نە حوروش. شتو پولۋشاەتسيا توۆاريش مالەنكوۆ؟ »

ءسۇيتىپ، جامبايەۆ ءوزىنىڭ تايسالماي سويلەيتىن تاپقىرلىعىنىڭ ارقاسىندا وقۋعا ءتۇسىپ، ءتورت جىل جوعارى دارەجەلى پارتيا مەكتەبىن بىتىرگەن كورىنەدى.

* * *

يۆان سەرگەيەۆيچ تۋرگەنوۆ «وتتسى ي دەتي» دەگەن رومان جازدى. ءوزىنىڭ تۇسىندا بۇل رومان ينتەلەگەنتسيا مەن ادەبيەتشى قاۋىم اراسىندا ءار قيلى پىكىر، تالاس تۋعىزىپ، كوپتەگەن سىن ماقالا جازىلعان شىعارما. سولاردىڭ ىشىندە ۇرىنشاق، ىستىق قاندى اسا تالانتتى جاس سىنشى پيسەريەۆتىڭ كولەمدى ۇلكەن سىن ماقالاسى ماعان قاتتى اسەر ەتكەندى. دەمەك، اكە مەن بالالار اراسىندا ۇرپاقتان ۇرپاققا سوزىلىپ، قاراما- قايشى پىكىرلەر تۋعىزىپ، ءالى دە تياناقتى توق ەتەر شەشىمىن تاپپاعان پروبلەما. بۇنى تەگىننەن تەگىن ايتىپ وتىرعام جوق. ەۋروپا مەن امەريكانىڭ اتاقتى كەمبريدج، گارۆارد، وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ، سىرتتا دا، وزىمىزدە دە ءاتىبىرلى اجەپتاۋىر جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستار قانشا. ولارعا جاڭاعى ەكى شالدى ايتساڭ، ارينە ولار شەكەسىمەن تىڭدار ەدى. ەگەر، سەن ەندى سول ەكى شالدىڭ الگىندەي ەلى، جەرى ءۇشىن ارقا ەتى ارشا، بورباي ەتى بورشا بوپ ءجۇرىپ، ءولىپ- ءتىرىلىپ جۇمىس ىستەپ، زاۋدە ءبىر حالقىنا قاتەر تونە قالعاندا باسىن بايگەگە تىگەتىن جۇرەك جۇتقان ەرلىگىن ايتا باستاساڭ – ولار، قۇداي بىلەدى «دا، نۋ!» دەر ەدى دە، بۇنى قوجاناسىر حيكايالارىنىڭ جالعاسى كورەر ەدى.

مىنە، بۇل اكەلەر مەن بالالار اراسىنداعى مىنا قارعىس اتقىر جاڭا عاسىردا ارا جىكتى ءتىپتى ابدەن الشاقتاتىپ، بۇرىنعىدان بەتەر ءورشىپ بارا جاتقان قاسيەتسىز قىلىق.. .

ءبىر ەسەپتەن، بىلاي قاراعاندا – قوعامنىڭ دا، ادامنىڭ دا – ءاربىر ءداۋىردىڭ ديالەكتيكالىق دامۋداعى زاڭدى قۇبىلىس دەپ تە قاراپ ءوزىڭدى الدارقاتىپ جۇباتۋعا بولار ەدى؛ ويتەيىن دەسەڭ شەت ەلدىڭ وقۋى ءوتىپ كەتكەن الگى شالاعاي ءدۇبارالار تۇگىل، اۋىلدا تۋىپ، اۋىلدىڭ مەكتەبىن بىتىرگەن وسى كۇنگى ءوزىمىزدىڭ بوزىمبايلار دا جاڭاعى شالداردىڭ شىنىندا دا اڭىزعا بەرگىسىز باستارىنان كەشكەن ادام تاڭعالعانداي عاجاپ ىستەرى دانالىق دەسە – دانالىق، باتىرلىق دەسە باتىرلىقتارى ءوزىمىزدىڭ سول شىركىندەردىڭ جانىن قانشالىقتى جىلىتىپ، تەبىرەنتەتىنىن بىلمەيسىڭ. ەرتەدەگى قازاق: «تاۋىپ ايتسا – بي بولادى، قورىقپاي شانىشسا – باتىر بولادى» دەدى. بەردىقۇلوۆ تا، جامبايەۆ تا وسى ەكى قاسيەتتىڭ ەكەۋى دە تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان رۋحى بيىك دانىشپان باتىل، باتىر تۇلعالار.

وسى ۇرپاقتىڭ شەت پۇشپاعىن كورىپ قالعان مەن ءوزىمدى باقىتتىمىن دەپ سانايمىن. وقۋ، توقۋى از ەدى، سونان كەلە، وي جارىقتىقتار- اي ادەبيەت پەن ونەردىڭ ناعىز جان اشىرى ەدى، ءبىز سياقتىلاردى كورسە باۋىرىنا تارتىپ ۇيىرىلە كەلەتىنىن قايتەرسىڭ. وزگەلەردى قايدام، ال ءوزىمدى ءالى كۇنگە سولاردىڭ كۇپىسىنەن شىققانداي سەزەمىن.

(اۆتوردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا لاۋازىمى، كەيبىر سوزدەر وزگەرىسسىز قالدى)

ءابدى- جاميل نۇرپەيىس،
سسسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى