نۇرعالي وراز. قىز قۇلاعان


باعزى ءبىر زامانداردا تەڭىز تولقىندارى باسىن ءيىپ، ماڭدايىن تيگىزىپ، مىنا مۇناراعا ءتاۋ ەتىپ جاتادى ەكەن.
قاپ-قاراڭعى تۇندە الىستان جارقىراعان جەتى ءتۇرلى جارىقتى كورگەن كەمەدەگى جولاۋشىلار جاعاسىن ۇستاپ: «اپىر- اي، بۇل قانداي كەرەمەت؟ !» دەپ تاڭعالاتىنعا ۇقسايدى.

انە، سول كەزدە ونى بۇرىننان بىلەتىندەر:

«ە- ە، بۇل – باكىدەگى مۇنارا عوي! اپىر- اي، ەلگە دە جەتىپ قالعان ەكەنبىز!» دەپ قۋانادى.

ال بىلمەيتىن كىسىلەر:

«مۇنارا دەيسىز بە؟ ول نەگە جەتى ءتۇرلى جارىق شاشىپ تۇر؟ » دەپ سۇرايتىن كورىنەدى.

«ويتكەنى ونىڭ جەتى قاباتىنان جەتى ءتۇرلى ساۋلە تارايدى. »

« قىزىق ەكەن!.. »

«ە- ە، ەل- جۇرت ونى باياعىدان «گىز گالاسى» ، ياعني «قىز مۇناراسى» دەپ اتايدى. قالاساڭىز، مەن سىزگە ونىڭ تاريحىن ايتىپ بەرەيىن.. .»

ارينە، ءبىز الگى جولاۋشىنىڭ قاي اڭىزدى تىلگە تيەك ەتەتىنىن، وكىنىشكە قاراي تاپ باسىپ بىلە قويمايمىز. ويتكەنى ازەربايجان ەلىنىڭ استاناسى باكۋ قالاسىنداعى قىز مۇناراسى حاقىندا بىرنەشە اڭىز بار. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كونەسى زورواستريزم داۋىرىندە تۋعان دەسەدى.

ونىڭ قىسقاشا مازمۇنى بىلاي: ەرتە، ەرتە، ەرتەدە ءبىر پاتشانىڭ سۇيىكتى جارى قايتىس بولىپ، قاتتى قايعىعا باتادى. سودان سوڭ، ەلدەگى باسقا ارۋلارعا كوڭىلى تولماي، باقيلىق ساپارعا اتتانعان زايىبىنا ۇقساس جاندى ىزدەيدى. سويتسە.. . بوتەن ەمەس، بوگدە ەمەس، ءوز قىزى مارقۇم اناسىنان اۋمايدى ەكەن عوي!..

ەسى اۋىسقان پاتشا ەندى تەڭىز جاعاسىنان بيىك مۇنارا سالدىرىپ، ۇلان- اسىر توي جاساپ، تۋعان قىزىمەن قوسىلماققا بەل بايلايدى. ءبىراق، توي ءبىتىپ، جينالعان جۇرت تارقاپ، ەكەۋى وڭاشا قالعان ساتتە جانتۇرشىگەرلىك قورلىققا توزە الماعان بايعۇس قىز الگى مۇنارانىڭ بيىگىنەن سەكىرىپ، ءجانتاسىلىم ەتەدى.. .
كەشەگى، بۇگىنگى تاريحشىلاردىڭ جازۋىنا قاراعاندا، بۇل اڭىزدىڭ كونە داۋىردەگى شىندىقتارمەن ساباقتاسىپ جاتاتىن جەرلەرى بار كورىنەدى. ايتالىق ب. د. 439-457 -جىلدارى بيلىك قۇرعان ساسانيدتەر ءامىرشىسى يەزديگەرد شىن مانىندە ەجەلگى زورواستريلىكتەردىڭ جابايى ءداستۇرىن جاڭعىرتىپ، اعاسى قارىنداسىنا، اكەسى قىزىنا ۇيلەنۋگە بولادى دەگەن زاڭ شىعارعان ەكەن.

ايتكەنمەن، بۇل اڭىز – ايتۋشىنىڭ دا، تىڭداۋشىنىڭ دا كوڭىلىنە كىربىڭ ۇيالاتارى حاق.

سوندىقتان قىز مۇناراسى جايىنداعى ەكىنشى اڭىزدى تەزىرەك تىڭداۋعا ىشتەي قۇمبىل بولارىڭىز انىق.

ول ەندى، بىلاي؛ باياعىدا ازەربايجان حالقى بۇل قالانى باكى دەپ تە، قازىرگىدەي باكۋ دەپ تە اتاماي، باگۋان دەپ اتايتىن كورىنەدى.

مىنە، سول باگۋاندى اتاقتى نۇريددين شاھ قالىڭ اسكەرىمەن ءۇش اي بويى قورشاپ، تاس قورعانىن انە- مىنە قيراتۋعا اينالعاندا ەل ىشىندەگى ءبىر دانىشپان، كورىپكەل كىسى: «ءبىزدى بۇل زۇلاماتتان قارشاداي عانا باتىر قىز قۇتقارادى!» دەپ جاھانعا جار سالىپتى.

ايتسا ايتقانداي- اق، كەلەسى كۇنى قولىندا وت شاشقان الماس قىلىشى بار جاپ- جاس قىز تاڭ شۇعىلاسىمەن بىرگە پايدا بولىپ، اتاعى جەر جارعان داڭقتى قولباسشى نۇريددين شاھتىڭ جۇرەگىن ويىپ الادى.

ءبىراق تىلگە كەلمەي جان تاپسىرعان ءنۇريديننىڭ جاپ- جاس، كەلبەتتى جىگىت ەكەنىن كورىپ، ەس- ءتۇسسىز عاشىق بوپ قالادى. ءسويتىپ، وزەگى ورتەنىپ، قايعىدان قان جۇتىپ، ءوز جۇرەگىنە ءوزى قانجار سالادى.

سوندا جەتى كۇن، جەتى ءتۇن بويى بۇل ولكەدە سۇمدىق جەل كوتەرىلىپ، الاپات داۋىل سوققان دەسەدى.. .

بۇل اڭىز دا، تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، تاريحي شىندىقتان الىستاپ كەتپەيدى. سەبەبى ب. د. د. VI- VII عاسىرلاردا نۇريددين شاھ قاھارىن توگىپ، قالىڭ اسكەرىمەن كەلىپ قالانى قورشاۋعا العان كەزدە بۇل ولكەدە، راسىندا دا، وتە قاتتى جەر سىلكىنىسى بولىپ، كوپ ەل قىرىلعان كورىنەدى.

مىنە، سوندىقتان دا اتالمىش اڭىزداردىڭ قاي- قايسىسى بولماسىن ىلگەرگى زاماندارداعى تاريحي وقيعالاردىڭ نەگىزىندە تۋىپ، كەيىنگى ۇرپاققا جەتكەنشە قۇبىلىپ، تۇرلەنىپ، كوركەمدىك سيپات الىپ وتىراتىنىنا تاعى دا ءبىر كوز جەتكىزگەندەي بولاسىز.

ازەربايجاننىڭ بەلگىلى اقىنى ءارى دراماتۋرگى جافا جاببارلى 1923 -جىلى وسىناۋ اڭىزدىڭ جەلىسى بويىنشا «قىز مۇناراسى» اتتى پوەما جازعان. جانە 1924 -جىلى اتالمىش پوەمانىڭ نەگىزىندە كوركەم فيلم دە تۇسىرىلگەن. ال 1940 -جىلى ازەربايجاننىڭ حالىق ءارتىسى، كومپوزيتور افراسياب بادالبەيلي «قىز مۇناراسى» اتتى العاشقى ازەربايجان بالەتىنىڭ مۋزىكاسىن جازدى.

* * *

جالپى، باكۋدەگى قىز مۇناراسىنىڭ قاشان، قاي زاماندا بوي كوتەرگەنى تۋرالى ءارتۇرلى تالاس- تارتىسقا تولى پىكىرلەر بار. سولاردىڭ ءبىرى – مۇنارانىڭ كىرەبەرىسىندەگى قابىرعاعا ىلىنگەن: «ماسۋد يبن ءداۋىت گۋببەسى» دەگەن جازۋعا قاتىستى ءوربيدى.

اراب ورنەگىمەن جازىلعان وسى ءبىر تاقتاعا بايلانىستى دەرەكتەردى العا تارتا وتىرىپ، كوپتەگەن عالىمدار كۇنى كەشەگە دەيىن قىز مۇناراسى XII عاسىردا سالىنعان دەگەن بولجام جاساپ كەلدى. ايتكەنمەن، «گۋببە» دەگەن ءسوزدىڭ مۇسىلمان الەمىندە كادىمگى «كۇمبەز» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىنىن ەسكە العان جۇرت بۇعان كۇماندانا باستادى. سەبەبى مۇندا ەشقانداي قۇلپىتاس تا، ءقابىر دە جوق. ونىڭ ۇستىنە، الگى تاقتايشانىڭ سىلاعى مۇنارا قۇرىلىسىنا قولدانىلعان سىلاقتان مۇلدە باسقا كورىنەدى.

دەمەك، بۇل تاقتايشا كەيىن، يسلام ءداۋىرى باستالعان شاقتا قويىلعان بولسا كەرەك. بىلايشا ايتقاندا، XII عاسىردا مۇنارانى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزگەن مۇسىلمان قاۋىم الگى قابىرعانىڭ وسى تۇسىنداعى تەسىكتى جاۋىپ، ارابشا جازۋى بار تاقتايشا ورناتقان دەگەن بولجام شىندىققا جاقىندايتىن سياقتى.

مىنە، ءوستىپ، مۇنارا تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلادى. العاشقىسى قىز مۇناراسى XIIعاسىردا سالىنعان دەگەن اۋەلگى بولجامدى ۇسىنسا، كەيىنگىلەرى يسلام داۋىرىنە دەيىن بوي كوتەرگەن دەگەن پىكىرگە توقتايدى. ءبىر انىعى، بۇل مۇنارانىڭ حⅱعاسىردا شيرۆانشاھتار اۋلەتىنىڭ قامالى بولعاندىعى جانە باكى قالاسىنىڭ قورعانىس جۇيەسىندەگى باستى نىسانداردىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەندىگى عانا.

ودان سوڭ، XVII- XIX عاسىرلاردا قىز مۇناراسى تەڭىزدەگى كەمەلەرگە باعىت كورسەتەتىن بيىك ءارى ساۋلەتتى ماياكتىڭ قىزمەتىن اتقارعاندىعى دا انىق.
ال 1907 -جىلى تەڭىزشىلەر بۇل ماياكتى مۇنارادان الىپ، نارگين ارالىنا كوشىرەدى. سەبەبى كۇن وتكەن سايىن اۋماعى ۇلكەيىپ، قاناتىن كەڭگە جايىپ كەلە جاتقان باكۋ قالاسىنىڭ شامدارى مۇناراداعى ماياكپەن شاعىلىسىپ، تەڭىزدەگىلەردى العان باعىتىنان جاڭىلىستىرا بەرەتىن بولعان.

عاسىرلار كوشىندە قىز مۇناراسىنىڭ الدەنەشە رەت كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەنى بەلگىلى.

ونداي جۇمىستاردىڭ سوڭعىسى 1960 -جىلى جۇرگىزىلگەن ەكەن. سونسوڭ، ارادا ءتورت جىل وتكەندە ول تاريحي مۇراجايعا اينالعان. 2000 -جىلدان باستاپ يۋنەسكو- داعى بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنىپتى.

دەگەنمەن، «بۇل مۇنارا ءاۋ باستا نە ءۇشىن، قانداي ماقساتپەن سالىنعان؟ » دەگەن سۇراقتىڭ تۋىندايتىنى زاڭدى.

بۇل رەتتە بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ پىكىرى – ءدىني ماقساتتا سالىنعان دەگەن بولجامعا كەلىپ تىرەلەدى. سەبەبى تۇرىك تىلىندەگى «گالا» ، «كالا» دەگەن سوزدەردىڭ «مۇنارا» ، «قامال» دەگەن ماعىنالارىنان بولەك تاعى دا ءبىر توركىنى بارعا ۇقسايدى. ول «وت تۇتاتۋ» ، «شىراق جاعۋ» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى ەكەن.

سوندىقتان دا قىز مۇناراسىنىڭ قابىرعالارىنداعى ىسقا، كۇيەگە قاراپ، عالىمدار وسىنداي بولجام جاسايدى. ونىڭ ۇستىنە ب. د. بەسىنشى عاسىردا حاتقا تۇسكەن تاريحي، رۋحاني مۇرا – مويسەي حورەسسكيدىڭ جازبالارىنداعى «ونىڭ توبەسىندە ىلعي دا جەتى شام جانىپ تۇراتىن» دەگەن جولدار وسى بولجامدى قۋاتتاي تۇسەدى. تاعى دا ءبىر ماڭىزدى جايت، كونەدەن جەتكەن دەرەكتەرگە قاراعاندا، مۇنارانىڭ جەتى قاباتىنان جەتى ءتۇرلى ساۋلە شاشىرايتىن بولعان.

جالپى، «قىز  مۇناراسى» دەپ اتالاتىن مۇنداي تاريحي قۇرىلىستار دۇنيەجۇزىندەگى كوپتەگەن قالالاردا، اتاپ ايتقاندا، ىستانبۇلدا، قىرىمدا، تالليندە، بەلگورودتا ت. ب. بار. بۇلاردىڭ بارلىعى دەرلىك ەجەلگى جاۋگەرشىلىك زامانداردا قورعانىس ماقساتىندا قولدانىلعان بەرىك ءارى كۇردەلى قۇرىلىستار بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ەۋروپالىقتاردىڭ كوزقاراسى، تالعام- تانىمى بويىنشا «قىز مۇناراسى» – ەشكىمگە باس يمەگەن، جات جۇرتقا تاۋەلدى بولماعان، اسقاق، سۇلۋ، تازا قۇرىلىس دەگەن ماعىنانى دا بىلدىرەدى.

ايتسە دە، قىز تاعدىرى – ەل تاعدىرى سەكىلدى ىلكى زامانالاردان بەرى ادامزات قيالىن تەربەپ، ءارتۇرلى اڭىزدارعا ارقاۋ بولىپ كەلەدى. جانە ونداي اڭىزدارعا قازاق جەرى دە كەندە ەمەس.

ايتالىق ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك قيىرىندا جاتقان وگەم تاۋلارىنىڭ بيىگىندەگى ماڭگىلىك مۇزارتتار مەن قارلى شىڭداردىڭ كوز جاسىنداي مولدىرەگەن ماقپالكولدى ەسكە الايىقشى. مىنە، وسىناۋ كولدىڭ اتاۋىنا بايلانىستى دا ءبىر قىزىقتى اڭىز بار.

…بەسىكتە جاتقاندا اتاستىرىپ، قۇدا بولىپ قويعان جەردەن باس تارتىپ، ءوز تەڭىنە قوسىلۋدى ارمانداعان ماقپال قىز اكە- شەشەسى مەن اعايىن- تۋىستىڭ قارسىلىعىنا تاپ بولعاندا ءوزىن- ءوزى بيىك قۇزدان تاستاپ، تاۋداعى كولگە باتىپ ولەدى.

راس، كەيدە قىز تاعدىرىنا دۇنيە- بايلىق، تامىر- تانىستىق، ىشكى جانە سىرتقى ەسەپتەر عانا ەمەس، ەل تاعدىرى، جەر تاعدىرى دا ارالاساتىن شاقتار بولادى.

ونداي كەزدەردە جازمىشتىڭ باسقا سالعانىنا امالسىز كونىپ، اكە- شەشە، اعايىن- تۋىستىڭ قامىن ويلاپ، قاي- قايداعى ءبىر قابا ساقال، داۋلەتتى كىسىلەردىڭ جەتەگىنە ەرىپ جۇرە بەرگەن ارۋلار قانشاما دەسەڭىزشى. ايتكەنمەن.. . ادامزات بالاسى ءوز ەركىندىگىن جوعارى قويىپ، ءازيز باسىن قۇربان ەتكەن ماقپال قىزدارىنىڭ ەرلىگىن اڭىز ەتىپ شەرتىپ، عاسىردان عاسىرعا مۇرا ەتىپ قالدىرىپ وتىرادى.

مىنا مازاسىز تىرشىلىكتىڭ وتى مەن سۋىنا، ىستىعى مەن سۋىعىنا قاراماي، تىنىمسىز العا جىلجي بەرەتىن ءبىر عانا نارسە بار. ول – ۋاقىت.

تاڭ اتادى، كۇن باتادى. اي وتەدى، جىل وتەدى. بىرتە- بىرتە ءبارى دە ۇمىتىلىپ، ادامزات تاريحىنداعى قاداۋ- قاداۋ وقيعالار عانا اڭىزعا اينالىپ قالادى.

…ءبىر كەزدەرى تەڭىزدىڭ اساۋ تولقىندارى باسىن ءيىپ، ماڭدايىن تيگىزىپ، ءتاۋ ەتىپ جاتاتىن قىز مۇناراسىنان بۇل كۇندە كاسپي الدەقايدا الىستاپ، شەگىنىپ كەتكەن. سەبەبى سۋ تارتىلعان، تاۋ شوككەن، شاھار وسكەن.

ال قالا ورتالىعىنداعى ەسكى مۇنارا كونەنىڭ كوزىندەي بولىپ، كەشەگىنى بۇگىنگە، بۇگىنگىنى ەرتەڭگە سىر ەتىپ شەرتىپ، قاسقايىپ تۇرار تاريحي قۇندى ەسكەرتكىش ەسەبىندە قالا بەرمەك.

نۇرعالي وراز،
«ەگەمەن قازاقستان»