«ءداستۇرلى ءان تىڭدالمايدى دەگەن سىلتاۋدى قويۋ كەرەك»

بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز – ماڭعىستاۋدىڭ تالانتتى ءارى ءور ءانشىسى – اقمارال ەرىمبەتوۆا. ادايدىڭ «جەتى قايقىسىن» رەسپۋبليكاعا تانىتقان اقمارال ەرىمبەتوۆا ءتول ونەرىمىزدىڭ بۇگىنگى حال- احۋالىن بۇكپەسىز جەتكىزدى. «سەنىڭ ءداستۇرلى ونەرىڭدى كىم تىڭدايدى» دەگەن ءسوزدى دە ەستىدىك. سول سەبەپتى ءداستۇرلى انشىلەردىڭ ءبىرى سىرماق، ءبىرى بايان تارتىپ، لاجسىزدان ساحناعا شىعۋعا ءماجبۇر» دەپ ناليدى ءانشى. ماڭعىستاۋدىڭ جىرى مەن تەرمەسى ۇلتتىق برەند بولعانىمەن، ولكەمىزدە ورىندى ناسيحاتتالماي جاتقانى اششى دا بولسا شىندىق. سۇحباتتى تولىق وقىپ كورىڭىز…

— ءسوزىمىزدى ارىدەن باستاساق… الماتىداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانى ءبىتىرىپ كەلگەنىڭىزگە از ۋاقىت بولعان جوق. سول جىلدارى ءداستۇرلى ونەرگە دەگەن قۇرمەت قالاي بولدى؟

— مەن حالىق ءانى ماماندىعىن ءبىتىرىپ ماڭعىستاۋعا كەلگەن تۇڭعىش تۇلەكتەردىڭ ءبىرى بولدىم. كونسەرۆاتوريانى 2003 -جىلى اياقتاعان بويدا، وبلىستىق فيلارمونيا مەن ونەر كوللەدجىنە قىزمەتكە ورنالاستىم. 1997 -جىلى ونەر كوللەدجىندە جابىلىپ قالعان «حالىق ءانى» ءبولىمىن اشتىم. ەڭ العاش وڭىرىمىزدەگى اۋىلداردى ارالاپ كونسەرتتەر قويا باستادىق. حالىق ۇلتتىق ونەرگە سۋساپ قالعان بولسا كەرەك، ەلىتە تىڭداپ، بىردەن تاراي قويمايتىن. فيلارمونيادا ماعان دەيىن حالىق ءانىن دامىتقان باۋىرجان اعا، امانقوس سادىق پەن عانيپا سادىقوۆالار بولدى. كۇرىش اعالار مەن ءىزباسار اعالارىمىز ساحنا تۇعىرىندا حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ جۇرگەن تۇستار ەدى. سول كەزدەرى حالىق اندەرىن ساناۋلى- اق ادام ورىنداعاننان كەيىن بە، حالىق ونەرىمىزدى ەرەكشە باعالادى. ءالى كۇنگە دەيىن، قاي ساحناعا شىقسام دا، حالىقتىڭ جىلۋىن سەزىنىپ تۇرامىن. ءداستۇرلى انگە دەگەن قوشەمەتتى سەزىنەمىن.

— ولكەمىزدە جىر مەن تەرمەگە، دومبىرامەن سالعان انگە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. دەسە دە قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ونەرى مەرەكەلىك كەشتەردە قالىس قويىپ جاتادى…

— ماڭعىستاۋدا ءداستۇرلى مۋزىكانىڭ ءحالى مۇشكىل. سەبەبى ءداستۇرلى انشىلەر ءوز اۋديتورياسىن تاپپاي ءجۇر. قانداي كونتسەرتتىك كەشتەر ۇيىمداستىرىلسا دا، ەسترادادان گورى جىر- تەرمە، حالىق اندەرىنە قىسىم تۇسەدى. قازىرگى دەرت – قاي ءاندى ايتساق تا، قىسقارتىپ ايتۋ، ءبىر شۋماق، ءبىر قايىرما نەمەسە شۋماقتى 2 جولدان ايتۋ. ۇنەمى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ تالابى سونداي. بۇل تەك ماڭعىستاۋدا ەمەس، بۇكىل رەسپۋبليكادا بار ماسەلە. بارلىق ونەر يەسى ءداستۇرلى ءاندى قىسقارتىپ ايت دەگەن «بۇيرىققا» ناليدى. دومبىرامەن ءان ايتقان ونەر يەسىن قورلاۋ بۇل. مەن ماڭعىستاۋ اندەرىن، مۇحيت، جەتى قايقى اندەرىن سوندا نە ءۇشىن ۇيرەندىم؟ قايدا ورىنداۋىم كەرەك؟ ولكەمىزدىڭ جىر مەكتەبىنە بۇكىل رەسپۋبليكا تامسانىپ وتىر. «رۋحاني جاڭعىرۋ» اتالعان جىلدا ءانىمىزدى تولىق ايتا الماساق، بەلگىسىز «قىسقارتۋلارعا» ۇشىراساق نەسىنە ءانشى بوپ ءجۇرمىز؟ ونىڭ ۇستىنە ۇيىمداستىرۋشىلار «جەڭىل اندەر ايت» دەگەن تالاپ قويادى. ءوزىڭىز ويلاڭىزشى، ءداستۇرلى ءاننىڭ جەڭىل، اۋىرى بولا ما؟ تىڭدارمانىمىزدىڭ تالعامى سونشالىق تومەندەپ كەتپەگەن شىعار… قىسقاسى، قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ونەرى قورلانىپ بارا جاتقانىنا ءىشىم ۋداي اشيدى.

— ءجون ايتتىڭىز، بىلتىردان بەرى ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى قولعا الىندى. مۇنىڭ ءتول ونەرىمىزدىڭ مارتەبەسى كوتەرىلۋىنە ىقپالى بولۋى كەرەك قوي…

— ارينە. تۇرمىسىمىزدا شەشۋىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلە نە؟ بالالاردى تەلەفوننان اجىراتا الماۋ، ينتەرنەت پەن تەلەديدار بەتىندەگى ىردۋ- دىردۋ كەشتەر مەن ارزانقول فيلمدەر مەن باعدارلامالار. مەنىڭشە، بالالاردىڭ ۇيالى تەلەفونعا دەگەن تاۋەلدىلىگىنەن قۇتقارۋدىڭ جولى – ولاردى ءداستۇرلى مۋزىكاعا عاشىق قىلۋ. قوعامداعى جاسوسپىرىمدەردىڭ قىلمىسىن دا، باتىسقا ەلىكتەۋشىلىكتىڭ دە الدىن الۋعا بولادى. ماڭعىستاۋدىڭ جىر مەكتەبىمەن سۋسىنداپ وسكەن قازاق بالاسى جاماندىققا بارمايدى. سول سەبەپتى ءداستۇرلى ونەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ كەرەك. قازىرگى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ەڭ نەگىزگى ماقسات- مۇددەسى وسى بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.

— ولكەمىزدە ءداستۇرلى ونەردىڭ ناسيحاتتالۋىنا قانداي كەدەرگى بار؟

— ءبىر عانا مىسال، بىلتىر 16 جەلتوقسان – تاۋەلسىزدىك كۇنىنە وراي اقتاۋدا ءىرى كولەمدە كونتسەرت ۇيىمداستىرىلدى. ءبىراق سول كەشتى تۇسىرگەن ولكەمىزدىڭ جالعىز ارناسى «ماڭعىستاۋدان» 4 ءداستۇرلى ءانشىنىڭ ساحناداعى ءنومىرىن قيىپ تاستاپتى. جاندى داۋىستا ايتىلعان اندەر ەكراننان ءتۇسىپ قالادى، ال ەسترادا ەشۋاقىتتا قىسقارتىلعان ەمەس. ەسترادا انشىلەرىنىڭ بارىنە بىردەي توپىراق شاشپايمىن، ادال ەڭبەگىمەن كوتەرىلىپ جاتقان تالانتتىلار كوپ. دەگەنمەن ماعىناسى جوق جانسىز اندەر ەكراندا كوبەيىپ جاتقانى اشى دا بولسا شىندىق.

— سوندا جىرشى، تەرمەشىلەر، ءداستۇرلى انشىلەر قالاي كۇنىن كورىپ ءجۇر؟

— ءبىز بەردىحان المەن سياقتى تاۋەلسىز جۋرناليستەردىڭ «ءسوز بەن ساز» كەشىنە، ولكەمىزدە جىل سايىن وتەتىن جىراۋلىق كونتسەرتتەرگە قاتىسىپ، ءانىمىزدى تولىق ايتىپ كوسىلىپ قالاتىنىمىز بار. مۇنداي جەكەلەگەن كەشتەردە ەشكىم قىسىم كورسەتپەيدى. ساحنادان زال تولى كورەرمەننىڭ ىنتاسىن كورىپ، قۋانىپ جاتامىز. ال اي سايىن وبلىستىق فيلارمونيا وتكىزەتىن كەشتەرگە بەلگىلى- بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ىلىنبەي قالىپ جاتامىز. بولماسا، فيلارمونياعا كونسەرۆاتوريانى العاش حالىق ءانى دەگەن ماماندىقتى ديپلوممەن ءبىتىرىپ كەلگەن تۇلەكتەردىڭ ءبىرى ءبىز ەدىك. فيلارمونيادا ەۋروپا مادەنيەتىنەن كىشى سيمفونيالىق وركەستر، كامەرالىق انسامبلدەر كونتسەرت قويىپ جاتادى. ابىل تاراق ۇلى اتىنداعى ۇلت- اسپاپتار وركەسترى مەن «اقجارما» فولكلورلىق ءانسامبلى اي سايىن كونتسەرت بەرەدى، ءبىراق ءقازىر ەكەۋىنىڭ دە قۇرامىندا جوقپىن. فيلارمونيا باسشىلىعى ۇسىنعان ءبىرلى- جارىم كونتسەرتتەردە بوي كورسەتىپ جاتاتىنىمىز بار. ساحناعا شىقپاي قالدىم- اۋ دەگەن وكىنىش جوق بولسا دا حالىقتى ساعىنادى ەكەنسىڭ. كونتسەرتتىڭ ورنى بولەك، ونى تويمەن، جەكەلەگەن كەشتەرمەن، وتىرىستارمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. وڭىرىمىزدە تانىلعان ونەر مايتالماندارى اعا بۋىن بولىپ، بىزگە ۇلگى كورسەتۋدىڭ ورنىنا، اياعىمىزدان شالىپ جاتادى. ارا- تۇرا تويعا شىعامىز. ءبىراق توي مەن ساحنانى سالىستىرۋ اقىلعا سىيمايدى. وسى ولكەدە تۋىپ- وسكەن سوڭ، اعايىن- تۋىس، دوس- جاران شاقىرىپ جاتادى. قالىڭ اداي ەلى باردا دومبىرانىڭ ءقادىرى تويدان وشە قويمايدى.

— بالكىم، ءداستۇرلى ونەردىڭ ءحالى مۇشكىل بولۋى كورەرمەندەردىڭ تالعامى تومەندەۋىنەن بولار.

— جىرشىلار كونكۋرسىندا حالىق ونەرگە سۋساپ، تاڭنان كەشكە دەيىن تاپجىلماي وتىرادى. دومبىرامەن ءان، تەرمە، جىر ايتاتىن انشىلەر ءۇشىن ارنايى باعدارلاما جاساقتاپ، شىنايى قىزىعاتىن كورەرمەندەرگە حابارلاۋ كەرەك شىعار. بالكىم، كونتسەرتتى ۇيىمداستىرۋدا فورماتتى وزگەرتىپ، جاڭا لەپ اكەلۋ كەرەك شىعار. حالىق جىردى تىڭدامايدى دەگەن بوس اڭگىمە، تىڭدارماننىڭ تالعامىن تومەندەتىپ جاتقان – ءوزىمىز. مادەنيەت اينالىسىندا وتىرعان باسشىلاردىڭ كەسىرىنەن شاشىن جالبىراتىپ، جالت- جۇلت ەتكەن كيىممەن، قىزىلدى- جاسىلدى جىلتىراققا حالىقتى ءۇيىر قىلعان – ءوزىمىز. تارسىلداعان جەڭىل مۋزىكامەن بيشىلەردى سەكىرتىپ، قالىڭ جۇرتتى الداپ، ارباپ بولدىق. ءسويتىپ جىر- تەرمەلەر وسىندايلاردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويىپ ءجۇر، ارينە، ءبيشى، انشىلەردىڭ ەڭبەگىن دە جوققا شىعارمايمىن، ءبىراق حالىق قىزىعاتىن دۇنيە وسى ەكەن دەپ، ءجون- جوسىقسىز توگە بەرگەن دە دۇرىس ەمەس. حالىقتىڭ كلاسسيكالىق ونەرىن دە جاڭاشا باعىتتا دامىتىپ، قىزىقتىراتىنداي ەتىپ ۇسىنا ءبىلۋ كەرەك. كوكەيدى اقشا تەسكەن جەردە ۇلتتىق ونەر دامىمايدى.

— ۇلتتىق ونەردىڭ تەپەرىش كورىپ جاتقانى جان ايارلىقتاي ەكەن.

— بىردە مۇعالىمدەر كۇنى قارساڭىندا فيلارمونيا ديرەكتورىنا باردىم. ۇيىمداستىرعالى جاتقان كونتسەرتتىڭ نومىرلەرىن قاراسام كىلەڭ دۋەت، تريو. ءداستۇرلى ءان ايتاتىن جەكە ورىنداۋشىلار اتىمەن جوق. سەبەبىن سۇراسام: «سەندەردىڭ ءداستۇرلى ونەرلەرىڭدى كىم تىڭدايدى؟ حالىق ابدەن جالىققان» دەيدى. سول جولى ءبىزدىڭ ءداستۇرلى انشىلەرىمىز بىرەۋى بايان، بىرەۋى سىلدىرماق ۇستاپ الىپ، ءبىر- بىرىنە ۇيلەسپەيتىن 4 داۋىستا تويدىڭ ءانىن ورىنداپ شىقتى. بۇعان، ارينە، ناليسىڭ. وبلىستىق تەلەارنا تۇگىلى، رەسپۋبليكالىق ارنالاردا ءداستۇرلى ءان ناسيحاتتالماي تۇر. جازدا ءداستۇرلى «استانا ارقاۋى» تۇركى حالىقتارىنىڭ فەستيۆالىنە قاتىسىپ كەلدىم. از عانا ونەر ادامى مەن جىر تىڭدايتىن قانداستارىمىزدىڭ توبەسى كورىندى. ال فەستيۆالگە كەلگەن ازاماتتاردىڭ دەنى – شەتەلدىك ازاماتتار. ءبىزدىڭ ءتول ونەرىمىزدى ءوز قازاعىمىزدان گورى شەتەلدىك كوپ قىزىقتاي ما دەگەن ويعا قالدىم. تاعى دا ۇيىمداستىرۋدىڭ تومەندىگى. ءبىر كەم دۇنيە.

— وتباسىمەن بىرگە ونەردى قاتار الىپ ءجۇرۋ قيىن بولماي ما؟

— مەنى بىلدەي ديريجەردىڭ «جەنشينا س رەبەنكوم» دەپ كەكەتكەن كەزى بولدى. بۇل تەك ماعان ايتىلعان كەكەسىن ەمەس، بالالى انانىڭ بارىنە بىردەي ءتىل تيگىزۋمەن تەڭ. ايتسا، ايتا بەرسىن. بالانى دا تۋىپ، ساحنادا ونەرىڭدى كورسەتىپ جۇرۋگە بولادى. ارينە، جوسپارسىز كەشكى كونتسەرتتەرگە بارا الماي جاتامىن. ويتكەنى 2-3 ساعات قالعاندا نەمەسە سول كۇنى كەشكە مىنا رەستوراندا بيلىك وكىلدەرى باستاعان كەشتە ونەر كورسەت دەيدى. ال رەسمي كونتسەرتتەرگە بەلگىسىز ءبىر كۇشتەردىڭ ارقاسىندا قاتىسا الماي ءجۇرمىز. مەن كونتسەرتتەرگە ىلىكپەي ءجۇرمىن دەپ ءوزىمدى- ءوزىم ۇسىناتىن دەڭگەيگە جەتپەگەن ەدىم عوي. حالىق كوشەدە كورە قالسا، «اقمارال، ساحنادان كورىنبەي كەتتىڭ عوي» دەيدى، ءتىپتى، تاكسيستەر دە ساحنادان الىستاپ كەتتىڭىز دەپ جاتادى. ءتۇرلى رەسپۋبليكالىق بايقاۋلار مەن «سەگىز قىرلى» تەلەشوۋىنىڭ ارقاسىندا ەلگە تانىلدىق، اسىرەسە ەل جەتى قايقىنىڭ اندەرى ارقىلى قاي ورتاعا بارسام دا تانىپ جاتادى. العاش ورىنداۋشى رەتىندە جەتى قايقىنىڭ بۇعان دەيىن جارىققا شىقپاعان اندەرىن ءيىسى قازاققا تانىتتىم. بۇدان ءداستۇرلى انگە دەگەن قۇشتارلىق ءالى وشپەگەنىن، حالىقتىڭ كلاسسيكالىق ونەرگە سۋساپ جۇرگەنىن كورۋگە بولار ەدى. شىعارماشىلىقپەن اينالىسپاي، ساحنادان كەتەتىندەي جاسىمىز ەگدە تارتقان جوق. كۇش تە، قايرات تا، قۇداي بەرگەن ونەر دە بار. ەگەر ونى ناسيحاتتاماساق، بىزگە سىن.

— سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

سۇحباتتاسقان ايگۇل دادەن

7292info.kz