تارازدىڭ تاريحىن تانىپ بولدىق پا؟


تاراز – كونە داۋىرلەردىڭ ەستەلىگى، ادامزات مادەنيەتىنىڭ بيىگىندە ايتارلىقتاي ورنى بار شاھار. ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار قالانىڭ قاسيەتى مەن وسيەتى دە قاتار ورىلگەن، دومبىرانىڭ قوس شەگىندەي سالتاناتى بولەك دۇنيە. ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتى مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ نەگىزى دە وسى جەردەن باستاۋ الادى دەسە دە بولعانداي.
ماحمۇد قاشقاري، سيۋان تسزيان، رۋبرۋك سياقتى ەرتە زامانداعى عالىمدار مەن ساياحاتشىلاردىڭ دا جازبالارى تارازدىڭ كونە شاھار ەكەنىن راستاي تۇسەدى. ال شىعىستىڭ ايگىلى عۇلاما شايىرلارى ساعدي، جاميلەردىڭ عازالدارىنداعى تالاستىڭ سۇلۋ كەلبەتى، سۇلۋلاردىڭ ايلى تۇندەگى اسقاق بەينەسى الەمدىك دەڭگەيدەگى پوەتيكالىق سۋرەت. ال تاريحقا كەلسەك، ەرتە زامانداعى كوشپەندى دۇنيەنىڭ ەڭ ءىرى مەملەكەتى ۇلى حۇن يمپەرياسى بولاتىن. قىتاي شەجىرەلەرىندە تالاس بويىنداعى العاشقى شاھاردى حۇن شانيۋلەرىنىڭ سوڭعىلارىنىڭ ءبىرى شوجە ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى قىرقىنشى جىلداردىڭ شاماسىندا سالدىرعان دەسەدى. الايدا قالا سالىنعان سوڭعى ءۇش- ءتورت جىل ارالىقتا بۇل جەردى قىتايدىڭ قالىڭ قولى تالقانداپ كەتەدى. حۇن بەكىنىسى تالقاندالعانمەن اراداعى ساۋدا جولىنىڭ تارماعى جويىلماعان. ءسويتىپ ايگىلى تاراز شاھارى Ⅶعاسىردان باستاپ ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ەڭ ءىرى ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالادى.

جالپى، 508 -جىلى ۆيزانتيا ەلشىسى زەمارحتىڭ ەستەمي حانمەن كەلىسسوزىنىڭ تارازدا جۇرگىزىلگەنى، 751 -جىلى تاراز ماڭىنداعى اتلاح تۇبىندەگى شايقاستىڭ ارابتار مەن قارلۇقتاردىڭ پايداسىنا شەشىلگەنى سياقتى تاريحي دەرەكتەر بار. ال قاراحان ءداۋىرى بۇل ولكەنىڭ رۋحاني شارىقتاۋ كەزەڭى بولعانى، ح- حⅱعاسىرلاردا تاراز تۇركى دۇنيەسىنىڭ اسا ءىرى ساياسي، ەكونوميكالىق جانە مادەني ورتالىعى بولعانى دا كۇمان تۋدىرمايدى.

تالاي زاماننان بەرى تارازدىڭ تاريحى زەرتتەلىپ كەلەدى. ستۋدەنتتىك شاعىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ ەتنولوگى رەتىندە تانىلعان عالىم الەكساندر بەرنشتامنىڭ «جيناقتالعان ماتەريال تارازدىڭ سامانيد- قاراحانيد داۋىرىندەگى قالا بولعاندىعى، مەكەنجايدىڭ، ونىڭ قۇرىلىمىنىڭ دامىعاندىعى، تۇرعىنداردىڭ كونە حالىق ەكەندىگى جونىندە وي قورىتۋعا بولادى» ، كەزىندە تاعدىردىڭ جازۋىمەن جامبىل وبلىستىق تاريحي- ولكەتانۋ مۋزەيىندە قىزمەت اتقارعان لازار رەمپەلدىڭ «تابىلعان ارحەولوگيالىق قازبا جادىگەر ساز بالشىقتان قالانعان دۋال. قالانعان قۇرىلىس تۇرعىن ءۇيدىڭ قابىرعاسى ەمەس. بۇل قيراعان قاتپارلى قۇرىلىستىڭ قالدىقتارى» دەگەن جازبالارى دا تاراز تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن مۇندا تالاي عالىمداردىڭ تابان ءىزى قالعانىن ايعاقتايدى. سونىمەن قاتار اۋليەاتانىڭ اكىمى قىزمەتىن اتقارعان كاللاۋر 1904 -جىلى، ماسسون 1927 -جىلى، ال رەمپەل 1950 -جىلى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە دە مۇندا ادامدى جەرلەۋ ءراسىمىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى جازعان. ءتىپتى ەرەكشە استاۋ تابىتتاردى تاشكەنت پەن لەنينگراد قالالارىنا جىبەرگەن ەكەن. ال 1895 -جىلى قۇرىلعان ارحەولوگيا اۋەسقويلارىنىڭ تۇركىستان ۇيىرمەسى، 1938 -جىلى جامبىل قالاسىنان اشىلعان ارحەولوگيالىق پۋنكت تە تاراز وڭىرىنەن تابىلعان تاريحي جادىگەرلەردى سىرتقا جىبەرۋمەن اينالىسقان. بۇگىندە سول جادىگەرلەردىڭ قايسىسىنىڭ قاي مەملەكەتتىڭ مۋزەيىندە تۇرعانى بىزگە بەيمالىم. تەك تارازدىڭ كونە شاھار ەكەنى عانا ايتىلادى.

تاراز ماڭايىندا كەزىندە حامۋكەنت، تومەنگى بارسحان، جيقىل، اداقكەنت، قۇلان، مەركە، اسپارا، بالاساعۇن قالالارىنىڭ بولعانى بەلگىلى. الايدا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتىپ، ءومىر ءسۇرىپ تۇرعانى تاراز عانا. تارازدىڭ تاريحىن تارازىلاپ، وتكەنىن شەجىرەلەيتىن عالىمدار ازدى- كوپتى ەڭبەك ەتكەنىمەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى كونە شاھار تۋرالى ءبىر ىزگە تۇسكەن تولىمدى ەڭبەك جاريالانباي كەلەدى. ماسەلەن، ءاربىر عالىم تاريحي دەرەكتەردى ءوز تانىم- تۇرعىسىنان زەردەلەپ، ونى حاتقا تۇسىرۋدە. سونداي- اق اۋليەاتا وڭىرىندە كىمدەر ءومىر ءسۇردى، قانداي تۇلعالار قىزمەت ەتتى دەگەنگە جاۋاپ بەرەتىن دە ەڭبەك جارىق كورسە دۇرىس بولار ەدى. جىل سايىن كىتاپتار شىعىپ، تاراز تاريحىنا قاتىستى ماعلۇماتتار بەرىلگەنىمەن، بۇگىندە تاشكەنت پەن لەنينگرادقا كەتكەن دۇنيەلەر سياقتى جادىگەرلەردىڭ جوقتاۋشىسى تابىلماي كەلەدى.

بۇگىندە تاراز قالاسىندا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ مۇرالارىن زەرتتەيتىن «باۋىرجان تانۋ» ، شەرحان مۇرتازانىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «شەرحان تانۋ» ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. الايدا ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى بار دەلىنەتىن تاراز قالاسىنىڭ تاريحىن زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن «تاراز تانۋ» ورتالىعى جوق بولىپ تۇر. ەگەر اتالعان ورتالىق قۇرىلىپ، مۇندا جەرگىلىكتى عالىمدار مەن تاريحشىلار ءوز جۇمىسىن باستاسا كونە شاھارعا قاتىستى ءالى تالاي دۇنيەلەردىڭ دەرەكتەرى اشىلاتىن ەدى. كەزىندە مۇندا باقتيار ءابىلدا ۇلى مەن كۇزەمباي بايبوسىنوۆ سياقتى ازاماتتار شاھار تاريحىن زەرتتەۋمەن اينالىسقان. وكىنىشكە قاراي، بۇگىندە بۇل ەكى ازامات تا دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى.

«تارازداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جەكە تۇلعالار اتىنداعى عىلىمي ورتالىقتار بولعانىمەن، «تاراز تانۋ» ورتالىعى جوق. بىزدىڭشە، تارازدىق تاريحشى عالىمدار ءۇشىن كونە شاھاردى تانىپ- ءبىلۋ ءبىرىنشى مىندەت بولۋى كەرەك سياقتى. ەلباسىنىڭ «تاراز – تاريحىمىزدىڭ تەمىرقازىعى» ، «تاراز – رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى» ، «تاراز – شىن مانىندە دە ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ تارازىسى، عاجايىپ ايناسى، بۇلتارتپاس ايعاعى ەكەنى انىق. ءبىز كوشىپ- قونىپ جۇرە بەرگەن، ىرزىعىن مالدان عانا ايىرعان حالىق ەمەسپىز، وزىندىك ءتولتۋما ساۋلەتكەرلىك پەن قۇرىلىسشىلىق ءداستۇرى بار، سايىن دالادا سان ءتۇرلى قالا تۇرعىزعان، ەگىن ەگىپ، باق وسىرگەن، سان تارام مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردىڭ توعىسقان تورابىندا ءومىر ءسۇرىپ، ۇلكەن ونەگە كورگەن ءوسىمتال ەلمىز. ارينە، بۇگىنگى دۇنيەدە مۇنداي شىندىقتى مويىنداعىسى كەلمەيتىندەر ءالى دە از بولماس» دەگەندەرىن قالاي ۇمىتۋعا بولادى؟ ! ەگەر تارازدا «تاراز تانۋ» عىلىمي جانە ارحەولوگيالىق زەرتحانا ورتالىعى جۇمىس ىستەسە، بۇل جۇمىستىڭ جانداناتىنى ءسوزسىز» ، دەيدى قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى ماقۇلبەك رىسداۋلەت.

راسىندا دا تارازدىڭ كونە تاريحى كىم كىمدى دە قىزىقتىراتىنى بەلگىلى. ال ونىڭ بارىن ۇقساتىپ، جوعىن ءوزىمىز تۇگەندەمەسەك، ەشكىم دە سىرتتان كەلىپ مۇنى جاساپ بەرمەيدى. ءاربىر ازامات  تۋعان جەردىڭ توپىراعىنا دەيىن قاستەرلەپ، ونىڭ بويىنداعى بايلىقتاردى يگىلىككە جاراتا السا عانا تاريحتىڭ جاڭا ءبىر تىنىسى اشىلماق. بەس- التى قابات تەرەڭدىكتە جاتقان كونە شاھاردىڭ ورىندارى ءالى اشىلعان جوق. ەكى مىڭىنشى جىلدارى تاراز قالاسىنىڭ 2000 -جىلدىق تويىندا، قازاق حاندىعىنىڭ 550 -جىلدىعىندا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنى بولماسا، ۇزدىكسىز قازبا جۇرگىزىلمەي كەلەدى. ماسەلەن، تولە بي كوشەسىمەن كەلىپ، اباي كوشەسىنە تۇسەر تۇستا، ودان كەيىن سۇلەيمەنوۆ كوشەسىندە كونە تارازدىڭ كەزىندەگى بەلگىلەر ءالى بار. بۇگىندە بۇل جەرلەردىڭ ماڭايىندا جامبىل وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ باسقارمالارى، جامبىل وبلىستىق قازاق دراما تەاترى، «اتشابار» شاعىناۋدانى ورنالاسقان. تاريحي دەرەك بويىنشا قورعان رەتىندە سالىندى دەگەن بۇگىنگى سۇلەيمەنوۆ كوشەسىندەگى بيىك جەرگە وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن سول «اتشابار» شاعىناۋدانى سالىنىپ كەتتى.

كەڭەس زامانىندا دا قازاقتىڭ تالاي رۋحاني بايلىعىنىڭ، كونە جادىگەرلەردىڭ كورىنگەننىڭ قولىندا كەتكەنى بەلگىلى. ال تاراز قالاسىنان تابىلعان جادىگەرلەردىڭ كوبىسىنىڭ بۇگىندە تەك سۋرەتى عانا بولماسا، ءوزىنىڭ ەلەسى دە جوق. ال ەندى ولار قايدا كەتتى، قاي جەردە تۇر دەگەن ساۋالدىڭ بۇگىندە كولدەنەڭ شىعاتىنى زاڭدى دا. كەزىندە جامبىل وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىن باسقارعان الىبەك امزە ۇلى مىناداي ءبىر اڭگىمە ايتتى. سول كەڭەس زامانىندا جامبىل قالاسىنا ماسكەۋ مەن لەنينگرادتان عالىمدار كەلەدى. كەلگەن ماقساتتارى تاراز ىرگەسىندەگى ايشا ءبيبى كەسەنەسىن قازىپ، سوندا جەرلەنگەن ءبيبى سۇيەگىن الىپ كەتۋ بولىپتى. الايدا ول مۇنداي جاعدايعا رۇقسات بەرمەيتىنىن ايتادى. ءبىراق باسقارما باسشىسىن تىڭداماعان رەسەيلىك عالىمدار سول كەزدەگى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءسابيت بايجانوۆقا بارادى. ول كىسى دە رۇقسات بەرمەيتىنىن ايتقان سوڭ، ولار الماتىعا كەتىپ قالىپتى. ەرتەڭىنە ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى وزبەكالى جانىبەكوۆكە الگى عالىمدار بارادى دا، ءمان- جايدى تۇسىندىرەدى. ەرتەڭىنە مينيستر باسقارما باسشىسىن شاقىرتادى. ءسويتىپ ۇلتشىل ازامات وزبەكالى جانىبەكوۆ سول عالىمداردىڭ كوزىنشە «كەسەنە ماڭىنان ءبىر كەتپەن توپىراق الىنبايتىن بولسىن» دەپ الىبەك امزە ۇلىنا تاپسىرما بەرەدى. بۇل اڭگىمە سودان كەيىن عانا باسىلادى. ەگەر ايشا ءبيبى كەسەنەسى قازىلىپ كەتىپ، الگى عالىمدار ءبيبى سۇيەگى مەن سول جەردەن تابىلعان قۇندى جادىگەرلەردى الىپ كەتكەندە جاعدايدىڭ قانداي بولاتىنىن ايتۋدىڭ ءوزى قيىن ەدى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، تاراز تاريحىن تانۋداعى جۇمىستى جانداندىرۋ قاجەت- اق. قالا ىشىندەگى ءبىر عانا «شاحريستان» ورىنىنداعى جەردەن تالاي قۇندى دۇنيەلەردىڭ تابىلاتىنى بەلگىلى. سول سياقتى نامانگان كوشەسىنىڭ استىنان دا جۇزدەگەن جادىگەرلەردىڭ تابىلاتىنىنا كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. تەك قانا جۇيەلى جۇمىس جولعا قويىلسا عانا ءىستىڭ ونەتىنى شىندىق. تاراز تورىندە وتكەن شاھاردىڭ ەكى مىڭ جىلدىق تويىنا دا، قازاق حاندىعىنىڭ 550 -جىلدىعىنا دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ارنايى كەلىپ قاتىسىپ، ءوزىنىڭ جوعارى باعاسىن بەرىپ كەتكەن بولاتىن. تاريحى مەن تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقان تارازدىڭ ءالى دە تالاي كەرەمەتتەردى بويىنا جيناپ جاتقانى انىق. كەزىندە قالا تۇرعىندارىنان ءبىر ءۇيدىڭ قابىرعاسىن بۇزۋ كەزىندە ونىڭ ىشىنەن قۇمىرا شىققانى، سول قۇمىرادان كونە تارازدىڭ كارتاسى شىققانى جايلى اڭگىمەلەردى ەستىگەنبىز. ءبىراق ول دۇنيەلەر دە بۇگىندە ەش جەردە جوق. سوندىقتان دا تاريحى تەرەڭ، تاعىلىمى زور شاھاردىڭ شىن كەيپى ۇرپاقتار ساناسىندا قايتا جاڭعىرادى دەگەن سەنىم مول.

حاميت ەسامان،
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى