قانىش ساتبايەۆتى ەسىركەگەننەن ءتىرى قالدىرعان جوق


ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا سەمەي شاھارى قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني ورداسى ىسپەتتەس بولدى. سونىڭ ءبىر دالەلى – الاش قايراتكەرلەرىنىڭ وسىندا شوعىرلانۋى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا رەداكسيا تاپسىرماسىمەن اتالمىش قالاعا ات باسىن بۇرىپ، مۇنداعى الاش ارىستارىنىڭ سورابىنان سۋسىنداعان ەدىك. ساپار كەزىندە قالانىڭ ءقادىرلى اقساقالى مەدەۋ سارسەكەگە جولىعىپ، جازۋشىنىڭ ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەن تاقىرىبى اكادەميك قانىش ساتبايەۆتىڭ الاش ارىستارىمەن بايلانىسى جايلى ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– الاشوردانىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ ساتبايەۆتاردىڭ ۇلكەنى ابىكەيمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولدى، – دەپ اڭگىمەسىن باستاعان مەدەۋ ساپا ۇلى ءارى قاراي قامشى سالدىرعان جوق، توگىلىپ جۇرە بەردى: – شىركىن- اي، الاشتىڭ ىزىنە ىندەتىپ تۇسە المادىم. سەبەبى قانىشتان قولىم تيمەدى. ساتبايەۆ دەگەن تەڭىز عوي سوندا ءجۇزدىم دە، ءجۇردىم. ايتپاقشى ساتبايەۆتى 1980-جىلى «ج ز ل» سەرياسىمەن ماسكەۋدەن ورىسشا شىعارعانىمدا ونىڭ ج. ايماۋىتوۆپەن بىرگە وقىعانىن جازىپ جىبەرگەم- ءتىن. مەمۋاردىڭ 21- بەتىندە تۇر. وسىنى ەشكىم اڭعارعان جوق.

– «مىناۋ كىم؟ » دەگەندەر بولعان شىعار؟

– بولدى. «بىلمەيمىن، ارحيۆتەن كەزدەستىردىم دە، جازا سالدىم» دەپ جەڭىل جالتارىپ قويىپ، وتىرا بەردىم.

– جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ قانىشتان ۇلكەن ەمەس پە؟

– ون جاس ۇلكەن. ءبىراق ەكەۋى 1911-جىلى كەرەكۋدەگى 2- سىنىپتى ورىس- قازاق ۋچيليشەسىندە بىرگە وقىعان. كەيىن 1914-1918-جىلدارى سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا دا ءتورت جىل قاتار ءبىلىم العان. اۋەزوۆ اتاڭ بار، ۇشەۋى قولتىقتاسىپ، «اباي» جۋرنالىن شىعارىپ جۇرگەنى وسى تۇس.

– استانالىق جازۋشى انەس ساراي اعامىز ءبىر سوزىندە «الاشتىڭ تابانى – تورعاي، وزەگى – سەمەي، جۇلىنى – جىمپيتى» دەپتى. ياعني الاشتىڭ وزەگى سەمەيدە تۇرىپ، الاشتانۋعا قالام تارتپاعانىڭىز قىزىق ەكەن؟

– ولاي دەۋگە كەلمەس.. . الاشتىڭ ءبىر بايتەرەگى ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتى اينالسوقتاپ جازدىم. قايراتكەردىڭ قىزى گۇلنار اپامىزدىڭ ۇيىندە قونا جاتىپ اڭگىمەلەستىم. جاڭا سەن «قانىشتىڭ الاش ارىستارىمەن بايلانىسى جايىندا» سۇرادىڭ ەمەس پە؟ وسىعان گۇلنار اپايدان ەستىگەنىمدى ايتايىن 1917 -جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وتكەن جالپى قازاق سەزىنىڭ شەشىمىمەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ باسشىلىعىمەن الاشوردانىڭ وقۋ كوميسسياسى قۇرىلىپ، مەكتەپ وقۋلىقتارىن جازۋ قولعا الىندى. اقاڭنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە ق. ساتبايەۆ ورتا مەكتەپكە ارناپ الگەبرا وقۋلىعىن جازادى.

قانەكەڭ جازعان وقۋلىعىن شىعارۋ ءۇشىن ورىنبورعا بارىپ، قالاداعى ءمىرجاقىپتىڭ ۇيىنە تۇسكەن. ساعات تاڭعى التى ەكەن. ءۇي يەلەرىن وياتۋعا ىڭعايسىزدانىپ، استىڭعى قاباتتا قالعىپ وتىرادى. جاقاڭنىڭ جارى عاينيجامال قانىشتى كورىپ «ەركە قاينىم، قايدان ءجۇرسىڭ» دەپ باس سالماي ما. گۇلنار اپاي ايتادى: ەركە قىزى مەن تۇرعاندا، تانىمايتىن بىرەۋدى «ەركە قاينىم» دەگەنى نەسى دەپ رەنجىپ قالدىم، دەيدى.

– تاعى بىردە، – دەيدى گۇلنار اپاي: اكەسى قۋعىندالىپ جۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە كەشكى اپاق- ساپاقتا قولىندا ءبىر بۋما اقشاسى بار قانىش كىرىپ كەلەدى. گۇلنار ول كەزدە 9-شى سىنىپتى بىتىرگەن، قولىندا اتتەستات، وقيىن دەسە كەدەرگى كوپ. جاقاڭ «قىزىمىزدى قايتسەك بولادى» دەپ قانىشتان اقىل سۇرايدى. ساتبايەۆ ايتادى: بىردەن تومعا تارتسىن، ول جاقتا سەن كىمسىڭ ەسەپ ەمەس، دەيدى. ءبىر جاعىنان قانەكەڭ دە توم تەحنولوگيا ينستيتۋتىن بىتىرگەن، ول جاقتا تانىستارى بار دەگەندەي. ءسويتىپ گۇلنار اپامىز قانىشتىڭ نۇسقاۋىمەن توم مەدينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. ەكى جىلدان كەيىن اۋىسادى. قانىش وسىنداي ادام قاراعىم!

– مەدەۋ اعا 1937-38 ءدىڭ قاندى قاسابىنان قانىش قالاي امان قالدى؟

– وسى ماسەلەنى ءجىتى زەرتتەدىم. اۋەلى، اعالارى – ابىكەي، ابدىكارىم جانە عازەز اتىلىپ كەتتى. قانەكەڭ اقىلدى ادام عوي، قالعان تۋىستارىن دەرەۋ ومبى جاققا اۋدارىپ جىبەرگەن. ۇلكەن بايبىشەسىن دە سوندا ۇستادى. ءوزى قارساقپايدا قالدى. ءبىراق وكىمەت قانەكەڭنىڭ قانى تامعان الاششىل بولعانىن بىلەدى، كۇنى- ءتۇنى اڭدۋدا. قايدا بارادى، قايدا تۇرادى ءبارىن وگپۋ قىزمەتكەرلەرىنە ايتىپ، جازباشا تانىستىرىپ وتىرعان ەكەن. ءسال كەشىكسە ونىڭ سەبەبىن تۇسىندىرەتىن بولعان.

ءوز باسىم قانىشتانۋدىڭ ۇرشىعىن ءيىرىپ ءجۇرىپ، عالىمنىڭ ەكى شوپىرىن تاۋىپ سويلەستىم. سونىڭ ءبىرى گريگوري ميرونەنكو ءبىر كۇنى ساعات كەشكى 8 ءدىڭ شاماسىندا قارساقپايدان شىعىپ، جەزقازعانعا كەلدىك. ۇستەرىنە قاپ- قارا ۇزىن پلاش كيگەن ەكى ادام كەلىپ، قانىشقا «ماشينانىڭ ارتىنا وتىرىڭىز» دەپ بۇيىردى. ءسويتىپ قارساقپايعا قايتا الىپ كەلدى. قانەكەڭ «جىگىتتەر ايتساڭدار بىلاي دا جەتكىزىپ سالار ەدىم عوي» دەپ ەدى، وڭكيگەن قازاق «بايدىڭ تۇقىمى، الاشتىڭ كۇشىگى ءبىزدى بىلمەيدى دەپ ءجۇرسىڭ- اۋ، اتتەڭ.. .» دەپ، كىجىنىپ، بۇرىلىپ كەتتى، دەدى. قىسقاسى، كەڭەس وكىمەتىنە قانىشتىڭ قابىلەتى قاجەت بولدى. ايتپەسە، ەسىركەگەننەن ءتىرى قالدىرعان جوق.

بىردە عابيت مۇسىرەپوۆ اقساقال مىنا ءبىر اڭگىمەنى ايتىپ بەردى. «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» رەداكتورى كەزى ەكەن. تۇنگى ساعات 3-تە باسىلىمنىڭ كەزەكتى سانىنا قول قويىپ، ۇيگە بەتتەگەلى وقتالىپ وتىر ەدىم، توتە تەلەفون شىر ەتتى. كوتەرسەم، قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ميرزويان ەكەن. حابارلاسقان سەبەبى، گازەتتىڭ العاشقى بەتىندە ساتبايەۆقا ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى بەرىلەتىندىگى جايلى بۇيرىق شىعىپ بارا جاتقان. دەرەۋ بۇيرىقتى الىپ تاستا، ساتبايەۆقا ناگرادا بەرىلمەيتىن بولدى، دەپتى. بۇيرىق الىنىپ تاستالدى. ءمان- جايدى حاتشىعا حابارلاپ ەدىم، ماعان «تەز جەت» دەگەنى. باردىم. ميرزوياننىڭ ءوزى دە الاڭ كوڭىلدە وتىر ەكەن، «قازاقتار وڭبايسىڭدار، الاشورداشىلعا وردەن بەرىلمەسىن دەپ، قاتارداعى ەكى جۇمىسشى قازاق ءستاليننىڭ اتىنا حات جازىپتى. ماسكەۋدەن جاڭا عانا «توقتات» دەگەن بۇيرىق بەردى» . بۇل 1935 -جىلى بولعان وقيعا.

– حات جازعان كىمدەر ەكەن عابەڭنەن سۇرامادىڭىز با؟

– سۇرادىم. عابەڭ ولاردىڭ اتى- ءجونىن ايتتى. ەكەۋى دە اتاقتى ستاحانوۆشى ەكەن. بۇل دەرەكتى كەيىن كىتابىما كىرگىزدىم. جوعارىداعى ادامداردىڭ ۇرپاقتارى «اتامىزعا جالا جاپتىڭىز» دەدى. ولارعا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ارحيۆىنەن العان ودان زورعى قۇجاتتاردى كورسەتتىم. سونىمەن توقتادى.

– ودان زورعى دەيتىندەي نە قۇجات ول؟

– كوپ عوي. جوعارىدا ايتتىم ەمەس پە، قانەكەڭ ءومىر بويى اڭدۋدا بولدى دەپ. ءتىپتى ءوزىنىڭ ورىنباسارلارى اكادەميكتى كۇندىز- ءتۇنى باقىلاپ، باسقان ءىزىن اڭدىپ جازباشا تۇردە حابارلاپ وتىرعان. وسىعان سەنەسىز بە؟

– ويپىرىم- اي، مۇنىڭ ءبارىن قالاي ءبىلىپ قالعانسىز؟

– ازاماتتار بار عوي. اتىن ايتپاي- اق قويدىم، ۇلتجاندى تۇلعاعا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مەكەمەسىندە اكادەميك ساتبايەۆقا قاتىستى ساقتالعان دۇنيەلەردى كورگىم كەلەتىنىن ايتتىم. ول كىسى كۇماندى پىشىنمەن «تەلەفونىڭدى قالدىرىپ كەت، حابارلاسام» دەدى. ارادا كوپ ۋاقىت وتكەن جوق، قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ گەنەرالى شاقىردى. ءمان- جايعا قانىققان سوڭ كومەكشىسىنە «1 № پاپكانى اكەل» دەپ بۇيىردى.

پاپكا كەلدى. الدىما قويدى. قاعاز- قارىنداش قولدانۋعا بولمايدى، تەك وقىڭىز، دەدى. سۇمدىق. قانەكەڭ يمانداي سەنىپ، قىزمەتكە وسىرگەن ماڭىنداعى جىگىتتەردىڭ ءوزى اكادەميكتىڭ سىرتىنان دونوس جازعان.

– بۇل دەرەكتەر كىتاپقا كىردى مە؟

– جوق. ءوزىم عانا بىلەمىن. قانەكەڭ تۋرالى كىتاپتارىم شىققان سوڭ كوپ ادامدار حابارلاستى. سونداعى ايتاتىنى «مەنىڭ اكەم نەمەسە ناعاشىم اكادەميكپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي بىرگە قىزمەت اتقارعان، ونىڭ اتى نەگە جوق» . كوبىنە ۇندەمەي قۇتىلام. ۇلكەن قىزمەتتەگى ءبىر ازامات ءتىپتى قايتا- قايتا مازالاپ بولماعان سوڭ شەت جاعاسىن ەسكەرتتىم. ماعان سەنبەدى- اۋ دەيمىن، قولى ۇزىن جىگىت ەدى، ارتىنان ءوزى دە ءبىلىپتى. وسىنداي كوپ ەندى.. .

– اكادەميك الكەي مارعۇلان دا سەمەيدە وقىدى ەمەس پە ساتبايەۆتارمەن قاتىسى قانشالىقتى ەكەن؟

– الەكەڭ بە، جارىقتىق، سۇيىندىك ولجاباي باتىردىڭ تۇقىمى عوي. الكەي 1918 -جىلدارى كەرەكۋدەگى مۇعالىمدەر مەكتەبىن ءبىتىرىپ اۋىلدا ساباق بەرىپ جۇرگەن تۇستا، قانىشتىڭ اعاسى ابىكەي ساتبايەۆ سەمەي گۋبەرنياسىندا اعارتۋ سالاسى باستىقتارىنىڭ ءبىرى. وسى كىسى ەل ارالاپ ءجۇرىپ، الكەيدىڭ ۇستازدىق قابىلەتىن اڭداپ «قاراعىم، سەن اۋىل ءمۇعالىمى ەمەس ەكەنسىڭ، ءجۇر وقى» دەپ سەمەيگە اكەلىپ، پەدتەحنيكۋمعا كىرگىزگەن. كەيىن الەكەڭ ابىكەي ساتبايەۆتىڭ قىزى راۋشانعا ۇيلەندى. ودان ءبىر قىزى بار، ءقازىر الماتىدا تۇرادى. اتى – دانەل.

ساعان تاعى ءبىر قىزىق اڭگىمە ايتايىن: قانەكەڭ تۋرالى «فەنومەن» اتتى كىتابىم ورىس تىلىندە شىعىپ، سونىڭ تۇساۋكەسەرى ساتبايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتەتىن بولدى. وسىعان قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قانەكەڭنىڭ ۇرپاقتارىمەن بىرگە دانەل اپايدى دا شاقىردىم. رەكتورعا شارا اياقتالعانعا دەيىن ەشكىمگە كىتاپ تاراتۋعا بولمايدى دەپ ەسكەرتتىم.

– نەگە؟

– سەبەبى بۇل كىتاپتا قانىشتىڭ ماسكەۋدە تۇراتىن تۋعان قىزى ءجاميلا تۋرالى العاش جازىلعان- تىن. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن عالىمنىڭ بايبىشەسىنەن تۋعان قىزدارى ءجاميلانى قابىلداي المايتىن. سوندىقتان داۋ تۋماسىن دەپ كىتاپتى تاراتتىرمادىم.

– ءجاميلانى قالاي تاپتىڭىز؟

– ءجاميلانى ماسكەۋدەگى ەلشىلىك ارقىلى تاۋىپ، سول جەرگە شاقىرتتىم. كەلدى. «مەنى بىلەسىڭ بە؟ » دەدىم. «اعا ءسىزدى جاقسى بىلەمىن» . «قالاي؟ » . سويتسەم ءشامشيا قانىش قىزى اكەسى جايلى جازعان كىتاپتارىمدى ءجاميلاعا جىبەرىپ وتىرادى ەكەن. سول جەردە ءجاميلاعا ايتتىم: «كەشىكپەي قانىش ساتبايەۆ تۋرالى ورىس تىلىندە كىتابىم شىعادى، سوعان سەن جايلى جازۋىم كەرەك، ماقۇل ما؟ » . ول باسىن يزەدى. ونداي بولسا ءومىر تاريحىڭ، اناڭ جايلى جانە اكەڭمەن قانداي قارىم- قاتىناسىڭ بولدى، ءبارىن جازىپ بەرەسىڭ. داۋ تۋماس ءۇشىن سولاي جاساعان دۇرىس. ول ۋادەسىن بەردى.

– جازىپ بەردى مە سوڭىنان؟

– ءيا. ورىسشا جازىلعان 80 بەت قولجازبانى قولىما ۇستاتتى. وتباسىلىق قورىنان ونشاقتى فوتو اكەلىپ بەردى. ەكى ۇلى بار: ۇلكەنى – تيمۋر، ەكىنشىسى – اندرەي. كۇيەۋى تاريحشى- دوكتور سەرگەي تيتوۆ دەگەن ورىس ازاماتى. كوپ جىل ا ق ش قوعامىندا قىزمەت اتقارعان. 1990-جىلدارى رەسەيگە كەلىپ پرەزيدەنت بوريس ەلتسينگە مەملەكەت باسقارۋدىڭ جۇيەسىن جاساپ بەرگەن كەرەمەت تۇلعا. ءجاميلا بولسا بەيجىڭدە ءبىلىم العان قىتاي ءتىلىنىڭ مامانى. جىلىمىق جىلدارى كسرو- قىتاي قاتىناسى ناشارلاعان تۇستا كەڭەستىك راديولاردان قىتاي ساياساتىنا قارسى حابارلاردى جۇرگىزگەن وسى اپاڭ.

– ءجاميلا اكەسىمەن كەزدەسىپ تۇرىپ با؟

– قانەكەڭ قىزىمەن ۇنەمى كەزدەسىپ تۇرىپتى. ءبىراق جاسىرىن. ويتكەنى، اناسى قىزىنا اكەسىمەن جولىعۋعا تىيىم سالعان كورىنەدى.

– ءجاميلانىڭ شەشەسى كىم؟

– اتاقتى گينەكولوگ- دارىگەر، عالىم- پروفەسسور ترويتسكىنىڭ تۋماسى كاميلا وتەگەنوۆا دەگەن ايەل. 1934 -جىلى اتا- اناسىمەن بىرگە الماتىعا كوشىپ كەلگەن. قانىشتىڭ اعاسى ابىكەيدىڭ ەكى قىزى رايحان مەن راۋشان كاميلانىڭ جاقىن دوستارى بولعان. وسى قىزدار ارقىلى قانەكەڭمەن تانىسقان. 1948 -جىلى تامىز ايىندا ءجاميلانى بوسانعان. پەرزەنتحانادا جاتقان كاميلاعا قانىش قۇتتىقتاپ حات جىبەرەدى. وعان كاميلا جاۋاپ حات تا جازعان. وسى حات مەندە ساقتاۋلى تۇر.

– وندا نە جازىلىپتى؟

– «ارداقتى قانەكەم، سىزگە ۇل تاۋىپ بەرەم دەگەن ۋادەمدى ورىنداي المادىم. سول سەبەپتى بۇل بالا باسى ءبۇتىن مەنىكى. ءسىز تەك اتىڭىزدى قيىڭىز. فاميلياسى «ءجاميلا قانىش قىزى وتەگەنوۆا» بولسىن» دەلىنگەن. ءسويتىپ قىزىنا مەتىركە العان.

– ەندى جوعارىداعى «فەنومەننىڭ» تۇساۋكەسەرىنە قايتا ورالايىق.. .

– جوعارىداعى وقيعا كىتاپتا تۇگەلدەي باياندالعان- تىن. تاڭەرتەڭ ەرتە قانەكەڭنىڭ شاريپادان تۋعان ەكى قىزدىڭ ءبىرى ءشامسيانىڭ كۇيەۋى ورازاي باتىربەكوۆ حابارلاسىپ تۇر. «ۇيگە كەل كىتابىڭدى جۋامىز» دەدى. ءىشىم قىلپ ەتە قالدى. «ە، كىتاپتى وقىعان بولدى عوي» . باردىم. ۇيىندە قۇداعيى بار ەكەن. ورەكەڭ ايتتى: «ءبىرىنشى بولىپ قۇداعيىم سويلەسىن» . سويتسەم بۇل كىسى دە گينەكولوگ ەكەن. كاميلانىڭ جاقىن دوسى بوپتى. كىتاپتاعى وقيعانى باستان اياق بىلەدى ەكەن. جىلاپ وتىرىپ، ەسىنە الدى.. .

– ءجاميلاعا قايتا جولىقتىڭىز با؟

– 2010 -جىلى بەكماحانوۆ جايلى كىتابىمدى شىعارام دەپ ماسكەۋگە باردىم. وسى ساپارىمدا ءجاميلاعا حابارلاسىپ ەدىم، ۇيىنە قوناققا شاقىردى. باردىم. داڭعايىر داستارقان جايعان ەكەن. كۇيەۋىم قايتىس بولدى دەدى. ەكى ۇلى ەسىك كوزىندە «اسسالاۋماعالەيكۋم» دەپ ءيلىپ سالەم بەردى.

– ۇلدارىندا قازاقىلىقتان ءيىس بار ما ەكەن؟

– بار. ويتكەنى بۇلار الماتىدا ناعاشىلارىنىڭ قولىندا تاربيەلەنىپتى. اسىرەسە تيمۋردىڭ كەلبەتى كادىمگى دالا قازاعى. ساعان ءبىر قىزىق ايتايىن. بۇل تۋرالى ءجاميلانىڭ ماعان جازعان حاتى دا بار. تيمۋر تۋعاندا وتباسىمىزدا ىڭعايسىز احۋال پايدا بولدى. كۇيەۋىم «ەشقانداي سلاۆياندىق بەت- الپەتسىز بالا قالاي تۋدى؟ » دەپ كۇدىكتەندى. وسى ماسەلەننىڭ وڭ شەشىلۋىنە مىنا مەنىڭ پايدام ءتيىپتى. قالاي دەيسىز عوي؟

– ءيا قالاي؟

– 1999 -جىلى قانەكەڭنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي ورىس تىلىندە «رودينا ساتبايەۆا» دەگەن كىتابىم شىققان- تىن. وسى كىتاپتا قانەكەڭنىڭ اتىلىپ كەتكەن اعاسى عازەزدىڭ فوتوسى جاريالانعان- تۇعىن. قاراسا تيمۋر سويىپ قاپتاپ قويعان عازەز. ءسويتىپ ماسەلە شەشىلگەن.
سونىمەن ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، سەن بالا، قانىش ساتبايەۆتىڭ الاش ارىستارىمەن بايلانىسى قالاي بولعانىن تام- تۇمداپ تۇسىنگەن بولارسىڭ؟

– ارينە، ءتۇسىندىم. ءبىراق بۇل ءبىر سۇحباتقا سىياتىن دۇنيە ەمەس قوي.. .

اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى،
«ەگەمەن قازاقستان»

استانا – سەمەي – استانا