ادەبيەتتىڭ اڭگىمەسى: تاكەنگە ورالۋ


وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى ادەبيەت سۇيەر قاۋىم اۋزىنان تاكەن ءالىمقۇلوۆ ەسىمى ءاردايىم تۇسپەي، قاس شەبەرلىگىنە تاڭىرقاپ، تاڭداي قاعاتىن ادەتتەرىنەن استە جاڭىلا قويمايتىن. پىسىقتاۋ تالاپكەرلەردىڭ كەيبىرى اڭگىمەسىنە قولداۋ قولتاڭباسىن الىپ، قوشتاۋ ءسوزى ارقىلى جاريالانىپ ۇلگەرگەنىن كوزىمىز كوردى. سولاردىڭ قانشاسى جازۋشى ساناتىن قۇرعانىن ءقازىر كىم ءبىلسىن، ايتەۋىر «جۇلدىز» جۋرنالىنان «سەيتەك سارىنىن» وقۋشى كەزدىڭ وزىندە كەزىكتىرگەن بويدا باس الماي وقىپ شىعىپ، جايلاۋ قويناۋىنا سىيماستان البىرتتانىپ كەرەمەت الىپ- ۇشقانىڭ ەسىڭدە.
ادام جاراتىلىسى ءبارىن ۇمىتىپ قالاتىن ادەتى مە، الدە العاشقى قابىلداۋدىڭ ىستىق تابى باسىلىپ، قيلى- قيلى ءومىر سىنىن وتكەرگەن سايىن ەرىك- جىگەرىڭنىڭ ءجۇزى قايتىپ، جاسىق تارتاسىڭ با، مىنە، سونداي ەرەكشە كۇيگە تاپ قىلعان كىسىڭدى العاش جولىقتىرعان ءسات كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىڭدا. سىرتتاي وقيتىن سابازدار توپ بولىپ الماتى سىراحاناسىنىڭ بىرىنە ءشول باسۋ ءۇشىن جولاي سوعا كەتەتىنبىز.

ارانىڭ ۇياسىنداي گۇجىلدەن قۇلاق تۇنىپ، تۇس- تۇستان شىعاتىن داۋىستاردىڭ كەيى وكتەم، ءوزارا تىلدەسكەندەردىڭ ەندى ءبىرىنىڭ دىبىستارى الىسقا ۇزاي قويمايتىن ۇياڭداۋ. قىزارا ءبورتىپ العان كەيبىرەۋلەر ۇرىنارعا قارا تاپپاعانداي الاق- جۇلاق ەتىپ، اتىرىلا شاقشيىپ قارايتىنىن اڭدايسىڭ. نازارلارىنا ءتۇيىسىپ قالماۋ ءۇشىن ءوزىڭدى ءپاس ۇستاپ، باسەڭ ءتىل قاتقاننان ارتىققا بارماستان ساقتانىپ باعاسىڭ. مىنە، سول كەزدە بورەنە تىرەۋىشكە جانامالاتا ورناتىلعان ۇستەلگە ىدىسىن قويىپ، ۇزىنشا ورىندىققا جايعاسىپ اپ وسىناۋ ىردۋ- دىردۋعا زەر سالماعان كۇيى وزىمەن- ءوزى ساياق وتىرعان ادامعا كەنەت كوزىمىز ءتۇستى. جازۋ- سىزۋىنا ءبىراز قانىق كىسىنىڭ ءبىتىمى جاتىرقاتپاسا دا، سوپاقتاۋ ۇزىنشاق كەسەك پىشىنىنەن قوڭقاق مۇرنى بولەكشە زورايىپ كورىنەتىنىن اڭدادىق. نۇرى جۇمساق قوڭىرقاي كوزىن بادىرايتا ىركىلتە قادالىپ بارىپ، سامارقاۋ سالعىرت رايدا نازارىن باياۋ بۇرىپ اكەتەتىن ادەتى ەرىكسىز توسىلتا ما، الدە قايتەدى، ءبىرشاما جۇرەكسىنە كىدىردىك. ءقاراسوزىن بىلاي قويعاندا ادەبيەت تۋراسىنداعى تۇجىرىمدارى يمەندىرمەي تۇرمايتىن بۇ كىسىنىڭ الگىندەي قىلىعى ءتۇرىمىزدى كورىپ قالجامىزدان تۇڭىلگەن نازىرقانۋ مەن ازىرقانۋعا ۇقسايتىنداي.

قاسىنا جاقىنداپ، ءتىل قاتۋدىڭ وزىنە باتىلىمىز بارماي بوگەلىپ قالعانىمىزدىڭ سەبەبى دە سول ەدى. قوڭىر ءۇنىن سوزا اقىرىن شىعارىپ، ءجون- جوسىعىمىزدى سۇرادى- اۋ، شاماسى. ءاۋىرى باسىلا قويماعان البىرتتاۋ شاقتىڭ دەلەبەسى قوزباي تىنىش تۇرا الا ما، ولەڭ جازاتىنىڭدى قۇلاقاعىس قىپ ۇلگەردىك- اۋ، ايتەۋىر. «وقىشى» دەگەن يشاراسىن ەلەۋسىزدەۋ جاساعان سياقتاندى. دەرەۋ زاۋلاتا جونەلدىك. قارسى الدىنا قاسقايا قاراپ بوگەلگەندە ءوڭ- تۇسىنەن اسەر بوياۋدىڭ جۇقاناسى دا سەزىلمەستەن؛ «ۇزادى ەمەس، ۇزاتىلدى عوي» دەپ قۇلىقسىز ءتىل قاتقاننان باسقا ارتىق سوزگە بارماي تۇقشيىپ وتىردى دا قويدى. تاكەن ءالىمقۇلوۆتىڭ ءوز تىلىمەن ايتقاندا سۇرايتىندى سۇراتقىزبايتىن شارگەزدەۋ قىلىق رۋحاني تاجىريبەنىڭ ازدىعىنان شىعار، بالكىم. ويتكەنى ول كەزدەگى ءبىتىم- بولمىسى سەرگەك، تولىمى مەن بولىمى كەمەل، قياداعىنى قياننان شالاتىن شالىمى مەن الىمى جەتىپ ارتىلاتىنداي كورىنگەن.

وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ باس شەنىندە جاستار گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا دامىل- دامىل باس سۇعاتىن تاكەن ءالىمقۇلوۆ تۇرپاتى سوناۋ جىلدارى كەزىكتىرگەن بەينەسىنە مۇلدە قەرەعار، ادىمى قىپ- قىسقا، سونىڭ ءوزىن اۋىرسىناتىنداي سۇيرەتىلە ءىلبىپ باسادى. الدەنەگە اشۋلى سىڭايدا تۇكسيىپ كىرىپ كەلەدى دە، امانىڭا سەلت ەتىپ قاباعىن كەرمەستەن ايباق- سايباق جازىلعان قولجازباسىن الدىڭا تاستاي سالادى. قولىن ايىرىپ تانىپ اۋەلى وقىپ بولعانشا ءبىراز ۋاقىت وزادى، ءبىراق مىنا كىسى سازارىپ وتىرعان قالپى تورەلىگىن تاپجىلماستان كۇتەدى.

ول كەزدە ادەبيەت بولىمىندە قىزمەت ەتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتىن ىرىسقا بالاناتىن. سونى مالدانۋدىڭ استامشىلىعى نەمەسە سۋرەتكەر قادىرىنە جەتە قويماعان مادەنيەت شىركىننىڭ جەتىمسىزدىگى شىعار اناۋ- مىناۋ ەمەس تاكەن ءالىمقۇلوۆتىڭ وزىنە شىمىرىگىپ قويماستان: «مىناۋىڭىز وچەرك ىسپەتتەس ەكەن، باسقا بولىمگە اپارىڭىز» ، دەدىم دە بەتىنە بەدىرەيىپ قارادىم- اۋ، شاماسى. مۇنداي وقىستىقتى كۇتپەگەن ول كوزىن كەڭ اشا ابىرجۋلى كەيىپتە جابىرقاۋ ءتىل قاتتى. ء«قازىر ءومىردىڭ وزىنەن الىنىپ جازىلعان جايلار الدەقايدا ءوتىمدى. ماسكەۋ جازۋشىلارىن وقىمايسىڭ با؟ » ەڭ تاڭدانارلىعى، تاكەن ءالىمقۇلوۆ شامشىل مىنەزدەن ادا، مۇندايدا ءورشىپ وڭمەندەمەيتىن ءناتى جۋاس قالپىنان اينىماعانى تۇرسىن، وزگەنىڭ پىكىرىن قۇرمەتتەۋ ۇستامى بويىنشا ارىپتەس قالامگەرلەردىڭ بىرىنە دە ۇقسامايتىن قاسيەتىن ءدال سول ارادا اڭداتىپ وتكەنىن بايقاماپپىن، ءتىپتى. وتىرعان ورىننىڭ بولىمسىز جاۋاپكەرشىلىگىن الدەقانداي كورىپ، ءومىردىڭ وتپەلىلىگىن سەزىنىپ قويماعان ەسەرلەۋ كەزدىڭ وكتەم نويىستىعى ەسىڭە تۇسكەن سايىن ۇيالاسىڭ ءبارىبىر. ءبىر عانا شىعارماسىمەن قويلى اۋىلدا ءوتىپ جاتقان ەلەۋسىزدەۋ بالالىق شاققا جان شۋاعىن سىيلاعان شاراپاتىن ەسەلەپ قايتارۋدىڭ ورنىنا – كەسىم ايتىپ كەكىرەيگەنىڭ قاي ءبىر جاراسىمدى، ەسىڭە الىپ ەلەستەتىپ كورگەن سايىن امالىڭ ءبىتىپ، شاراسىزدىققا تاپ بولاتىنىڭ بار.

قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسىنىڭ باستاۋ كوزىنە ءۇڭىلىپ، ۇيرەنگەن مەكتەبىنىڭ توركىنىن تاپ باسىپ ايىرۋ بارىسىندا اڭگىمە تاكەن ءالىمقۇلوۆقا تىرەلگەن كەزدە بىردەن جاۋاپ قاتا الماي ەرىكسىز ىركىلەسىڭ دەگەنگە ۇقساس ءسوزدى كەزىندە تۇرسىنجان شاپايدىڭ ايتقانى مۇندايدا جادىڭدا جاڭعىرىپ تۇرادى دا قويادى. وقۋى مەن توقۋى وزىڭنەن اناعۇرلىم ىلگەرى، ۇشقارىلىق دەگەنگە استىندە اتتاپ باسىپ بارا بەرمەيتىن دوس- ءىنىنىڭ بۇل تۇجىرىمىن ءارى قاراي وزىڭشە ءوربىتىپ باقساڭ، تاكەن ءالىمقۇلوۆ جازۋشىلىعى قازاق قاريالارىنىڭ اڭگىمەشىل داستۇرىنەن كوپ الىستاماعانىن بايقايسىڭ. بايانداۋ اعىسى الىپ- ۇشپاستان باياۋ باستالىپ، سىڭعىراعان سارىن ۇزىلمەستەن دىتتەگەن تۇسىنا جەتىپ ءسال تىنىستاپ، بولىمسىز ءۇزىلىس جاساپ الادى. ونىڭ جانە قىزۋى بويىندا سو كۇيى تۇرعان اۋىسىم ءيىرىمىنىڭ تولقىنىسىن سابىرعا جەڭدىرگەن ءساتى شالداردىڭ اۋىزشا اڭگىمە ايتۋ تۇرعىسىن ەسىڭە سالىپ وتەدى.

قىسقا قايىرىمىنا اۋەلى تۇشىنباعانداي ولقى سەزىنىستەن ارىلماي تۇرعاندا – تىڭنان قوسىلاتىن سارىن اۋەلگى ءحالدى ۇمىتتىرىپ، ەلىكتىرە جەتەكتەپ اكەتەدى. اينالاداعى قوزعالىستى قامتىپ ۇلگەرىپ، ءبىر- ەكى اۋىز سوزبەن بەينەلەر كەيپىنىڭ تىرىدەي ەلەسى كوكەيىڭە ورنىعىپ، باسقالالارعا شاتاستىرماي ءاردايىم ايىرا الاسىڭ. «اقبوزات» سىندى ءىرى شىعارماسىنىڭ جەلىسىندە ءدال وسى ۋاقىتتى بايانداعاندا كوپ جىلدار بۇرىنعى وقيعانى قاباتتاستىرىپ، جانامالاتا ىلەستىرەتىن جەلىسىنىڭ تابيعيلىعىنا ەش نۇقسان كەلە قويمايدى. مۇنداعى ۇرپاق الماسۋىنىڭ وزىندە ءار كەزەڭنىڭ جاستىق شاقتارى پاراللەل الىنا وتىرىپ، ماحاببات پەن عاداۋاتتىڭ كۇردەلى تۇيىندەرى شاڭ بەرگەن سايىن تاكەن ءالىمقۇلوۆ قارىمى كوركەم تالداۋدىڭ تەرەڭدىگىنە شولاسى جەتپەي قالاتىنداي كورىنەدى.

سويتە تۇرا «اقبوزاتتىڭ» كەيبىر يىرىمدەرىنىڭ ءيىنى قانباعانداي قابىلدانسا دا، وقۋشىنى تارتاتىن قۋاتىنىڭ سونىلىعى قاتتى تاڭىرقاتادى. قايتا «سەيتەك سارىنىنداعى» كۇيشى قاريانىڭ ۇلتتىق تىنىندەگى جۇمباعى اشىلماعان كۇيى قالعانداي. بۇل حيكايات لەبىنىڭ كىسىنى ءۇيىرىپ اكەتۋى الدىڭعىدان اناعۇرلىم شالىمدى. ءومىرباياندىق سارىنىن اڭعارتىپ وتەتىن وسى شىعارمانىڭ ءون بويىندا بالاڭداۋ كومپونەنتتەر ارەدىك بوي كورسەتىپ قالاتىنى ءبىر جاعى قىزىق تا. ونىسى اسا وعاش كورىنبەسە دە، جازۋشىنىڭ بۇل حيكاياتقا كەلۋ تۇرعىسىنىڭ احۋالى ادامدى الاڭ قىلىپ تۇراتىنى اشىلماعان سىر بارىنان حاباردار ەتەتىندەي. ويتكەنى جازۋشى كەيىپكەرىنە جانى اشىپ، بۇيرەگى بۇرا جاقسى كورەتىنىن ءاردايىم سەزدىرىپ قويادى.

تاكەن ءالىمقۇلوۆ قازاق كۇيى بەينەسىن ءقاراسوز ارقىلى جەرىنە جەتكىزە بەدەرلەسە دە، ءوزى شەرتىپ يا شالۋدان ماحرۇم كورىنەدى. ساپارلاس ءىنىسى اكادەميك راحمانقۇل بەردىبايەۆتان بىردە دومبىراسىن تاستاماي الىپ ءجۇرۋىن ءوتىنىپ، ۇزارا تۇسكەن جولدىڭ بويىندا ۇزدىكسىز تارتتىرىپ قويىپ، ۇي تىڭداعان ساتىندە تەبىرەنىسكە تولى اجارى كورنەۋ كوزگە ۇرىپ شىعا كەلەتىن ەدى دەيدى.

ءبىر ۋاقىتتاردا سەرپىلە سىلكىنىپ الىپ تاتىمبەت، سۇگىر كۇيلەرىن اۋىزبەن ۋىلدەتىپ كۇڭىرەنتە جونەلگەندە – اسپاپ ۇنىنەن ءبىر كەم سوقپايتىنىن قايران قالا بايانداپ تۇرىپ، بايقاماستان ءوزى دە قوسىلىپ كەتىپ ەدى اكادەميك جارىقتىق. كۇي تاقىرىبىن قاۋزاۋدىڭ مۇنشالىقتى تۇرلاۋلى ەرەكشەلىگى قازاق ءقاراسوزىنىڭ ىرىسىنا بۇيىرعان نەسىبە ەكەنىن كەيىنگىلەر ءبىر مەزگىل پارىز تۇرعىسىندا جۇگىنىپ قويعانى ابزال- اۋ. ويتكەنى تاكەن ءالىمقۇلوۆ تابيعاتتىڭ ۇلتىمىزعا سىيلاعان اسا جومارت سىيى، قازاق ساحاراسىنىڭ ءورى مەن ىلديىن، ءشولى مەن كولىن، دالاسى مەن قۇمىن قالامىنا الالاماي كىرىكتىرىپ، تۇتاس الەم جاساپ، سوڭىنا ولمەستەي مۇرا تاستاعان بىرەگەي جازۋشى سيرەك- اۋ.

جۇماباي شاشتاي ۇلى،

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى