اقىل- وي يەلەرىنەن كوز جازىپ قالمايىق


مىنا دۇنيەنى قۇلپىرتاتىن دا، قۇبىلتاتىن دا، جاڭارتاتىن دا، جاسارتاتىن دا، بارىڭدى جەتىلدىرەتىن دە، ورىنداسام دەگەن ماقساتىڭا جەتكىزەتىن دە – ءبىر عاسىر بۇرىن ۇلت ۇستازى ا. بايتۇرسىن ۇلى ايتىپ كەتكەن ءبىلىم جارىسى. سول جارىستا، ياعني اقىل- ويدىڭ سامعاۋىندا قاناتىڭدى تالدىرمايتىن، اۋىرىڭدى جەڭىلدەتەتىن – ءبىلىم مەن عىلىم. وسى اقيقات جولىندا ەل ءبىلىمىن قايتسەك جاقسارتامىز، عىلىمىن قالاي ورىستەتەمىز دەگەن ۇلى ۇعىمدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «اقىل تابىلماي، ەشتەڭە تابىلمايدى. وي جەتىلمەي تۇرىپ، ار- نامىس شىڭدالمايدى. ار- نامىسسىز ازامات، وزگەلەردىڭ كوسەگەسى تۇگىلى، ءوزىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتە المايدى. ونسىز ۇلتتىق سانا مەن ۇلتتىق نامىس تا تۇل» ، دەپ ازاتتىق العاننان بەرى ايتىپ كەلەدى.
ءيا، ەلدەگى ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى رەفورمالار سانىنان جاڭىلايىق دەدىك. جۇيەسىز جۇرگىزىلۋىنەن بە، ەستە قالعانى ونشا كوپ بولماي تۇر. ونىڭ زاردابىن قالاداعى جايلى بولمەدە وتىرىپ جوبا جاساعاندار ەمەس، تىكەلەي ىسكە اسىرۋعا ءتيىس مەكەمە قىزمەتكەرلەرى كورىپ وتىرعانى دا راس. وسىنداي ورالىمسىزدىقتىڭ كەسىرىنەن بە، الدە عىلىمي نەگىزى جاسالماي، جالاڭدىققا بوي الدىرعاندىقتان با، وتاندىق ءبىلىم سالاسىنىڭ باسىنان داۋ- شار ارىلماي كەلەدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى، وزگەنىڭ ءۇردىسىن ەلەكتەن وتكىزبەي، دايىندىقسىز باستاپ جىبەرۋدە جاتقان جوق پا ەكەن؟ ونداي رەفورمالاردى قولعا الىپ، ورتا جولعا تاستاعاندارعا سۇراۋ بولمايتىنى دا بار. ونىڭ ورنىن باسقاندار ءوزىنىڭ جاڭاشىلدىعىمەن كوزگە تۇسۋگە تىرىسادى. وسى تاسىلمەن ەل بولعالى بەرى 15-كە تاياۋ مينيستر جۇمىس ىستەدى. ارينە، جاقسى ءىسىن سوڭىنا جەتكىزە الماي كەتكەندەر دە بولدى.

الدا دايەككە كەلتىرگەن ەلباسى بايلامىندا اقىل تۋرالى ادەمى ايتىلادى. اقىل- وي بيىكتىگى جەكە ادامدارعا عانا ەمەس، ەلگە كەرەك. اقىل- وي يەلەرىن، اسىرەسە تالانتتى ۇرپاقتى بالا كۇنىنەن باۋلۋ كەمەل جۇرتقا ءتان قاسيەت. ءبىراق ءبىز سول كەمەلدىككە جەتكىزەتىن دارىندى ۇل- قىزعا، ءبىلىمى تەرەڭ، وي الەمى مۇحيتتاي وقىمىستىعا، مىقتى ۇيىمداستىرۋشىعا كەي تۇستا تولىق قامقورلىق جاساي الماي كەلە جاتقان سەكىلدىمىز. ءبىرىنشى، دارىندى ۇرپاققا كەلەر بولساق، بۇگىپ قايتەمىز، كەيدە ولارعا تيەسىلى ورىندى ءتۇرلى جولدارمەن پىسىقايلار قاعىپ كەتىپ جاتادى. ەسەسىنە باعالانباعان الگىندەي دارىندى ۇل- قىزدى وزگەلەر جەتەكتەپ كەتىپ جاتاتىنىن جوققا شىعارا الماساق كەرەك. مۇنداي جاي كەڭەس زامانىندا دا بولعان. ونىڭ ارقاۋى ءالى ۇزىلە قويماعانداي. ءبىز مۇنى بىلتىر كوتەرىپ، قوستاناي وڭىرىندە ماسكەۋدىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرى ءبىرازدان بەرى دارىندى بالالارمەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن، وقۋ ورنىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كەلىپ جاراتىلىستانۋ پاندەرى بويىنشا اقىل كەڭەس بەرەتىنىن، ۇزدىك تالاپكەرلەرگە ارنايى گرانت تاعايىندايتىنىن تالقىعا سالعانبىز. جاقىندا بۇل ماسەلە باس باسىلىمدا تاعى دا قوزعالىپ، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ارىپتەسىمىز ءومىر ەسقالي «اقىل- وي كوشى ارى اسىپ بارا ما؟ » (26.01.2018) دەپ شىعىس جانە سولتۇستىك وڭىرلەردەگى، اقتوبە مەن اتىراۋ وبلىستارىنداعى ۇرپاقتارىمىزدىڭ كورشى ەلدىڭ ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنا بەت بۇرعانىن دايەكتەي جازدى. ماسەلەن، شەتكە، ونىڭ ىشىندە رەسەيگە بەت بۇرعاندار سەگىز ەسە ارتقانىن، ايتالىق، ءبىر گيمنازيانى بىتىرگەن 52 تۇلەكتىڭ 31^- ءء^ى رەسەيدە باعىن سىناپ، ونىڭ 21^- ءء^ى تەگىن وقۋعا تۇسكەنىن، ءوز ەلىمىزدە سىناق تاپسىرعان 12 ۇمىتكەردىڭ 2^- ء^ۋى عانا گرانتقا يە بولعانىن جەتكىزدى. تاعى ءبىر مىسال، م. جۇمابايەۆ اۋدانىنداعى مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 70-80 پايىزى كورشى ەلگە بەت بۇرىپ وتىر ەكەن. وسى ءبىر تۇيتكىلدىڭ سەبەبىن قايدان ىزدەۋگە بولادى، ەرتەڭگى سالدارى قالاي بولار ەكەن دەگەن وي مازالايدى. بۇل ۇلتىمىزدىڭ كەلەشەگىنە ءقاۋىپ ءتوندىرىپ جۇرمەي مە؟

جاسىراتىنى جوق، ءبىزدىڭ تۇلەكتەر مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ اۋرە- سارساڭ باستالادى. ۇبت «جىرى» ، كەشەندى تەست، ونىڭ قورىتىندىسىن شىعارۋ، اقشاسى بارلار ۇبت- نى بىرنەشە رەت تاپسىرىپ، اقىلى وقۋعا تۇسۋىنە جول اشۋ، ت. ب. وسىنداي كەزدە قانشاما ۇمىتكەردىڭ، اتا- انانىڭ جۇيكەسى جۇقارادى دەسەڭىزشى.

الدا جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلداۋ ناۋقانى كەلە جاتىر. جالپى، بۇل سالاداعى كەيبىر جۇيەسىزدىكتەردەن قۇتقارۋ كەرەك ءتارىزدى. نەگە بۇلاي دەپ وتىرمىز؟ ويتكەنى بۇرىن از دا بولسا ۇبت- عا ءۇمىت ارتىپ كەلىپ ەدىك. وتكەن جىلى ونى دا رەفورمالادىق. رەسپۋبليكالىق «دارىن» ورتالىعى دا قالتارىستا قالعانداي. بۇل جالعاسا بەرسە، شەتتەن وقۋ ىزدەيتىندەر كوبەيمەسە ازايمايدى. ارينە، شەتكە بارىپ ءبىلىم العان ءجون. ءبىراق ەرتەڭ ولار جۇمىلىپ كەلىپ جۇرتىنا قىزمەت جاساي ما؟

شەتەلدەردە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن وتاندىق عالىمداردى شاقىرساق دەپ جۇرگەندە وتكەن جىلى ەلىمىزدەن 28 مىڭنان اسا كاسىبي مامان سىرتقا كەتىپتى. ولاردىڭ قاتارىندا 5 مىڭ تەحنيكالىق قىزمەتكەر، 2,5 مىڭ ەكونوميست، 1700 پەداگوگ بار كورىنەدى. باسقا مەملەكەتكە كەتكەندەردىڭ كوبى 20-دان ەندى اسقان جاستار ەكەن. وزگە جۇرتقا وقۋ ىزدەپ بارىپ قالىپ قويعانداردان حابارىمىز قانشالىقتى؟ بۇل دا ويلانۋدى قاجەت ەتەدى. جاپونيا مەن قىتاي مەملەكەتتەرى العىر كاسىبي ماماندى باعالاي وتىرىپ، شەتەلگە كەتۋدى شەكتەيدى ەكەن. قالاي دەسەك تە، مەكتەپ تۇلەكتەرىنەن باستاپ، مىقتى كادردان، ياعني اقىل- وي يەلەرىنەن كوز جازىپ قالماۋ جاعىنا قام- قارەكەت جاساۋ، ەلدىڭ وركەنىن ءوسىرىپ، كەلەشەگىن كەمەل ەتەتىنى انىق.

سۇلەيمەن مامەت،

«ەگەمەن قازاقستان»