ءتىلدى تۇلەتۋدىڭ تۇعىرناماسى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ حالىققا جولداۋى ەلىمىزدەگى بارلىق نەگىزگى سالاعا جاڭا، قارقىندى سەرپىن بەرەتىنى تۇراقتى ۇدەرىسكە اينالدى. ۇلتتىق رۋحانياتقا جاناشىر قاۋىمنىڭ جولداۋدان ەڭ باستى كۇتەتىنى – پرەزيدەنتتىڭ قازاق ءتىلى تۋرالى پىكىرلەرى. بۇل جولداۋدا پرەزيدەنت جالپى ءتىل تاقىرىبىن ادامي كاپيتال اۋقىمىندا ۇسىنىپ، ونى جاڭعىرۋدىڭ نەگىزىمەن بايلانىستىردى. سەبەبى قازاقستان سياقتى جاس مەملەكەتتىڭ جاسامپازدىق مىندەتتەرى جاھاندانۋ داۋىرىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋمەن بىرگە، ونىڭ رۋحاني بولمىسىن دا جاڭعىرتۋعا باستايدى.
سوندىقتان دا ەلباسى ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىن جاريالاپ، باعزى مەن بۇگىندى ساباقتاستىراتىن ءھام بولاشاققا باعدار سىلتەيتىن تۇتاس تۇجىرىمدامالىق ەڭبەكتى ۇسىندى. پرەزيدەنتتىڭ وسى باعدارلامالىق ماقالاسى قوعامدا قوردالانعان ءبىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە، كەيبىر تۇستارىمىزدى قايتادان باجايلاي قاراۋعا جانە تانىمىمىزدى تولىقتىرۋعا مىندەتتەيدى. اسىرەسە قازاق قوعامىندا ءقازىر ءجيى ايتىلاتىن ۇلتتىق يدەولوگيا جونىندەگى ماسەلەلەردىڭ كوبىنە تولىق جاۋاپ بەرەرلىك ەڭبەك بولدى دەپ سانايمىز. جالپى ادامزات نەمەسە قوعامدىق ورتانىڭ دامۋىندا كەزەڭدىك دامۋ بولاتىنىن بىلسەك، وندا قازاقستان ءۇشىن شيرەك عاسىر ۋاقىت ءبىزدىڭ جاڭا ساپالىق كەزەڭ قارساڭىندا تۇرعانىمىزدى اڭعارتادى. ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ باستاماسى وسى جاڭا ءداۋىردىڭ پلاتفورماسى ىسپەتتى. سوندىقتان دا ءبىز پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىن جاڭا كەزەڭنىڭ قۇجاتى رەتىندە قابىلدايمىز.

جالپى رۋحاني تۇرعىدان، ونىڭ ىشىندە تىلدىك- مادەني تۇرعىدان العاندا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ەڭبەگى مەن جولداۋدىڭ اراسىندا ساباقتاستىق بار ەكەنىن كورەمىز. مىسالى العاشقى ەڭبەگىندە: «لاتىنشاعا كوشۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. بۇل قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق ورتانىڭ، كوممۋنيكاتسيانىڭ، سونداي- اق حⅺعاسىرداعى عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى» دەسە، بيىلعى جولداۋىندا: «2025 -جىلعا دەيىن ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ ناقتى كەستەسىن جاساۋ قاجەت» دەلىندى. وعان قوسا، تەرمينولوگيا، اۋدارما ماسەلەلەرىن ءسوز ەتە كەلىپ، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بۇل ماسەلەنى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى» دەپ جاڭا گرافيكاعا كوشۋدىڭ جۇگى مەن ماقساتىن ايقىنداپ بەردى.

ەلباسىنىڭ قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ يدەياسى سوناۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىنەن باستالىپ، بۇل تاقىرىپتى ول 2006, 2012 -جىلدارى مەيلىنشە تەرەڭىرەك كوتەرىپ، قوعامنىڭ ويىن دايىندادى. ەندى كەزەڭى كەلگەندە، 2017 -جىلى بەتبۇرىستى شەشىمىن قابىلداپ، قازان ايىندا جارلىق  جاريالاندى. بۇل – قازاق حالقىنىڭ، قازاقستان قوعامىنىڭ جاڭا كەزەڭى ىسپەتتى وقيعا. اسىرەسە بۇگىنگىدەي ادامزات بالاسى دۇنيەنى كورنەكى اقپارات ارقىلى تانيتىن قوعامدا، الەۋمەتتىك، پسيحولوگيالىق، مادەني ىقپالى كۇشەيگەن داۋىردە، دۇنيە ءبىلىم مەن تانىم تۇرعىسىنان ابدەن ارالاسقان كەزەڭدە  ءالىپبيدىڭ ماڭىزى دا، ىقپالى دا ايرىقشا ارتاتىنى ايدان انىق. ال ەندى بۇل باستاماعا قازاقستاندىقتاردىڭ دايىندىعى جونىندە ايتار بولساق، قازىرگى دۇنيەنىڭ ديدارى ونى ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ قابىلداۋى البەتتە وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىنعى جاعدايدان الدەقايدا ارتىق. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار.

بىرىنشىدەن، سول توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا كورشىلەس، تۋىستاس تۇركى حالىقتارى لاتىن تاڭباسىنا كوشكەندە الەمدە ءدال قازىرگىدەي جاھاندانۋ قارقىنى ورىستەدى دەپ ايتا المايمىز. ياعني ولار ءۇشىن الەۋمەتتىك جاعىنان بولسىن، پسيحولوگيالىق تۇرعىدان بولسىن بەلگىلى ءبىر توسىندىق بولدى.

ەكىنشىدەن، بۇدان 25 -جىل بۇرىنعى تەحنولوگيالىق جاعداي مەن قازىرگى جەتىستىكتەردى سالىستىرۋدىڭ ءوزى ءجونسىز. ءۇي تەلەفونىمەن سويلەسىپ جۇرگەن قوعام بۇگىن جاپپاي قالتا تەلەفونىنا جانە ونىڭ الۋان فۋنكتسيالارىنا كوشكەن زاماندا لاتىن ءالىپبيى ءبارىمىزدىڭ كوزداعدىمىزدى قولدانباساق تا، قانىقتىردى دەۋگە بولادى.

ۇشىنشىدەن، ول كەزدەگى پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ الەمدىك قاۋىمداستىققا ەنۋ قارقىنىمەن بۇگىنگى جىلدامدىقتى سالىستىرۋ جانە مۇمكىن ەمەس. بۇل نەگىزگى سەبەپتەر عانا. ونىڭ بەر جاعىندا بالالارىمىزدىڭ اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋى، جاستاردىڭ شەتەلدەردە وقۋى، ءوز ەلىمىزدە مىڭداعان، ءتىپتى ون مىڭداعان ادامداردىڭ ءارتۇرلى حالىقارالىق بىرلەسكەن كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەۋى، قانشاما ىسكەر ازاماتتاردىڭ حالىقارالىق بيزنەسپەن بايلانىسى، وعان قوسا، قالالارىمىزداعى كورنەكى اقپارات، جارناما، ءتىپتى تۇرمىستىق تۇتىنۋ زاتتارىمىز، وسىلاردىڭ بارلىعىنىڭ اتاۋى لاتىن تاڭباسىمەن بىزگە كەلگەلى، ءتىپتى  تەز ۇيرەنشىكتى بولعانىن دا بىلەمىز. بۇعان قوسا، قالتامىزدا جۇرگەن قۇجاتىمىزداعى، مىنگەن كولىگىمىزدەگى ءنومىر، تەمىر جول، ۇشاق بيلەتتەرىندەگى ايتەۋىر، ماڭايىمىزدىڭ بارىندەگى لاتىنشا جازۋلار قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا ءالىپبيىن سونشاما جات ەتپەيتىنىنە سەنىم بەرەدى. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ تاريحي شەشىمى جالپىحالىقتىق قولداۋعا يە بولدى. البەتتە بۇل ارادا ونىڭ باستاپقى نۇسقالارىنا بايلانىستى ايتا كەتۋ ادىلەتتىلىك بولار دەپ ويلايمىز.

لاتىن ءالىپبيى – ءاۋ باستا رومان تىلدەرى ءۇشىن، ودان بەرى كەلە، گەرمان تىلدەرى ءۇشىن قولدانىلعان ءالىپبي. سوندىقتان بۇل ءالىپبيدىڭ تاڭبالارىن قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە يكەمدەۋ بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتى قاجەت ەتتى. ول دا كوپ ەمەس، 4-5-ايدىڭ عانا مولشەرى. ەندى ءقازىر پرەزيدەنت جارلىعىنا سايكەس، ۇكىمەت جانىنان ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلىپ، ونىڭ جۇمىس توپتارى ءوز مىندەتتەرىنە كىرىستى. ءدال ءقازىر ءالىپبيدىڭ اپروباتسيالىق جۇمىستارى مادەنيەت جانە سپورت، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرى تاراپتارىنان ۇيىمداستىرىلۋدا. بۇل اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك جۇمىستى ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتىنىڭ وكىلەتتى ورگانى – مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ۇيلەستىرىپ، ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن باسقا دا قاجەتتى جۇمىستار ءوز ورنىمەن، ۋاقىتىمەن اتقارىلۋدا. ەندىگى ماقسات ءالىپبيدى جەتىلدىرۋ، ونىڭ ەملەسىن جاساۋ جۇمىسىن تەك كاسىبي ماماندارعا بەرۋ جانە سولاردىڭ ساراپتاماسىنان كەيىن بارىپ ءارى قاراي عىلىمي نەگىزدە عانا ىلگەرىلەپ وتىرۋ قاجەت. سوندىقتان ءقازىر تالقىلاۋ كەزەڭى اياقتالىپ، ناقتى عىلىمي جۇمىس كەزەڭىنىڭ باستالعانىن كوپشىلىككە جەتكىزگىمىز كەلەدى. ءدال ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگىدەي ءالىپبي ماسەلەسى وسىنشاما كەڭ تۇردە ەشبىر مەملەكەتتە تالقىلانعان ەمەس. ونى ەلباسى دا ارنايى ايتقان بولاتىن.

قوعامدا، اسىرەسە، كەيبىر كوپكە تانىمال ازاماتتار تاراپىنان ەگەر لاتىن الىپبيىنە قازاق مەكتەپتەرى عانا وتسە، ءبىراز قانداستارىمىز بالالارىن ءورىستىلدى مەكتەپكە بەرەدى دەگەن ءقاۋىپ ايتىلادى. بۇل ارادا ەكى ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىز. بىرىنشىدەن، ءالىپبي مەملەكەتكە ەمەس، سول مەملەكەتتەگى جەتەكشى تىلگە جاسالادى. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا ول البەتتە، قازاق ءتىلى بولماق. سوندىقتان دا قازاق تىلىنە لايىقتالعان ءالىپبي ارقىلى ورىس نەمەسە باسقا تىلدەردى وقىتۋ مۇمكىن بولمايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل – بۇگىن ەمەس، سوناۋ ىلگەرى تاريحتان قالىپتاسقان جاعداي. ونىمەن ساناسۋ – وركەنيەتتى مەملەكەتتىڭ مىندەتى. كەيبىر اعايىن وسىنى شاتاستىرماۋى ءتيىس.

قىسقاسى، ەرتە مە، كەش پە، لاتىن الىپبيىنە كوشەتىن تىلدەردىڭ سانى ارتا بەرەتىنى بايقالادى. بۇل – ەندى عالامدىق ۇدەرىس: اينالىپ كەلىپ، ورتا عاسىرلارعا بارىپ، تەزەك تەرىپ، وت جاعىپ، قىستاۋ قونىپ، جاز جايلاپ وتىرمايتىنىمىز سياقتى، بۇگىنگى ومىرىمىزگە وراي، الەمدىك جەتىستىكتەردەن الارىمىز ءالى دە كوپ. بۇكىل الەم مەملەكەتتەر پايدا بولعالى وسىلاي دامىعان. بۇگىن قازاقتىكىندەي بولىپ كەتكەن كۇندەلىكتى ءىشىپ جۇرگەن شايىمىز، نەشە ءتۇرلى پوشىمدى كيىمدەرىمىزدىڭ تاريحى سىرتپەن بايلانىستى. قازاقتى ورگە سۇيرەيمىن دەگەن ازامات، قاي كەزەڭدەگى قاي تۇلعا دا جاقسىنى جات كورمەگەن. ونى كەمەڭگەر اباي دا، ۇلتتىق مەملەكەت قۇرامىز دەگەن الاش كوسەمدەرى دە سان مارتە ايتقان. لاتىن ءالىپبيى – بۇل تامىردان اجىراۋ نەمەسە بىرەۋگە ەلىكتەۋ ەمەس. بۇل – قاجەتتىلىك. قازاق ءۇشىن تاعدىرلى قاجەتتىلىك. بۇگىنگى وزەكتىلىك – ەرتەڭگى ورلەۋدىڭ قاينارى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جولداۋىنداعى كەلەلى تاقىرىپتىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىن «قازىرگى زامانعا لايىقتاۋىمىز قاجەت» دەگەن قاعيدا. بۇل – ءتىلدىڭ ىشكى لەكسيكالىق الەۋەتىن، ستيلدىك ءورىسىن بارىنشا پايدالانىپ، جاڭا زامانعا لايىقتى قاتىناس قۇرالى بولسىن دەگەن اسا يگى پىكىر. تاريح تىلدىك رەفورما جاساعان تالاي ۇلى تۇلعالاردى بىلەدى. ول ءتىلدىڭ تەك لينگۆيستيكالىق قانا ەمەس، ۇلكەن ساياسي، الەۋمەتتىك، مادەني ماڭىزىن ايعاقتايدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءدال وسى جولداۋدان بۇرىن دا ءتىل تۋرالى ايتقان ويلارىنان ونى زامانعا ساي جاڭعىرتۋ ماقساتىن كورەمىز. البەتتە، بۇگىنگى تىلدىك دامۋدىڭ قاي- قايسىسى دا اتاۋلار مەن تەرميندەردەن تىس تۇرا المايدى. ءقازىر عانا ەمەس، ونى قازاق ءتىلىنىڭ تاريحىندا وتكەن عاسىرلار دا دالەلدەگەن. يسلام ءدىنى اراب، پارسى مادەنيەتىنىڭ كەلۋى ءبىزدىڭ تىلىمىزدە وسى تىلدەردىڭ قالىڭ قاباتىن قالىپتاستىردى. ءتىپتى كۇندەلىكتى ءجيى قولدانىلاتىن سوزدەرىمىزدىڭ ءبىرقاتارىنىڭ ءتۇپتامىرى سول تىلدە دەسەك، كەيبىر اعايىندار تاڭعالىسىن ءبىلدىرىپ جاتادى. مىسالى قازاق تىلىندەگى ءا، ع، پ، ر، ھ دىبىستارىنان باستالاتىن سوزدەردىڭ بارلىعى تۇركىلىك، قازاقتىق تۇبىردەن ەمەس دەسەك، ءبازبىر اعايىن تاڭعالىپ، ءتىپتى كەيبىر اعايىن قارسى شىعۋى دا عاجاپ ەمەس. مۇنداي مىسال كوپ. ءتىپتى، قولدانىسى كوپ، قورى مول دەگەن ورىس تىلىندە ا- دان باستالاتىن بىردە- ءبىر ءسوز جوق دەگەنگە سەنەسىز بە، سەنبەسەڭىز دە اقيقات – سول. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز، ياعني ءار ءتىل بەلگىلى ءبىر الەمدىك ارالاسۋ، توعىسۋ كەزەڭىندە ءبىر- بىرىنەن ۇعىمداردى، اتاۋلاردى الادى. دەمەك، تىلدىك اۋىس- تۇيىستەر جۇرەدى. ەلباسىنىڭ ايتىپ وتىرعانى – وسىنداي ۇدەرىستىڭ تابيعي تۇرعىدان جۇرگەنى. ول ءۇشىن عىلىمي مەكەمەلەر، سالا ماماندارى حالىقارالىق تەرميندەردىڭ قازاق تىلىنە ەنۋ ۇدەرىسىنىڭ باستاپقى قاعيداتتارىن دايىنداۋى كەرەك. بۇل – وراسان جۇمىس. قازىرگى كەزەڭدە، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ءبىز بار تەرميندەرگە سيپاتتاما بەرۋ توڭىرەگىندە عانا ءجۇرمىز. ماسەلە ونىڭ العىشارتتارىن دايىنداۋدا. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ جالپى تىلدىك رەفورماعا اينالىپ، ونىڭ ىشىندە تەرمينجاسام ماسەلەسى دە الدىڭعى قاتاردا تۇرۋى ءتيىس. ەلباسى بۇل جونىندە: «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بۇل ماسەلەنى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى» ، دەدى. ەندىگى مىندەت ەلباسى جولداۋىنىڭ تەرەڭ ستراتەگيالىق مازمۇنىن زەردەلەپ، ونى ورىنداۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن، ومىرشەڭ ۇلگىلەرىن قالىپتاستىرۋ. ويتكەنى پرەزيدەنت جولداۋى – جاريالانعان جىلدىڭ عانا تاپسىرماسى ەمەس، باياندى بولاشاقتىڭ باسپالداعى بولار ماڭىزدى تۇعىرناما.

ەربول تىلەشوۆ،

ش. شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ- ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى