قاشان قاعازسىز ەمدەلەمىز؟


دارىگەرلەر مەن مۇعالىمدەردىڭ قاعازباستىلىعى قانشا ايتىلسا دا، ءالى دە بۇل ماسەلە ءبىرجاقتى شەشىلگەن ەمەس. كەزىندە ەلباسىنىڭ ءوزى دارىگەر قاعاز تولتىرىپ وتىرماي، ادام ەمدەۋى كەرەكتىگىن قاداپ ايتقان- دى. بيىلعى جولداۋدا دا «قاعاز قولدانبايتىن اۋرۋحاناعا» كوشۋ ارقىلى مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مىندەتى جۇكتەلدى. قازىرگى مەديتسينادا ەنگىزىلىپ جاتقان تسيفرلاندىرۋ جۇيەسى دە وسى ماقساتتى كوزدەيدى. الايدا جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىندە كۇمان باسىم.. .
قازاقستان مەديتسيناسى قاعازباستىلىقتان ارىلتۋعا قاتىستى قابىلدانعان قۇجاتتاردان كەندە ەمەس. «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسىنان كەيىن 2016 -جىلى قابىلدانعان «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا دا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن اقپاراتتىق تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتۋ، كوپتەگەن قۇجاتتى ەلەكتروندى نۇسقاعا كوشىرۋ، دارىگەرلەردىڭ ەسەپ بەرۋ قاعازدارىن ازايتۋ جونىندە ارنايى ايتىلعان. ءتىپتى مينيسترلىك بىلتىر جەلتوقسان ايىندا «دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا مەديتسينالىق قۇجاتتامانى قاعازسىز جۇرگىزۋگە كوشۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبانى ەنگىزۋ تۋرالى» بۇيرىعىن دا بەكىتىپ قويدى. ەندى وسى قۇجات بويىنشا جۇمىسىن قاعاز قولدانباي جۇرگىزەتىن نىساندار تىزبەسى انىقتالادى.

مينيسترلىككە قاراستى دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ رەسپۋبليكالىق ورتالىعى ماماندارىنىڭ گازەتىمىزگە بەرگەن مالىمەتى بويىنشا، جوبانىڭ ماقساتى ەسەپ بەرۋ قۇجاتتامالارى باسىم جۇيەدەن الىستاپ، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى دەرەكتەردى وڭدەۋ، جيناۋ جانە پايدالانۋ پاراديگماسىن وزگەرتۋ ەكەن. مامانداردىڭ سوزىنە سەنسەك، دارىگەرلەر ەسەپكە الۋ جانە ەسەپ جۇرگىزۋ قۇجاتتامالارى بولىگىندە قۇجاتتاردى قولمەن ەنگىزۋ ماشاقاتىنان قۇتىلادى. «دارىگەرلەر قاعاز تولتىرۋعا جۇمسالاتىن ۋاقىتتى ۇنەمدەپ، پاتسيەنتتەرگە كوبىرەك كوڭىل بولە باستايتىن بولادى» ، دەيدى ولار.

ارينە، مۇنىڭ ءبارى جاقىن بولاشاقتا جاسالاتىن جۇمىستار. ونىڭ يگىلىگىن كورۋ باقىتى اقجەلەڭدىلەرگە، قالابەردى قاراپايىم حالىققا قاشان بۇيىراتىنى بەلگىسىز. ازىرشە مەديتسينالىق ۇيىمداردى جاعالاعان ناۋقاستار دارىگەرلەردىڭ قاعازباستىلىعىنان اۋرە- سارساڭعا ءتۇسىپ ءجۇر. قاشان كورسەڭ قاعازعا كومىلىپ وتىراتىن دارىگەرلەر بەينەسى حالىقتىڭ ساناسىندا قالىپتاسقالى قاشان. اقجەلەڭدىلەرگە الدىنا اۋىرىپ كەلگەن ناۋقاستى ەمدەۋدەن گورى قاعاز تولتىرۋ ماڭىزدى سياقتى كورىنەدى كەيدە.

ادام اۋىرماي تۇرمايدى. دەنساۋلىعىڭ تەمىردەي دەگەننىڭ وزىندە جىلىنا كەمى ءبىر- ەكى رەت دارىگەرگە كۇنىڭ تۇسەتىنى راس. سونداي ساتتەردە بىتپەيتىن قاعازدان بەرەكەڭ كەتىپ، ابدەن تيتىقتاعان كەزدە قولدى ءبىر سىلتەپ، بەزىپ كەتكىڭ كەلەدى.

قاعازدىڭ باسى ەمحاناداعى تىركەۋدەن باستالادى. تىركەۋ بولىمىندەگىلەردىڭ الدىندا ءار دارىگەردىڭ اتى- ءجونى جازىلعان جۋرنال جاتادى. ناۋقاستى ءبىر سالا مامانىنىڭ قابىلداۋىنا جازۋ كەرەك بولسا، الدىمەن وسى جۋرنال تولتىرىلادى. سودان كەيىن كومپيۋتەرگە ەنگىزىلەدى. «نەگە بىردەن كومپيۋتەرگە ەنگىزبەيسىزدەر ۋاقىتتى الماي؟ » دەسەڭ، ۋاجدەرى دايىن: «باعدارلامادا جۇكتەمە كوپ، ءجيى توقتاپ قالادى. ونداي كەزدە شىدامسىز سىرقاتتاردىڭ الدى شاعىم جاساپ ۇلگەرەدى» ، دەيدى. ارينە، ورتاق دەرەك قورىنا جان- جاقتان اعىلاتىن قانشاما قۇجاتتى ءبىر كومپيۋتەرلىك باعدارلاما قايدان كوتەرسىن؟ ! ءجيى ىستەن شىعۋى دا سوندىقتان. بۇل بۇل ما، كەيدە ءبىر قالادا ورنالاسقان ەمحانالار مەن دارىگەرلەردىڭ ورتاسىنا قاعاز جولداما تاسىپ، ابىگەرگە تۇسەتىنىڭ بار. ءوزى اۋىرىپ، جۇيكەسى توزىپ جۇرگەن ناۋقاستى ءارى- بەرى ساندالتىپ قويماي، مەديتسينالىق ۇيىمدار ءوزارا ەلەكتروندى جۇيە ارقىلى نەگە سۇراتىپ الا سالمايدى ەكەن دەيسىڭ كۇيىنىپ. بۇل دا سول بويىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن قاعازباستىلىق دەرتىنەن ارىلا الماۋىمىزدىڭ كورىنىسى.

وتكەندە الەۋمەتتىك جەلىدە ءبىر دارىگەر «وپەراتسياعا باراتىن ءبىر عانا ناۋقاسقا 8 قاعاز، ەگەر قان قۇياتىن بولساڭ 4 قاعاز تولتىراسىڭ. ناۋقاستى قاراساڭ، «مى دليا پروكۋرورا پيشەم» دەگەن لوگينمەن ءار ءۇش ساعات سايىن ءبىر كۇندەلىكتەن 8 كۇندەلىك، التى ناۋقاس قاراساڭ، 48 كۇندەلىك جازاسىڭ. ونىڭ سىرتىندا تاڭەرتەڭگىلىك ەسەپ، اقپاراتتىق ەسەپ دەگەن بار. ەگەر جۇكتى ايەل جاتسا، وعان بولەك ەسەپ دايىندايسىڭ» ، دەپ جازىپتى. جەلى قولدانۋشىلاردىڭ ءبىرى: «بۇل قاپتاعان قاعازدى تولتىرعانشا ناۋقاس تا ء«جۇرىپ كەتەتىن» شىعار.. .» دەسە، الگى اۋرۋحانا دارىگەرى: «وي، «جۇرمەي- اق» قويسىن، ءولىپ قالسا، تاعى بىرنەشە قاعاز قوسىلادى» ، دەپتى. كۇلەمىز بە، جىلايمىز با؟ ەلوردامىز – استاناداعى جاعداي وسىنداي بولعاندا ورتالىقتان الىس وڭىرلەردەگى، اۋىلدىق مەكەندەردەگى جاعدايدى ايتپاي- اق قويايىق، ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى.. .

دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ رەسپۋبليكالىق ورتالىعى ماماندارىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، بيىلعى 1 قاڭتاردان اقمولا، قاراعاندى، قوستاناي جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى مەديتسينالىق قۇجاتتاردى قاعازسىز جۇرگىزۋگە كوشە باستاپتى. بۇل جاعىنان استانا مەن الماتى قالالارىندا دا بەلسەندى جۇمىستار قولعا الىنعان. وسىعان بايلانىستى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى وڭىرلەرمەن بىرلەسىپ، ارنايى جول كارتاسىن بەلگىلەگەن. ال اكىمدىكتەر كەلەسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بارلىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىن كومپيۋتەرلىك تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتىپ، مەديتسينالىق اقپاراتتىق جۇيەلەردى ەنگىزۋدى موينىنا الدى.

البەتتە، مەديتسينا ۇيىمدارى ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىنا 100 پايىز كوشۋ ءۇشىن الدىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى تۇگەل ينتەرنەت جەلىسى بار كومپيۋتەرلىك تەحنيكامەن جابدىقتالۋى ءتيىس. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى بيىل جىلدىڭ اياعىنا دەيىن اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. ازىرشە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن جاسالعان مەموراندۋمدارعا سايكەس، رەسپۋبليكادا مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ كومپيۋتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 82,7 پايىزدى قۇرايدى، دەيدى ماماندار. «الدىن- الا جاسالعان مەموراندۋمدارعا سايكەس، اكىمدىكتەر جىل سايىن جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ كومپيۋتەرلىك تەحنيكالارىن كەمى 20 پايىزعا جاڭارتىپ وتىرۋى ءتيىس. ارينە، تەحنيكالىق مۇمكىندىكتىڭ شەكتەۋلىلىگىنە جانە ەكونوميكالىق جاعىنان تيىمسىزدىگىنە بايلانىستى اۋىلدىق وڭىرلەردەگى دەنساۋلىق نىساندارىن ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋدە قيىندىقتار بار. بۇگىندە ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلعان مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ ورتاشا كورسەتكىشى رەسپۋبليكا بويىنشا 56 پايىزدى قۇرايدى. ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىگى تومەن جاعدايلار سولتۇستىك قازاقستان، شىعىس قازاقستان، اقمولا، قوستاناي وبلىستارىندا بايقالۋدا» ، دەيدى دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ رەسپۋبليكالىق ورتالىعىنىڭ وكىلدەرى.

قىسقاسى، دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى 2019 -جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ مەديتسينالىق ۇيىمداردى قاعازسىز جۇمىس فورماتىنا كوشىرەمىز دەپ نيەتتەنىپ وتىر. وسى ۋاقىتتا اۋرۋحانا جاعالاعان ناۋقاستار ستاتسيونارلىق سىرقاتنامالاردى جانە جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن دارىلەر رەتسەپتىن ەلەكتروندى نۇسقادا الا الاتىن بولادى. ارينە، مينيسترلىكتىڭ بۇل قادامىنا سەنگىڭ- اق كەلەدى. ءبىراق جاڭا رەفورما قوسىلسا، دارىگەرلەرگە دە تاعى ءبىر جاڭا قاعاز تولتىرۋ مىندەتى جۇكتەلەتىنى بار. قازاقستاندىقتار قاعازسىز ەمدەلىپ جاتسا، كانەكەي. ءبىراق ازىرشە الا پاراققا الاڭداماي ەمدەلەتىن كۇنگە قول جەتە الار ەمەس.. .

قىمبات توقتامۇرات،

«ەگەمەن قازاقستان»