قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شابىت كوزى

قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىق داعدىسى قانداي؟ ولار نەدەن شابىت العان؟

وسىدان ءبىراز بۇرىن شەتەل قالامگەرلەرىنىڭ ءتۇرلى شىعارماشىلىق تابيعاتىن ءسوز ەتىپ ەدىك. ودان كەيىن قازاق قالامگەرلەرىنىڭ جازۋ ماشىعى مەن شىعارمالارىنىڭ تۋ تاريحىنا قاتىستى قىزىعۋشىلىق تانىتقان ساۋالدار قويىلىپ جاتتى. شەتەلدىك قالامگەرلەر سياقتى مولا كەزىپ، «يىسپەن» شابىت شاقىرماسا دا، ءبىزدىڭ اقىن- جازۋشىلارىمىزدىڭ دا وزىنە ءتان قالام ۇستاۋ بابى مەن تۋىندىلارىنىڭ تۇرلىشە ومىرگە كەلۋ تاريحى بار ەكەن. تومەندە وزدەرىڭىزبەن وسى تۋرالى بولىسكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز.

قازاق اقىن- جازۋشىلارى اراسىندا ەڭ ءونىمدى جانە جۇيەلى جۇمىس جاساعان قالامگەردىڭ ءبىرى ول – قادىر مىرزاليەۆ دەسەك قاتەلەسە قويمايمىز. بۇل جايلى اقىن ءوزىنىڭ «ءيىرىم» اتتى ەسسە كىتابىندا دا توقتالىپ وتەدى. «ول كەزدە مەنىڭ ءوزىم جاساپ العان تەمىردەي ءتارتىبىم بار ەدى» ، – دەپ جازادى اۆتور، – سونىمەن جاتىپ، سونىمەن تۇراتىنمىن. جۇمىس اياقتالار اياقتالماستان ۇيىمە جەتۋگە تىرىساتىنمىن. جەڭىل- جەلپى تاماقتانىپ الىپ، بىرەر ساعات قالعىعانعا ۇيرەنگەنمىن. سودان ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن قوزعالماي جازۋ ۇستەلىندە وتىراتىنمىن» . وسىنداي قاتاڭ جۇمىس ءتارتىبىنىڭ ارقاسىندا ءونىمدى ەڭبەك ەتكەنىمەن، كوپتەگەن جيىن- توي، قىزىق- دۋماننان قاعىلعانى راس. ەلىشىلىك، شەتەلدىك ساپارلاردان ءوز ەركىمەن باس تارتقان قادىر عينايات ۇلى ءوز ەستەلىگىندە جاستىق تانىتىپ، ارنايى شاقىرعان ءسابيت مۇقان ۇلىنىڭ تويىنا بارماي قالعانىنا وكىنىش بىلدىرەدى. دەسە دە اقىننىڭ «وي ورمانى» مەن «دالا ديدارى» جيناقتارى وسىنداي تەمىر تىزگىنىنڭ ارقاسىندا دۇنيەگە كەلگەن- ءدى.
ارينە، مۇنداي قاتال تارتىپپەن جۇمىس جاساۋعا ەرىك- جىگەردىڭ كەرەك ەكەنى انىق. دەگەنمەن ودان دا ماڭىزدىسى شىعارماشىلىققا قاجەتتى موتيۆاتسيا بولسا كەرەك. كوز كورگەن كىسىلەردىڭ ايتۋىنشا، قادىر اقىن جۇمىس كابينەتىنىڭ قابىرعاسىنا قۇمىرسقانىڭ ۇلكەن سۋرەتىن ءىلىپ قويادى ەكەن. سول سۋرەتكە قاراپ، ەڭبەككەرلىك پەن قاجىرلىلىقتى امىسە وزىنە ەسكەرتىپ وتىراتىن كورىنەدى.

مۇلگىگەن تىنىشتىق


راسۋل عامزاتوۆتىڭ «ەگەر مەنى ەلسىز ارالعا تاستاسا، ءتىپتى جاقسى دۇنيەلەر جازۋىم مۇمكىن- اق» دەگەن ءسوزى بار- دى. بۇل جازۋشىنىڭ جان قالاۋى – تىنىشتىق پەن وڭاشا بولۋدى مەڭزەگەنى بولسا كەرەك. ۋ- شۋدان ادا، ءتىپتى، وزىنە جايلى ورتادان دا الىس كەتىپ كوكەيىندەگىسىن قاعازعا ءتۇسىرۋ باسىم كوپ جازۋشىعا ورتاق ءۇردىس. بۇل قاتاردا ونەگەلى جازۋشىمىزدىڭ ءبىرى – اكىم تارازي.
قالامگەر «بۇلتقا سالعان ۇياسىن» دەگەن ءبىرىنشى رومانىن جازعاندا تەلەفونىن ايىرىپ، ەسىكتى جاۋىپ، سىرتقا شىقپاستان 102 كۇن دەگەندە ءبىتىرىپتى. كىلەمنىڭ ۇستىنە ەكبەتىنەن جاتىپ جازعان بۇل تۋىندىسىندا جازۋشى ءوزىن اياماعانعا ۇقسايدى. ءتىپتى، كەي كۇندەرى تاۋلىگىنە 16 ساعاتتان جۇمىس جاساپ، وزىنە بوساڭسۋدىڭ ەشبىر مۇمكىندىگىن بەرمەگەن.
اكىم ۇرتاي ۇلىنىڭ «جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورەن «مۇستافا شوقاي» ەڭبەگى دە وسىنداي وڭاشا تىنىشتىقتا جازىلعان تۋىندىنىڭ ءبىرى. ء«بىر كۇنى تاڭەرتەڭ توسەگىمنەن «مۇستافا، مۇستافا» دەپ وياندىم» ، – دەيدى جازۋشى سۇحباتىنىڭ بىرىندە. سودان ءۇش اي وڭاشا پاتەر جالداپ، باس الماستان جازىپ شىعىپتى.


شابىتتىڭ دا deadline-ى بار

كەي- كەيدە اقىن- جازۋشىلارىمىز شابىت دەگەن ايرىقشا قۇبىلىسقا ارقا سۇيەپ جاتادى. مۇنداي دا ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى ۇمىتاتىن ولار لاقىلداپ كەلىپ، كومەيگە تىعىلعان ءسوزدى قاعازعا ءتۇسىرىپ ۇلگەرە الماي دا قالسا كەرەك. «جازۋ ۇستىندە كوكەيدەگىمە قولىم ىلەسە الماعاندا الداعى ەپيزوتتىق، ديالوگتىق فراگمەنتتەردى كۇنى ىلگەرى قوسىمشا قاعازعا ءتۇرتىپ قويىپ وتىرامىن. كەيىپكەرىممەن ىشتەي سويلەسىپ وتىرامىن» ، – دەيدى جازۋشى قاليحان ىسقاق. سۋرەتكەردىڭ «قوڭىر كۇز ەدى» تۋىندىسى مىنە، وسىنداي شابىتتا 1959 -جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا دۇنيەگە كەلىپتى. اۆتور بۇل شىعارماسىن تاپجىلماي وتىرىپ ءبىر تاۋلىكتە جازىپ بىتىرگەن. ءبىراق ءبىر جىل بويى كوكەيىندە جاتتالىپ ءجۇرىپتى. بۇل قاتارعا سونداي- اق ماعجان جۇمابايەۆتىڭ ايگىلى «باتىر بايان» پوەماسىن دا قوسۋعا بولادى. بۇل تۋىندى دا تاشكەنتتە ءبىر تۇندە جازىلعان ەدى دەيدى ەستەلىكتەر.
سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «باسىندا ءۇشقارانىڭ» اتتى حيكاياتى دا بار- جوعى 2-3 كۇندە ومىرگە كەلگەن ەكەن.


كىندىگى ۇزاق كەسىلگەن شىعارمالار
ءبىر اڭگىمە وتە تەز بىتەسە، كەرىسىنشە قالامىن سۋىتىپ العان قالامگەرلەر كەيبىر تۋىندىسىن سوڭىنا شىعار الماي پۇشايمان بولادى. نەمەسە تاعى ءبىر شىعارمالار ءاۋ باستاعى كولەم- قۋاتىنان اسىپ، اۆتوردىڭ وزىنە دە ىرىق بەرمەي اۋرەگە سالادى. ماسەلەن، شەرحان مۇرتازانىڭ « قىزىل جەبە» رومانى – جازۋشىنىڭ 25 جىل عۇمىرىن العان شىعارما. بۇل جاعىنان « قىزىل جەبە» «تىنىق دونىمەن» «تۇيدەي قۇرداس» . سەبەبى شولوحوۆ تا «تىنىق دوندى» 25 جىلدا جازىپ بىتىرگەن ەكەن. ال راقىمجان وتاربايەۆتىڭ «باس» اتتى رومانى مەن سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «بىرەۋ» اتتى تۋىندىسى 10 جىل بويىنا جازىلعان شىعارمالار ەكەن.


تەزيسپەن جۇمىس جاساۋ
دوستويەۆسكي ويعا العان ءاربىر رومانىن جازباس بۇرىن اۋەلى ونى بىرنەشە داپتەر ەتىپ كونسپەكتى تۇرىندە جاساپ الادى ەكەن. ال فلوبەر، كەرىسىنشە، شىعارماسىنا ەشقانداي دايىندىقسىز بىردەن وتىرعاندى قۇپ ساناپتى. الايدا ول ءبىر بەت پروزا جازۋعا كەيدە اپتا، كەيدە ءتىپتى ايعا جۋىق ۋاقىتىن سارپ ەتەتىن بولعان. قاشان ءدال ماعىناسىن بەرەتىن ءسوزدى ويلاپ تاپقانشا ءبىر ادىم ىلگەرى باسپاي قويادى ەكەن. ول «پروزاعا جان بىتىرەتىن ءبىر عانا انىقتاۋىش، ءبىر عانا ەتىستىك بولۋى كەرەك» دەپ ەسەپتەگەن. سول سياقتى ءار ابزاتس، ءار سويلەم ۇنەمى ءبىر سوزبەن، كەيدە ءتىپتى ءبىر ارىپپەن باستالماسىن دەگەندى دە العا تارتقان.
«ەرتىس مۇحيتقا قۇيادى» ، ء«بىز قۇلمىز با، كىمبىز؟ » قاتارلى تۋىندىلار سىيلاعان رامازان توقتاروۆ تا كوپ جىلدار بويى وسى ءادىستى پايدالانىپتى. «اۋەلى روماننىڭ جالپى كونتۋرى، ودان سوڭ مازمۇنى، كەيىپكەرلەرى، ەڭ سوڭعى داپتەرگە ولاردىڭ سويلەيتىن سوزدەرى، ديالوگتارى وزىنىنەن- ءوزى قۇرالىپ شىعا باستايدى» ، – دەيدى جازۋشى. وسى تاسىلمەن اۆتور «عاسىر نانى» ، «سۋسامىر» ، «تاڭبالى جارعاقتىڭ قۇپياسى» قاتارلى روماندارىن جازىپتى.
ايگىلى بەيىمبەت مايلين دە كورگەن- بىلگەندەرىن، ويىنا تۇسكەن ۇزاق وقيعالاردىڭ قىسقاشا تەزيسىن كوبىنەسە قاعازعا ءتۇسىرىپ قويادى ەكەن. بۇل تۋرالى كونەكوز اقساقال اسىلبەك 1932 -جىلى بەيىمبەتتىڭ جازىپ جۇرگەن كونسپەكتىسىن كورگەنىن، وندا «قايقى مۇرىن قارا قاتىن، قارا كامزول، قىزىل كويلەك، اقساق تارعىل يت، سىنىق ءمۇيىز قارا سيىر» دەگەن جازۋ بار ەكەنىن ايتادى. «بۇل جازۋدان نە تۇسىندىك؟ » دەپ سۇراپ ەدىم، – دەيدى اسەكەڭ، – «كەلەشەك ۇزاق اڭگىمەنىڭ قىسقاشا تەزيسى عوي، وسىنى وقىعاندا بارلىق وقيعا ەسكە تۇسەدى» ، – دەپ جاۋاپ بەرىپتى بەيىمبەت.
ءبىر قىزىعى بۇل ەستەلىك قالدىرعان اسەكەڭ ءمايليننىڭ شىعارماسىنىڭ كەيىپكەرىنە دە اينالعان ەكەن. جازۋشىنىڭ ء«بىزدىڭ جىگىتتەر» اتتى پەساسىندا حاسەن مەن اسىلبەك اتتى پىسىق جىگىتتەر بولادى. ەستەلىك قالدىرۋشى اسەكەڭ سول اسىلبەكتىڭ ءدال ءوزى. ومىردە ەكەۋى دە بەيىمبەتتىڭ قۇرداستارى بولعان ەكەن.


مانساپ vs شىعارماشىلىق
ماعجان جۇمابايەۆتىڭ «اقان سەرى» وچەركى، ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسى، عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوقتى» پەساسىنان كەيىن اقان تۇلعاسىن سومداعان كەسەكتى تۋىندى ساكەن جۇنىسوۆكە تيەسىلى. «اقان سەرى» اتالاتىن قوس تومدىق ەڭبەكتى جازۋدى اۆتور كوپتەن جوسپارلاسا كەرەك. ول ءۇشىن ءسوز زەرگەرى عابەڭنىڭ الدىنان ءوتىپ، رۇقساتىن الىپتى. دەسە دە قالامگەردىڭ ءوزى «ەگەر ماعجان ءتىرى بولسا، اقان تۋرالى روماندى سول جازۋعا ءتيىس ەدى» دەپ ەسەپتەيدى. جازۋشى وسى تۋىندىسىن جازۋ ءۇشىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ رەداكتورلىعىنان باس تارتىپ، پارتياعا ءوتۋدى دە كەيىنگە ىسىرعان ەكەن. وسىلايشا، 1970 -جىلى، اۋەلى، قارا تەڭىز بويىنداعى گاگرادا، ودان كەيىن ماسكەۋدە روماننىڭ ءبىرىنشى كىتابىن جازىپ بىتىرەدى.


قارىنداشپەن جازۋ
قارىنداشپەن جازۋ قازاق جازۋشىلارىنىڭ اراسىندا عابيت مۇسىرەپوۆكە قاتىستى ءجيى ايتىلادى. جازۋشى كوبىنە- كوپ قارىنداشپەن جازىپ، ۇستىنەن وڭدەگەندى ۇناتقان ەكەن. سونداي- اق عابەڭ اعاش بۇتاقتارىن جونعاندى دا جانى قالاپتى. دەگەنمەن قارىنداشپەن جازۋ تۋرالى وسىناۋ ءبىر ماشىقتى ءسوز ەتكەنىمىزدە ءسابيت مۇقان ۇلىنىڭ قادىر مىرزاليەۆكە ايتقان مىنا ءبىر ەستەلىگىن اتاپ وتكەن وڭ سەكىلدى: «سەندەر ماقتاي بەرەتىن اۋەزوۆ پەن مۇسىرەپوۆتەرىڭنىڭ ءوزى وسى جۇسىپبەك شاپانىنان شىققاندار. بۇلار جازىپ جۇرگەن بۇگىنگى درامالارداعى اق ولەڭدى مۇحتار مەن عابيت ويلاپ تاپقان جوق! ونىڭ توركىنى شەشەندىك سوزدەردە جانە ايماۋىتوۆتا! قارىنداشپەن جازۋدىڭ ءوزىن عابيت سول اعاسىنان ۇيرەنگەن. جۇسىپبەكتىڭ ايەلى قىرىم تاتارى بولاتىن.. . سول جەڭگەمىز ۇنەمى بىزدەي عىپ قارىنداش ۇشتاپ وتىراتىن، جارىقتىق.. .» .


كۇي تالعامايتىن جازۋشى
«بەيىمبەتتىڭ كەڭسەدەگى كابينەتىنە، پاتەرىندەگى جۇمىس بولمەسىنە ەرتە بار، كەش بار، ونى ۇنەمى جازۋ ۇستىندە جولىقتىرار ەڭ. ول قوڭىر ءوڭدى، ءجيى بۇجىرلى، كوزىنىڭ ۇستىڭگى ەتى تومپاق، تاڭقى مۇرنى قايقىلاۋ، تومەنگى ەرنى سالپىلاۋ، كەسكىنسىزدەۋ جىگىت بولاتىن. تىستەرى سارعىلتتاۋ دا، ونى «كوپ تارتاتىن شىلىمنىڭ ىسىنان» دەيتىن. شاشى كومىردەي قارا جانە بۇيرالاۋ بولاتىن. وندى دۋدارلاندىرا، ۇزىن عىپ وسىرەتىن. جازۋمەن شۇعىلدانعان شاقتارىندا بەيىمبەت قالامدى وڭ قولىمەن جۇرگىزىپ، سول قولىمەن ماڭداي شاشىن بۇراپ وتىراتىن. شىلىمدى ۇزدىكسىز تارتىپ، بىرىنەن سوڭ ءبىرىن تۇتاتاتىن. پاتەرىندە جازىپ وتىرعاندا ستاكانعا قۇيعان سىرانى ءالسىن- ءالسىن ۇرتتاي بەرەتىن. باسقا باپ تىلەمەيتىن» .
جازۋشى تۋرالى كوپ ايتىلعان ەستەلىكتەردە بەيىمبەتتىڭ بولمىس- ءبىتىمى وسىلاي سۋرەتتەلەر ەدى. اسىرەسە، مايلين قالام تەربەپ وتىرىپ، وي شۇڭەتىنە باتسا، شىعارما كەيىپكەرلەرىنىڭ وبرازدارىن شيراتا تۇسۋگە نيەتتەنسە ۇدايى سول جاق سۇق ساۋساعىمەن ماڭدايىنداعى ۇزىنداۋ شاشىن دامىلسىز بۇراپ وتىرادى ەكەن. وسى ادەتى وعان كەيىپكەرلەرىنىڭ بولمىسىن اشۋعا كومەكتەسسە كەرەك.
كۇي تالعامايتىن جازۋشىعا قاتىستى ەستەلىكتەردىڭ كوبى ونىڭ وتە شاپشاڭ جازاتىنىنا، ەڭبەكقورلىعىنا سايادى. رەداكتورلىق جۇمىستارى كەرەمەت كوپ بولا تۇرا، بەيىمبەت باسپاحاناعا دا كۇنىنە الدەنەشە رەت بارادى ەكەن. «سەرۋەندەپ ءجۇرىپ، ءتۇن ورتاسى، تاڭعا جاقىن، تاڭ اتقاندا پاتەرىنىڭ قاسىنان وتە بەرسەڭ، تەرەزەسىنەن شامنىڭ جارىعى جىلتىراپ تۇراتىن. بەيىمبەتتىڭ قاي ۋاقىتتا ۇيىقتايتىنىن ءبىلۋ قيىن ەدى» ، – دەپ تاڭ قالىسادى زامانداستارى. ارا- تۇرا مىزعىپ العاندا نەمەسە تاماق ىشكەندە بولماسا، ۋاقىتىنىڭ كوبىن جازۋعا جۇمساپ، كۇنى- ءتۇنى وتىرا بەرۋگە ەرىنبەيدى ەكەن.
ءمايليننىڭ كۇي تالعامايتىن عاجايىپ تالانت يەسى ەكەنىن قاجىم جۇماليەۆ تە ءوز ەستەلىگىندە اتاپ وتەدى. قىزىلوردا استانا بولىپ تۇرعانىندا اۆتور بىردە ۆوكزالعا كەلسە، قالىڭ قارا ءنوپىر حالىق ورتاسىندا ءبىر ادام ۋ- شۋعا دا قۇلاق تۇرمەستەن الدىنا چەمودانىن قويىپ، ونىڭ ۇستىنە جايعان قاعازدان باس كوتەرمەستەن جازىپ جاتادى. سويتسە ول كورگەنى بەيىمبەت ەكەن. «مەنىڭ بەيىمبەتتى العاش كورۋىم» وسىلاي بولىپ ەدى دەپ ەسكە الادى اۆتور.

el.kz

ۇشقىن ءسايدىراحمان