كوممەرتسيالىق كينونىڭ ء«دۇمپۋى»


سونىمەن وتكەن جىلى تۇسىرىلگەن كوركەمسۋرەتتى فيلمدەردىڭ سانى وتىز التىعا جەتتى. شىندىعىندا، بۇل – سوڭعى شيرەك عاسىردا قازاق كينوسىنىڭ تاريحىندا بولماعان كورسەتكىش. ال ەندى جاڭاعى وتىز التىنىڭ ىشىندەگى «ورالمان» (رەج. س. قۇرمانبەكوۆ) جانە «قازاق حاندىعى. الماس قىلىش» (رەج. ر. ءابدىراش) فيلمدەرى عانا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا، قالعان وتىز ءتورت فيلم جەكە ستۋديالاردا تۇسىرىلگەن. ياعني ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى كينوكەڭىستىگىن نەگىزىنەن جەكە ستۋديالاردىڭ ونىمدەرى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا فيلم سانىنىڭ كۇرت وسۋىنە قۋانۋىمىز كەرەك پە، الدە ساننان گورى ساپاسىنا ءمان بەرگەنىمىز دۇرىس پا؟
سونداي- اق بىلتىرعى جىل كوركەمسۋرەتتى فيلمدەر سانىنىڭ كورسەتكىشىمەن عانا ەمەس، سونىڭ باسىم بولىگى كوممەرتسيالىق كينوعا تيەسىلى بولۋىمەن دە سوڭعى ون جىلداعى قازاق كينوسىنىڭ تاريحىنا ەنۋى ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى «باسىم بولىگى» دەپ مەيلىنشە جۇمساق ايتىپ وتىرمىز. ويتكەنى جاڭاعى 36 ءفيلمنىڭ 90-95 پايىزى – كوممەرتسيالىق جوبالار جانە ولاردىڭ اراسىندا «بيزنەس پو- كازاحسكي» ، «برات يلي براك» ، «كەلينكا توجە چەلوۆەك» سياقتى قارجىلاي قايتارىمى وتە ءساتتى بولعان فيلمدەر دە بار. وسى تۇستا فيلمدەردى كاسسالىق جيىنى تۇرعىسىنان قاراستىرعانىمىز ءجون بە، الدە كوركەمدىك ساپاسى ماڭىزدى ما دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى مۇمكىن. ارينە  كوزدەگەنى قارجىعا كەلىپ تىرەلەتىن دۇنيەدەن شىنايى ونەر تۋىندىسىن ىزدەۋدىڭ ءوزى كوڭىلگە قونىمسىز ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن.. .

كوممەرتسيالىق كينونىڭ باستى ماقساتى – قارجى تابۋ ەكەنىن ەسكەرسەك، وسى باعىتتا تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ كوپتىگى سونشالىق، ءدال قازىرگى قازاق كينوسى ونەردەن گورى، كادىمگى بيزنەسكە اينالىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. جانە ەڭ قىزىعى، فيلم ءتۇسىرۋ ءۇشىن ارنايى كينەماتوگرافيالىق ءبىلىم مەن تاجىريبەنىڭ كەرەك بولماي قالعانىن وتكەن جىلعى كوممەرتسيالىق فيلمدەردىڭ باسىم كوپشىلىگىنەن بايقاۋ قيىن ەمەس. مۇندايدا «ولەڭگە اركىمنىڭ- اق بار تالاسى» دەپ ءوز- ءوزىمىزدى جۇباتۋىمىز مۇمكىن. ءبىراق «سوندا دا سولاردىڭ بار تاڭداماسى» ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون- اۋ. دەگەنمەن، جاڭاعىداي قۇبىلىستىڭ جاپپاي بەلەڭ الىپ بارا جاتقانى سونشا، اراسىنان «تاڭدامالىسىن» تابۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوعىپ وتىرعانى انىق.

ارينە كورشى وزبەك ەلىمەن سالىستىرعاندا، بىزدەگى كوممەرتسيالىق كينونىڭ ء«دۇمپۋى» الدەقايدا كەشىرەك باستالدى. بۇل ء«دۇمپۋدىڭ» ءبىر جاقسى جاعى – كورەرمەن ەڭ بولماعاندا ءوز كينوسىن كورەدى جانە تاعى ءبىر ۇتىمدى تۇسى: جاتجۇرتتىق فيلمدەردەن گورى، وتاندىق شىعارمالارعا قارجى قۇيىلادى. بۇل ۋاقىت وتە كەلە مىندەتتى تۇردە ساننىڭ ساپاعا كوشۋىنە ىقپال ەتۋى دە مۇمكىن (ارينە، ءۇمىتىمىز بار عوي) .

ال ازىرگە كوممەرتسيالىق فيلمدەرىمىزدىڭ اياسى «ماحابباتتىڭ دا سوقىر بولاتىنى» ، «بارىنە ەر ادامداردىڭ كىنالى ەكەنى» ، «سوڭعى قالىڭدىق» ، «كەلىننىڭ دە ادام ەكەنى» ، «قازاق جىگىتىنە عاشىق بولماۋدىڭ بەس سەبەبى» ، «بيزنەستىڭ قازاقشا ءتۇرى» ، «باي- وعلاندار ۇرپاعىنىڭ دا مەيىرىمدى ءارى كەڭ جۇرەكتى بولاتىنى» ت. ب. تۋرالى تاقىرىپتارمەن عانا شەكتەلىپ جۇرگەنى بەلگىلى. الايدا كوممەرتسيالىق فيلمدەردىڭ باستى نىسانى كەيدە وتكىر ءارى وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر دە بولۋى مۇمكىن. مۇنىڭ جارقىن كورىنىسى رەتىندە 1970 -جىلدارداعى امەريكانىڭ كوممەرتسيالىق كينوسىن ايتۋعا بولادى. وسى كەزەڭ سكورسەزە، كوپپولا، سپيلبەرگ، لۋكاس سياقتى رەجيسسەرلەردى الەمدىك كينوكەڭىستىككە الىپ شىقتى. ولاردىڭ فيلمدەرى كوممەرتسيالىق باعىتتا بولعانىمەن، ۋاقىت تىنىسىن، ءوز قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن ءدال جەتكىزە العان شىعارمالار رەتىندە كينو تاريحىندا قالدى. بۇل جەردەگى ايتپاعىمىز: كىم بىلەدى، قازاق كوممەرتسيالىق كينوسى ء«دۇمپۋىنىڭ» سوڭى ءوز سكورسەزەسىنىڭ، كوپپولاسىنىڭ، سپيلبەرگىنىڭ، لۋكاسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىمەن ۇلاسۋى دا مۇمكىن عوي دەگەن سول باياعى ءۇمىت تاعى دا ويانادى.

بۇگىنگى قازاق كوممەرتسيالىق كينوسىنىڭ ء«دۇمپۋى» وتكەن عاسىردىڭ 30- جىلدارىنىڭ سوڭىنداعى فرانسۋز، 50-جىلداردىڭ سوڭى مەن 60-جىلداردىڭ باسىنداعى اعىلشىن، 70-80-جىلدارداعى يتاليا كينوسىنداعى كوممەرتسيالىق باعىتتىڭ ۇستەم بولعانىن ەسكە تۇسىرەدى. الايدا ەۋروپا كينوسىنداعى بۇل ءۇردىس ءبىزدىڭ كينوعا قاراعاندا، الەمگە بەلگىلى كوپتەگەن كەيىپكەرلەر مەن فيلمدەردى ۇسىندى. مىسالى، 1950 -جىلداردىڭ سوڭى مەن 1960 -جىلداردىڭ باسىنداعى اعىلشىن كوممەرتسيالىق كينوسى اتاقتى دجەيمس بوند دەگەن كەيىپكەرىمەن اسا تانىمال بولدى. سونداي- اق اگاتا كريستيدىڭ شىعارمالارى بويىنشا ەكراندالعان فيلمدەرىمەن پۋارو مەن مارپل حانىمدار سياقتى كەيىپكەرلەرىن تەك ءوز ەلىندە عانا ەمەس، بۇكىل الەمگە تانىتتى. وسى كەيىپكەرلەر كوپتەگەن اكتەرلەردىڭ كينوداعى جۇلدىزىن جاقتى.

ارينە وتاندىق كوممەرتسيالىق كينومىز دا ۋاقىت وتە كەلە ساپاسى جاعىنان بيىك دەڭگەيگە كوشىپ، ءوزىنىڭ مىقتى رەجيسسەرلەرى مەن فيلمدەرىن، تانىمال كەيىپكەرلەرىن ۇسىنىپ جاتسا، قۇبا- قۇپ ەكەنى ايدان انىق. ال ازىرگە، وكىنىشكە قاراي، ءسابينا كەلىن، «قازاقشا بيزنەستى جۇرگىزەتىندەر» سياقتى «تانىمال كەيىپكەرلەرىمىز» جانە سولارمەن ۇندەس فيلمدەرىمىزبەن عانا شەكتەلىپ وتىرمىز.. .

ءنازيرا راحمان قىزى،
كينوتانۋشى،
ونەرتانۋ كانديداتى