«ستاليننىڭ ءولىمى» قازاقستاندا نەگە كورسەتىلمەدى؟


ستالينيزم تاقىرىبى پوستسوۆەتتىك ەلدەردىڭ ەڭ ءبىر دەرتتى تۇسى. ستاليندى ايتىپتايتىندار ونىڭ ەلدە قۋعىن- سۇرگىن ساياساتىن جۇرگىزىپ، توتاليتارلىق جۇيەنى ورنىقتىرعانىن ايتسا، ەندى ءبىرى رەسپۋبليكالار مەن ۇلتتىق اۆتونوميالاردى ساياسي جانە ەكونوميكالىق بيلىكتەن ايىرىپ، كرەملگە تاۋەلدى ەتكەنى تۋراسىندا اشىنا ەسكە الادى. ءدال وسى تۇستا ۇلىبريتانيالىق جانە فرانتسۋزدىق كينو قايراتكەرلەرى كورەرمەندى شەمەندەي قاتىپ قالعان كەڭەس وداعى تاريحىنا بۋففونادا پريزماسىنان قاراۋعا شاقىرادى. ەۋروپالىق ساتيرانى ءبىزدىڭ قوعام قالاي قابىلدايدى؟ حرۋشيەۆ پەن بەريانىڭ كلوۋنادالىق وبرازى باسقىنشىلىق پەن تيراندىق ەلەسىنەن ۇزاپ شىعىپ، ەركىندىك سالتاناتىن قۇرا الا ما؟ ءالقيسسا، وتكەن اپتادا رەسەيدىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى فرانسۋز- بريتاندىق كومەديا «ستاليننىڭ ءولىمى» ءفيلمىن ەل اۋماعىندا كورسەتۋگە تىيىم سالعانى سەبەپتى، پروكاتتاۋ كۋالىگىن كەرى قايتارىپ الدى. قازاقستان كينوتەاترلارى دا اتىشۋلى ءفيلمدى كورسەتۋدەن باس تارتتى.

2017 -جىلى 8 -قىركۇيەكتە تورونتودا (كانادا) وتكەن كينوفەستيۆالدە «ستاليننىڭ ءولىمى» ءفيلمىنىڭ الەمدىك پرەمەراسى ءوتتى. ءفيلمنىڭ قويۋشى رەجيسسەرى ارماندو ياننۋچچي كەزەكتى ءبىر سۇحباتىندا ء«بىز كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىك. اتاپ ايتار بولساق، ماسكەۋدى ارالادىق، ءستاليننىڭ ساياجايىنا باردىق، 1950-جىلداردىڭ ۇلگىسىمەن جابدىقتالعان پاتەرلەردى كوزىمىزبەن كوردىك. كوپتەگەن ساحنالىق كورىنىستەرى ۇلىبريتانياداعى عيماراتتاردا تۇسىرىلگەنىنە قاراماستان، نەعۇرلىم سەنىمدى شىعۋ ءۇشىن بارىمىزدى سالدىق» ، دەيدى.

كينوتۋىندى جەلىسى فابەن نۋري مەن تەرري روبەننىڭ گرافيكالىق رومانىنا نەگىزدەلگەن. ارماندو ياننۋچچي، دەۆيد شنايدەر، يەن مارتين، پيتەر فەللوۋز تورتتىگى شىعارماداعى تراگيزم ەلەمەنتتەرىن ساقتاي وتىرىپ فيلم ستسەناريىن جازىپ شىقتى.

گەورگي مالەنكوۆ، كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ءرولىن دجەففري تەمبور، نيكيتا حرۋشيوۆ ءرولىن ستيۆ بۋشەمي، يوسيف ستالين وبرازىن ەدريان ماكلافلين سومداسا، مارشال گەورگي جۋكوۆتى دجەيسون ايزەكس وينادى. ءستاليننىڭ قىزى سۆەتلانانىڭ ءرولىن الىپ شىققان اندرەا رايسبورو بريتان كينو سىيلىعىنىڭ «ۇزدىك اكتريسا» اتالىمىمەن ماراپاتتالدى. تۋىندىنىڭ وزەگى رەتىندە ءستاليننىڭ  دۇنيەدەن وزار الىنداعى سوڭعى ساتتەرى مەن ونىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ ساياسي كوسەمدىككە تايتالاسى الىنىپ، وزگە داۋ- داماي وسىعان جالعاسا ءوربيدى. ۇلى ستالين ءولدى، ەندىگى سۇراق – ەشكىم ورنىن باسۋى مۇمكىن ەمەس كوسەمنىڭ ورنىنا كىمدى وتىرعىزامىز؟ تالاس پەن تارتىسقا تولى ناعىز قىزىق كەنەتتەن قالىپتى ءومىر اعىسىن بۇزعان وسى ءبىر سۇمدىق جاعدايدان باستالادى.

سەنزۋرا قايتا ورناي ما؟
تورونتوداعى پرەمەرادان بۇرىن ءفيلمدى رەسەيدە «ۆولگا» كينوكومپانياسى پروكاتتايتىنى تۋرالى ايتىلا باستادى. ال تامىزدا كارتينانىڭ ترەيلەرى كوپشىلىككە ۇسىنىلدى. وسىدان سوڭ رەسەي مادەنيەت مينيسترلىگىنە قاراستى قوعامدىق كەڭەس ءتوراعاسى پاۆەل پوجيگايلو «ستاليننىڭ ءولىمى» فيلمىنە پروكات كۋالىگىن بەرمەستەن بۇرىن قوعامدىق كەڭەس تالقىسىنان ءوتۋى كەرەكتىگىن تالاپ ەتتى. دەگەنمەن 17- قاڭتاردا «ۆولگا» كومپانياسىنا رەسەي مادەنيەت مينيسترلىگى تاراپىنان ءفيلمدى پروكاتتاۋعا ءتيىستى كۋالىك بەرىلدى. ال 23 -قاڭتار كۇنى باقانىن سۇيرەتكەن ءبىر توپ قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ نارازىلىق ماندەگى حاتىنىڭ تەگەۋرىنى قاتتى بولىپ شىقتى.   مارشال جۋكوۆتىڭ (فيلمدەگى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى) قىزى ەرا جۋكوۆا، رەجيسسەر جانە پروديۋسەر نيكيتا ميحالكوۆ، دوكۋمەنتاليست سەرگەي ميروشنيچەنكو سىندى وزگە دە ونەر قايراتكەرلەرى حاتقا قول قويعان. وسىدان سوڭ ءىس قايتا قارالىپ، ءتيىستى ورگان وكىلدەرى فيلم تۋراسىندا «تاريحي، مادەني قۇندىلىقتان جۇرداي جانە كەڭەستىك سيمۆوليكا – ءانۇران، وردەن مەن مەدالداردى قورلاۋ كورىنىستەرى بار» ، دەگەن مامىلە جاسادى.

سوتسياليستىك يدەيا تازالىعى ءۇشىن ادەبيەت پەن رۋحانيات دۇنيەسىنە تىيىم سالۋ ارقىلى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا سۇعىنا ەنگەن تسەنزۋرا ءتىرى بولىپ شىقتى نەمەسە قايتا تۋدى دەيمىز بە؟ شىندىعىندا «كەڭەس حالىقتارىن جەڭىسكە باستاۋشى ۇلى كوسەمنىڭ» ولە قويماعانىنا ء«ستاليننىڭ  ءولىمى» ارقىلى كەزەكتى رەت كۋا بولدىق. ءتىپتى رەسەي مادەنيەت مينيسترلىگى تىيىم سالىنعان ءفيلمدى پروكات كۋالىگىنسىز كورسەتكەن كينوتەاترلارعا 100 مىڭ رۋبلعا دەيىن ايىپپۇل سالىنىپ، جۇمىسىن 90 تاۋلىككە توقتاتاتىنىن مالىمدەدى.

ارماندو ياننۋچچي
رەسەيدە ءفيلمدى كورسەتۋگە ءۇزىلدى- كەسىلدى تىيىم سالىنعاندىعى رەجيسسەر ارماندو ءياننۋچچيدىڭ دە قۇلاعىنا جەتىپتى. «رەسەيلىك جۋرناليستەرگە ءفيلمدى كورسەتكەنىمىزدە ۇناعان ەدى. ولار ەكى دۇنيەنى ايتتى: كۇلكىلى ءارى تاريحي شىندىق. قالاي بولسىن كينوتەاتردا كورسەتىلەدى دەگەن ۇمىتتەمىن» ، دەيدى رەجيسسەر The Guardian گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا. دەي تۇرعانمەن ء«ستاليننىڭ ءولىمى» ءفيلمىن پروكاتقا شىعارۋعا تىيىم سالۋ رەسەي تاريحىندا العاش رەت بولىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن، اۋعان سوعىسى تۋرالى «چارلي ۋيلسوننىڭ سوعىسى» (مايك نيكولس، 2008 ج) ءفيلمىن كەي ازاماتتاردىڭ سەزىمدەرىن قورلاۋى مۇمكىن دەگەندى العا تارتىپ، كورسەتپەي تاستادى. ودان بولەك كەزىندە رەسەيدە ۇلكەن داۋ تۋدىرعان «ينتەرۆيۋ» ، «نومەر 44» كارتينالارى دا 2015 -جىلى قازاقستان پروكاتىنان شەتتەتىلگەنى ەسىمىزدە.

فيلم تابىس اكەلمەيدى!
«ستاليننىڭ ولىمىنە» رەسەي وسىلايشا زاڭمەن سەس كورسەتىپ جاتقاندا، كينو تۋىندىنى قازاقستاندا دا كورسەتۋگە شەك قويىلىپتى دەگەن ءسوز جەلدەي ەستى. ەل اۋماعىنا جەتكىزىلگەن فيلمدەرگە پروكاتتاۋ كۋالىگىن بەرۋدى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «مادەنيەت تۋرالى» زاڭىنا سايكەس جۇزەگە اسىرادى. مينيسترلىك ءوتىنىش بەرۋشىگە پروكاتتاۋ كۋالىگىن بەرۋدەن مىناداي نەگىزدەر بويىنشا: ءوتىنىش بەرۋشى دايەكسىز، يا بۇرمالانعان اقپارات بەرسە؛ ءوتىنىش بەرۋشى قولدانىستاعى زاڭناماداعى تالاپتارعا ساي كەلمەيتىن قۇجاتتاردى تابىستاسا؛ فيلم مازمۇنى مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋدى، ۇلتارالىق ارازدىقتى قوزدىرۋدى ۇگىتتەگەن جاعدايدا باس تارتۋى مۇمكىن. ءفيلمنىڭ كورسەتىلمەۋىنە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قانداي دا ءبىر ىقپالى بار ما دەگەن ساۋال جولداعانىمىزدا مينيسترلىك ء«ستاليننىڭ ءولىمى» فيلمىنە پروكاتتاۋ كۋالىگىن الۋ ءۇشىن ءوتىنىش تۇسپەگەنىن، سونداي- اق مينيسترلىك تاراپىنان ءفيلمدى كورسەتۋگە شەكتەۋ قويىلماعانىن حابارلادى. ال وتاندىق كينوتەاتر وكىلدەرىنىڭ سوزىنە سەنسەك، كومەديانىڭ تابىستى بولا قويۋى ەكىتالاي بولعاندىقتان، وتاندىق ەكرانعا شىعارۋدى قاجەتسىنبەگەن كورىنەدى. «رەسەيدەگى جاعدايدىڭ شەت- جاعاسىن ەستىدىم، ءبىراق قازاقستانعا قانشالىقتى قاتىستى ەكەنىنەن حابارسىزبىن. اتالعان كارتيناعا اناۋ ايتقانداي قاجەتتىلىكتى بايقاماعان سوڭ، ەكرانعا قويۋ مۇمكىندىكتەرىن ىزدەمەدىك. ونىڭ ۇستىنە بىزگە ەشكىم حابارلاسقان جوق» ، دەدى Chaplin Cinemas كينوتەاترلار جەلىسىنىڭ قارجى جونىندەگى ديرەكتورى دميتري كيريەنكو.

ال «ارمان» كينوتەاترى مەن Kinopark Cinemas جەلىسىنىڭ وكىلدەرى ءفيلمدى كورسەتپەۋدىڭ ەش ساياسي استارى جوق ەكەنىن ءارى پروكاتقا شىعارۋدى ءاۋ باستان ويلاستىرماعاندارىن العا تارتتى. بىزدىكىلەر كۇمانمەن قاراپ وتىرعان ءفيلمنىڭ ۇلىبريتانياداعى كورسەتىلىمى 2017 -جىلدىڭ 20 قازانىندا باستالىپ، اپتانىڭ تابىستى توپ بەستىگىنە كىردى.

كاسىبيلەر تۇسىرگەن كومەديا
ايتسە دە اۆتورلىق كينولاردىڭ ءتورتىنشى فەستيۆالى اياسىندا 1 اقپان كۇنى الماتىداعى «ارمان» كينوتەاترى ء«ستاليننىڭ ءولىمى» ءفيلمىنىڭ ءبىر رەتتىك ارنايى كورسەتىلىمىن وتكىزدى. رەسمي ەمەس پرەمەراعا مىڭعا تارتا كەلۋشى جينالىپ، بيلەتتەر تۇگەل ساتىلىپ كەتكەن. كورسەتىلىمگە ارنايى بارعان كينوتانۋشى دانا امىربەكوۆانىڭ پايىمىنشا، ءياننۋچچيدىڭ كوزدەگەنى ورىس حالقىن مازاق ەتۋ ەمەس، ءستاليننىڭ جەكە تۇلعاسى مەن ول قۇرعان جۇيەگە قىزمەت ەتىپ، ءوز دەگەندەرىنە جەتۋ جولىندا ءبىرىن- ءبىرى ساتىپ، نەبىر ادام قيالىنا كەلمەيتىن قيتۇرقى ارەكەتتەرگە بارۋعا دايىن تۇرعان شولاق بەلسەندىلەردىڭ شىنايى بەينەلەرىن يرونيا ارقىلى اشكەرەلەگەن. ءفيلمنىڭ كوركەمدىك فورماسى كينو ءتىلى تۇرعىسىنان الەم بويىنشا ميلليونداپ ءتۇسىرىلىپ جاتقان وزگە كينوتۋىندىلاردان ەش ەرەكشەلەنبەيتىنىن، قاي جاعىنان الىپ قاراسا دا ناعىز كاسىبي مامانداردىڭ قولىنان شىققان كادىمگى كومەديا ەكەنىن ايتادى.

«زامان كەلبەتىن قايتا قۇراستىرۋدا دەكوراتورلار مەن كوستيۋمەرلەردىڭ كەيىپكەر وبرازىن بەينەلەۋدى سىرتقى ۇقساستىقتى ءدال بەرۋگە تىرىسقان گريمەرلەردىڭ ەڭبەگى ەرەك.   دەي تۇرا  كورەرمەن فيلمنەن شىنايى وقيعالاردىڭ باياندالۋىنا اسا ءمان بەرىپ،   تاريحي دالدىكتى، اسقان كىرپيازدىقپەن قايتا قۇراستىرىلعان دەرەكتىلىكتى تاپپايدى. ونى ىزدەۋدىڭ قاجەتى دە جوق. سەبەبى ءفيلمنىڭ كوزدەگەنى تاريحي دەرەكتەردى اينىتپاي سۋرەتتەۋ ارقىلى فاشيستتەردى جەڭگەن حالىقتى مازاق ەتۋ ەمەس» ، دەيدى كينوتانۋشى «ەگەمەن» تىلشىسىنە. وعان مىسال رەتىندە كينوتانۋشى  دانا امىربەكوۆا چارلي ءچاپليننىڭ الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك فيلمدەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن «ۇلى ديكتاتور» (1940) كينوتۋىندىسىن كەلتىردى. ساياسي ساتيرالىق كومەديادا چاپلين نەمىس حالقىن ەمەس، گيتلەردىڭ جەكە ۇستانىمى مەن جۇرگىزگەن ساياساتىن شەنەگەنىن ەسكە الدى.

«ارمان» كينوتەاترىنداعى ء«ستاليننىڭ ءولىمى» ءفيلمىنىڭ سەانسى، الماتى، 2018 -جىل، 1- اقپان
كينوسۇيەر قاۋىمنىڭ باسىم كوپشىلىگىنە فيلم ۇناعان ءتارىزدى. ءبىز ونى الەۋمەتتىك جەلىگە جاريالاعان جازبالار توپتاماسىنان بايقادىق. سونىڭ ءبىرى ەرجان باعداتوۆ ەسىمدى تاريح ماگيسترى فيلمدە ەشقانداي ءستاليندى قورلاۋ تۋرالى مازاق سيپاتىنداعى كورىنىستەر جوق ەكەنىن العا تارتادى. «ۋاقىت شەڭبەرىنە قاراماستان فيلم اۆتورلارى الدەقانداي ءىس جونىندەگى «شەفتىڭ» قابىلدانار شەشىمىنە باعىنىشتى ادامداردىڭ ۇرەيى مەن تولقىنىسىن بارىنشا كورسەتۋگە تىرىسقان. بار ءومىرىن قورقىنىشپەن وتكىزگەن ادامداردىڭ كۇلكىلى دە ورىنسىز قىلىقتارى كەڭەس قايراتكەرلەرى ءۇشىن قالىپتى جاعداي. جوسپار كورسەتكىشى ءۇشىن اتۋ، سان ءۇشىن جازىقسىزداردى تۇتقىنداۋ كورىنىستەرى امەريكالىق رەجيسسەرلەردىڭ  اسىرەلەۋى ەمەس، بۇل – تاريحي دالەلدەنگەن دۇنيەلەر. بىزگە كومەديا جانرىنداعى ساياسي ساتيرالار كەرەك» ، دەيدى ەرجان باعداتوۆ.

Rotten Tomatoes كينو شولۋ سايتىندا ء«ستاليننىڭ ءولىمى» ءفيلمى سىنشىلاردىڭ قىزۋ تالقىسىنا ءتۇستى. فيلم رەيتينگىنە 10 بالدىق باعالاۋ جۇيەسىمەن 8,3 بالل قويىلعان. فيلم جايىندا بريتاندىق كينوسىنشى پيتەر برەدشوۋ «يەسىز قالعان كرەملدەگى شيەلەنىس تۋرالى جارقىراعان حوررور- ساتيرا» دەپ باعالاسا، دجون دەفور «پورترەتتەردىڭ سان الۋاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى» دەپ جازادى. بۇگىندە كينو كوميكس بەلارۋس، گرۋزيا، ۋكراينا، ارمەنيا ەلدەرىندە ەمىن- ەركىن كورسەتىلىپ جاتسا، كومەديانىڭ اقش- تاعى تۇساۋكەسەرى ناۋرىز ايىنا جوسپارلانعان. وسىلايشا الەم بولىپ تالقىلاپ، ۇلىبريتانيادا اپتانىڭ تابىستى كينولارىنىڭ بىرىنە اينالعان فيلمنەن ءبىزدىڭ كينوتەاترلار «تابىس اكەلەرىنە كۇمانداندىق» دەپ وپ- وڭاي باس تارتقانى تاڭ قالدىردى. كورەرمەن تالابىن ەسكەرە بەرمەيتىن قاشانعى ادەتىنە باسقان قازاقستان نارىعىنداعى كينوونىمدەردىڭ بىرەن- ساران تاسىمالداۋشىلارىنىڭ بۇل جولعى ءۋاجى دە يلاندىرا قويمادى. قالاي بولعاندا دا وزگە ەلدىڭ يدەولوگيالىق ۇستانىمى، كوزقاراسى ءفيلمنىڭ قازاقستاندا كورسەتىلمەۋىنە ىقپال ەتپەۋى ءتيىس ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى.

ايا ءومىرتاي،
«ەگەمەن قازاقستان»